NGUYỄN TUÂN

VANG BÓNG MỘT THỜI

NGUYEN TUAN goodBữa rượu máu

Phía tây thành B. trên mt nn đt rng đ sát vào chân thành cho lu gch ngoài thành được thêm vng chãi, lũ cây chui mt tha h mc sc mà mc. Nó um tùm, tàu lá rng và không b gió đánh rách, che kín c bóng mt tri. Trên áng c bn mùa m ướt, loài nm di sinh n hết sc ba bn.

Khong đt y phía sau kho lúa xây trong thành quanh năm không có vết chân người.

Mi bui chiu mt tri ln, my con chim không t mi cánh đnh tìm vào vườn chui âm u này đ ng. Nhưng thân chui cao vút và tàu lá chui trng tri không đ là nơi làm t, loài chim kêu my tiếng thưa tht ri li bay qua ngn thành. Vào tiết mưa dm, nhng trn mưa Ngân đ lên vườn chui mt khúc nhc suông nghe bun thu bun thiu.

Vườn chui phía tây thành sm nay quang đãng khác mi ngày. Trên mt c ngn ngang nha thm màu. Nha y b không khí làm se li, kết nên thành nhng khi keo quyn cht ly bùi c gà.

Cùng mt bui chiu y, my người v lính cơ đng trong lung bãi dâu trng dưới chân thành, sát ngay vi b hào được nghe tiếng người hát trên ngn thành, trên đu h, đúng ngay ch vườn chui im lìm ca mi ngày.

Tiếng người trên mt ngn thành cũ hát rng:

” Tri ni cơn lc

” Cnh càng u su

” Tiếng loa va dy

” Hi chiêng mm mau

” Ta hoa thanh qut

” C xanh đi màu

” Sng không thù nhau

” Chết không oán nhau

” Tha chu lnh c

” Dám nghĩ thế nào

” Người ngi cho vng

” Cho ngt nhát dao

” Hi hn !

” Hi qu không đu ! “

Người trên mt thành hát đến đâu thì tiếng nhng thân cây chui đ xung mt đy tường thành li kêu rot rot đến đy. Bn người đàn bà hái dâu ngng tay bt lá, nghiêng đu lng nghe k. Cái bài hát năm mươi tư ch nghe như bài sai ca thy phù thy, đã hát đi hát li đến my ln. C xong mi câu thì li có mt tiếng rot. Ch có cây chui b cht mnh mình lìa hn gc, đ vt xung mt đt thì mi kêu rot rot như vy thôi. Nhưng mà ai cht chui? Không phi hn là cm đa, nhưng góc thành sau kho lúa kia cũng là mt miếng đt cm, ai dám vượt phép quan vào đy mà hát, mà phá vườn. Có chăng là làm lon.

Nhng người v lính cơ, quen sng trong không khí lon lìa, chiu nay và đêm nay bàn tán mãi v cái tiếng hát trên vườn chui mt tường thành. Chng h cũng ly làm l và t nh ngày mai vào tri s hi chuyn cho rõ.

Bui sáng hôm sau, bn v lính cơ, thêm được ít người tò mò na kéo đến vườn dâu ngoài thành, vn nghe rõ người ta cht chui trên mt thành, vi nhng câu hát rõ mn mt:

” Ta hoa thanh qut

” C xanh đi màu

” Sng không thù nhau

” Chết không oán nhau…

Khi ngh ngơi, lúc h mang chuyn đó v nhà thì nhng người lính cơ đu ra v cm đng s hãi và ct nghĩa:

– Ông Bát Lê sp làm vic đy.

– ???

– Ông ln sp đem mười my người ra chém. Và tiếng người hát trên mt thành là tiếng ông Bát Lê đang tp múa thanh qut vườn chui đy.

– Múa thanh qut? vườn chui? Sao li hát nhng câu ghê thế? Và ông Bát Lê vn chém người đã ni tiếng, còn phi tp vi tành gì na?

– U mày không hiu. Lâu nay ông Bát không phi khai đao vì Ông Ln thy già yếu mun cho ngh tay. Mi ln có án trm, ông Bát ch phi ra pháp trường cho có mt thôi. Còn công vic thì đã có người khác đ tay. Nhưng vn c được tin thưởng. Ðã đến gn mt năm nay ông Bát không cu đến thanh qut. Không hiu ti sao, ln này Ông Ln li cho gi ông Bát ra cho kỳ được và xem chng như ngài săn sóc đến cái v x trm này nhiu lm.

Lui vào tư tht, quan Tng đc sung chc Ðng lý Quân v, nhác thy lão Lê đang co tay úp lên mang tai nhìn vào đám vàng son lng ly nhà riêng mình, ngài lin qu:

-Ê ! ba nay, chú đi đâu? Ta cho thng Cu nó sang gi my ln đu thy đóng ca.

– Bm ly Ông ln, ít lâu nay con v nhà quê. Giá như ngày trước, có khi nào con dám đi xa, sm ti lúc nào cũng phi trong ni thành, phòng nhng lúc Ông Ln bt thn gi đến. Nhưng t hi gn đây. Ông Ln thương phn già nua cho con được ngh tay đao, con có mn phép v thăm nhà. Ðược tin Ông Ln cho đòi, con vi vã vào hu, xin Ông Ln tha ti. Con ch lnh Ông Ln truyn xung.

– Thôi, cho đng dy.

Quan Đng lý Quân v ng mình trên ghế bành vàng và son, ht hàm hi tên bát phm đy t già đang co ro người bên chiếc ct:

– Liu bây gi chém còn mát tay na không?

– D.

– D sao? Chú có biết ta sp cho xung cái lnh chi không?

– D.

– Có mười hai tên t tù sp phi hành hình. Quan Công s mun được th kiến lúc bn hm chu án trm. Ngươi chém thế nào cho gn thì chém, h chém mt đu đến hai nhát thì không nhng ta trut tin thưởng mà người còn b qu na. Chém cho thc ngt.

– D.

– Tin thưởng này chính ca Quan Công s cho. Ta mun gi phn cho người nên ta cho gi vào mà lĩnh ly vic này, gi là kiếm mt chút bng đ dưỡng tui già. Chú phi biết khi nhn ly mui hai tên t tù là chú phi làm vic cho đy đ. Ch đ phin đến ta. Ta đã trót khoe khoang cái tài chém “treo ngành” ca chú vi quan Công s. Chú nghĩ thế nào?

– D, bm Ông Ln đã thương đến phn tôi t chúng con xin hết sc tuân theo. Nhưng bây gi con già yếu lm, không biết có còn làm được vic như hi xưa na không. V chăng gn mt năm nay không cm đến mã tu con e có điu hơi lc mt đường đao.

– Ta đã nghĩ đến chuyn đó ri. Chú còn đ thi gi đ tp li li chém treo ngành. Nếu cái ngh chém đc bit ca chú không th truyn li cho mt ngườii nào được thì mt ln cui cùng này na, chú cũng nên cho mt v quan Tây đây thy rõ cái cách chém ca mt người đy t hu cn ta là như thế nào.

– D, bm Ông ln…

– Chú đng nhiu li. Ðây này, ta cho chú mượn thanh qut ca ta mà làm vic. Sn có vườn chui sau kho lúa, cho phép chú lên đó mà tp. Có ai ngăn cn, c đưa cái tín bài này ra cho h nom rõ.

Quan Ðng lý Quân v rút khi ng bút trên bàn mt lá th đ, viết my ch tho vào mt th sơn trng, trao cho Bát Lê.

Thế là t hôm y Bát Lê lĩnh thanh qut ca quan Tng đc leo lên tường thành, xông xáo trong vườn chui, hết sc t do, hết sc tàn nhn, chém ngang thân loài thc vt, trước khi chém vào c mười hai tên tù đang nm đi ngày cui cùng.

Vườn chui trên mt thành vn mc không có hàng li nht đnh. Ông Bát phm Lê phi chn la mãi mi được my dy chui mc theo hàng li thng thn. Y soc cng, ly bước chân đo nhng quãng trng t mt gc chui này đến mt gc chui khác. Tiến lên, lùi xung, đo ngang, đo dc t cho là tm tm được, y bèn nh nhàng phát hết nhng tàu lá chui rườm rà. Ðy là cái khu dn dp sn đ nhân ly s thí nghim sau hết ca mt thanh qut b b quên đã lâu ngày.

Trước khi hoa thanh qut trong my hàng chui được chn la k càng kia, Bát Lê đã múa đao chém lia la vào thân mi cây chui khác, chém không tiếc tay, chém như mt người hết sc t v trong mt cuc huyết chiến đ m ly mt con đường máu lúc phá vòng vây. Mt bui sm, y nhy nhót trong vườn chui, đưa lưỡi gươm qua bên phi li múa lưỡi gươm qua bên trái, thanh gươm hai lưỡi gn gàng, nhanh nhn pht qua thân my trăm cây tươi còn nng trĩu lp sương đêm. Mnh khăn vuông vi trng bt tóc Bát Lê đã đm ướt và nha chui chát thm vào đt, gp ánh nng sm, đã xung màu dn dn.

Trên đng thân cây trơn ướt, Bát Lê vn làm vic, nhy nhót như mt k điên cung. C mi mt cây chui gy gc xung c đánh rot mt cái thì Bát Lê li ct tiếng hát:

” Sng không thù nhau

” Chết không oán nhau

Câu hát được nhng tiếng cây chui đ chm câu cho và đã vng t trên mt thành xung mt mt bãi dâu chân thành…

Tp như thế cho thun tay hết mt bui sm và mt bui chiu. Bát Lê sm ngày hôm sau li tr li vười chui đã ru c lá, đã khô c vết thương. Y hi hp chng gươm xung mt đt m ngn ngang s tàn phá, như mt võ sinh sp tr tài võ trường vi s phân vân, lo ngi ca phút biu din. Ri Bát Lê trnh trng tiến vào cái khu vườn chui đã dn t hôm trước đ nhn ly lưỡi gươm thí nghim cui cùng ca mt cuc tp chém. Y đng vào gia hai dãy chui, tay phi cm ngang thanh qut.

Y lùi li ba bước, ly hơi th cho đu, va hát to câu:

” Tiếng loa va dy “

va tiến mnh lên, thun tay chém vào cây chui đu tiên dãy bên phi. Ðà gươm mnh t cao soi xung theo mt chiu chếch, tưởng gp đến g cng cũng lướt qua. Thế mà thanh qut ch ngp vào chiu sâu thân cây đ chín phn mười. Lưỡi thanh qut b ngng cái c y, ri li được ly ra khi thân cây chy m. Va git lưỡi thanh qut khi thân cây đang t t gc xung, va hát mt câu na:

” Hi chiêng mm mau “

Bát Lę li tiến thęm ba bước đến ngang tm cây chui hàng đu dãy bên trái. Bái Lê thun đà thanh qut, li chém xung đy mt nhát th hai. Mt thân cây th hai gc xung na như mt thân hình người quỳ chu ti. Thế ri va hát, va chém bên trái, va chém bên phi. Bát Lê đã hát hết mười bn câu, và đánh gc mười bn cây chui. Bát Lê quay mình li, ngm các công trình phá hoi ca mình. Thì mười bn cây chui chu ti kia, thân trên b chém vy còn dính vào phn gc bi mt ln b gip nát.

Bát Lê mm cười, g cái khăn chùm trên đu, lau lưỡi gươm vào đy, vuông vi li dm thêm cht nha xám.

Thế là xong mt cuc tp chém li treo ngành. Và Bát Lê cũng vui v trong lòng đi ngày nht tù. Ði t b cao nn c xung chân thành, qua nhng bc cp thúc vào lòng đt. Bát Lê chc chc li dng bước li và ưỡn mình v phía sau, ngm cánh tay khng kheo mình đang lăm lăm cm lưỡi gươm.

Ni c trước dinh quan Đng lý Quân v mt bui chiu thu quyết đã đi màu. Mi khi, đy ch có bê, bò được th lng cúi c ngn áng c tươi bên cnh mt tp lính hin lành, tay cm lưỡi lim ct c v cho nga quan ăn. Bây gi đy, người dng lên mt cái nhà rp c tàn, c qut, c c ngũ hành. Trước nhà rp người ta chôn sn mười hai cái cc tre b v g đp mnh xung toét c đu. Và đánh đai ly khu nhà rp rng đ mt mu, my trăm lính mc áo có du, có np đã t chnh tut gươm trn đ th uy.

Tri chiu có mt v d di. Mt đy thì sáng hơn là nn tri. Nn tri vn nhng đám mây tím đ v đ mi hình quái l. Nhng bc tranh mây chó màu thm h thp thêm và đè nng xung pháp trường oi bc và sáng gt.

Mi người ch đi mt cái gì.

T phía nhà ngc, mười hai con người chm chp tiến ti gia hai tp lính áp gii. Bãi c im lìm đến ni tiếng gông lũ tù giây va vào nhau theo mt nhp bước rt dè nghe c rõ mn mt như tiếng sênh người chp hiu đnh liu bước đi cho c đòn đám.

Không biết t đâu ra, ông Bát Lê đng sn ch cc tre và trong mt lát đã buc xong bn người đi chết vào cc. Lũ t tù b trói git cánh khuu, quỳ gi trên mt đt, khom khom lưng, xếp theo hai hàng chênh chếch nhau, chu mt vào rp. Nhng người gi phn vic bãi đon đu đang bóp hông, nn xương c và tut cho mm sng lưng lũ t tù. H cn om thế nào cho ti nhân lúc quỳ phi đ được gót chân nga đúng vào cái mu xương ct nơi hu môn. Như thế, t tù s phi rướn mình lên mà nhn ly lưỡi đao th mng xung cái c căng thng. H lnh người dn dn. Sinh khí chng như đã thoát hết khi người h. Trông xa, h có cái cng thn nhiên ca nhng tượng đá tc hình người Chiêm thành quỳ trước sân đn th vua Lý.

Tiếng nhc bát âm thi bài Lưu thy trường gn mãi li. Ri trong mt giây phút mi người lng rő tiếng sênh tin. Ai ny nín th. Trông ra c qut kín c nn tri và lính tráng kín c mt c. Bi cát bay mů như lúc có cuc hŕnh quân. quan Công s mc đ binh phc trng có ngù kim tuyến đi ngang hàng cùng quan Tng đc. Hai quan đu tnh – mt người đi ght, mt người đi ng – đu gò bước đi cho nó ăn nhp vi cái long trng ca pháp trường. Nhng tên lính tnh gy m che sát vào người hai Ông Ln mi th tàn vàng, tán lía, lng xanh.

Cái đu chúng không dám phm thượng cúi gm xung mt đt, nhìn cánh c may chc thng ng qun mình.

Trong nhà rp, các quan an v. Ông thông ngôn người Nam kỳ đng khoanh tay đng sau quan Lưu trú Pháp. Quan Tng đc nói trước:

– Nhng người sp b hành hình kia là dư đng gic Bãi Sy. Ty chc rt mong rng đy là nhng k phiến lon cui cùng. Và nh hng phúc ca Quan Ln, cuc tr an x này chóng đnh.

Bát Lę cm gươm tiến đến trước nhà rp, vòng tay thu lưỡi gươm li, vài mt vái, cúi mt đng im. Quan Tng đc nhm mình khi mt ghế bành:

– Xin phép Quan Ln cho ty chc được trình vi Quan Ln mt tên đy t trung thành. Hn là đao ph th ti pháp trường hôm nay.

– Có phi cái người mà Quan Ln nói là có tŕi chém đu người ch mt nhát mà đu vn dính vào c bng ln da c đó không?

– D. My hôm nay hn h th trong mt hơi nhng mười hai cái đu. Bây gi đ xin ra lnh khai đao.

Quan Công s gt. Viên giám trm và Bát Lê đu lùi ra ngoài rt mau.

Mt tiếng loa. Mt tiếng trng. Ba tiếng chiêng. Rt mi hi chiêng mm, thì mt tm linh hn li lìa khi mt th xác. Tùng! Bi li! Bi li!

Bát Lê bt đu hoa không thanh qut my vòng. Ri y hát nhng câu ty oan vi hn con ti. Trong nhà rp các quan ch nghe thy cái âm lơ l rn rn. Quan Công s chăm chú nhìn Bát Lê múa lượn gia hai hàng t tù và múa hát đến đâu thì nhng cái đu ti nhân b quỳ kia ch gc đến đy. Nhng tia máu phun kêu phì phì, vt cao lên nn tri chiu. Trên áng c hoen , không mt chếc th cp nào rng xung.

Bát Lê làm xong công vic, không ngh ngơi chy tut vào đng trước nhà rp. By gi quan Công s mi nhìn k. Y mc áo dài trng, mt di giây lưng điu tht chn ngang bng. Thy trên qun áo trng ca y không có mt git máu phun ti, quan Công s gt gù hi quan Tng đc đ nh ly tên h mt người đao ph có li chém treo ngành rt ngt. Ngài thưởng cho Bát Lê my cc bc đng bà lão.

Lúc quan Lưu trú gn cm mũ cáo t v tòa S, quan Tng lý quân v còn ân cn buc ông thông ngôn Nam kỳ dch cho đ câu này:

– Bm Quan Ln, chém treo ngành như thế này là phi la vào nhng lúc vic quân quc thanh thn, s t tù ít ít thôi. Vào nhng lúc nhn nho quá, t tù đông quá, thì ty chc đã có cách khác. Là ch đôi cây tre đc dài ra, cp vào c t tù xếp hàng và ni đuôi quỳ hướng v mt chiu. Ði đ nó cũng như là cái li cp gp ch chim mà nướng y. Ri Bát Lê s cm gươm mà róc ngang như người ta róc mt mía.

Lúc quan Công s ra v, khi lướt qua mười hai cái đu lâu còn dính vào c người chết quỳ kia, gia sân pháp trường sp gii tán, ni lên mt trn gió lc xoáy rt mnh. Thường nhng lúc xut quân bt li, tưởng cơn gió lc cun gy ngn c súy, cũng ch mnh được thế thôi. Trn gió son hút cát, bi lên, xoay vòng quanh đám t thi.

By gi vào khong gia gi Thân.

 

Nhng chiếc m đt

Bóng nng gn ti đnh đu. Sư c chùa Đi Mai thng thng tr v trai phòng. Nhà sư già g chiếc nón tu l, sp ngi vào th trai thì có tiếng con tr gi ngoài cng chùa. Mt chú tiu l phép bước lên tam cp:

– Bch c, có người con trai c Sáu xin vào.

– Vy chú vn đóng ca chùa đó à? Chú ra m mau không có người ta phi đng nng lâu. Cng nhà chùa bao gi cũng nên đ ng. T gi chú nên nh: sáng sm tng kinh nht tng và thnh chuông xong là phi m rng ca chùa và ti đến, lúc nào hc xong k thì mi đóng. Ko na khách thp phương h kêu đy.

Tiu ra được mt lát thì mt người con trai trc mười by tui xúng xính trong chiếc áo dài thâm, chân xéo lm, tay bưng cái khay tiến vào tăng xá, vái sư c:

– Bch c, thy con cho con mang xung biếu c bình trà đu xuân. Và xin phép c cho ra giếng chùa nhà gánh mt gánh nước.

Nhà sư già đã quen vi nhng vic biếu và xin mượn này dưới c Sáu, kh ct tiếng cười. Trên khuôn mt khô xác, n cười không có gì là m áp thiết tha. Nó ch đ là hin lành thôi.

– Thế cháu đng nước bng cái gì?

– D có người nhà quy ni và gánh đi theo còn ch ngoài.

– Ai di đà pht? Nng này mà đi t làng trên xung tn đây ly nước, c Sáu nhà có công quá. Cháu ngi ngh chân đã. Đ già bo chú tiu đưa tên bc ra giếng. Cháu đi t sm, chc bây gi đã ngót d ri; sn on chui va h xung, già ép cháu th mt ít lc Pht.

– Bch c, cháu ăn mn nhà vn còn lng d.

Sư c chùa Đi Mai không nài thêm và vn ch cười rt thun hu.

– Cháu có biết cu nhà đến xin nước chùa đây đã my năm nay ri không? Gn mười năm. Ung trà tàu như thy cháu thì cũng có mt. C nước giếng chùa đây mi chu pha trà. Lm lúc già t hi v cái tin thân ca thy cháu xem là như thế nào. Nghĩ đến cái nhân duyên ca thy cháu vi nhà chùa đây, thc cũng là bn và kỳ lm cháu .

Thoáng thy tên lão bc đã quy xong gánh nước đang ngơ ngác tìm mình và làm ướt c khong gia sân chùa lát toàn đá tng xanh, người con c Sáu, vi cái t tn ca mt thư sinh ngi hu chuyn bc ph chp đã xut gia, lin vi vàng đng dy xin phép v.

– Bch c, cháu vi phi v, vì nhà hôm nay có khách ung trà. Có l thy cháu nhà đang ch nước v.

Nhà sư già cũng vi theo bn xin nước ra ti thm ngoài. Sư c rút trong tay áo vi rng ra mt chiếc qut thước, xòe rng hết c nan qut, nghiêng che đu cho đ nng và bo chú tiu:

– Chú chy mau ra vườn, b my cành lá đào.

Ri c gi con c Sáu li:

y, y, thong th mt chút. Th my cành đào có lá vào ni nước, lúc gánh đi đường xa nó đ sóng ra ngoài và v đến nhà, nước vn mát.

Bn xin nước vái chào nhà sư. Trên con đường đt cát khô, ni nước tròng trành theo bước chân mau ca người đy t già đánh r xung mt đường nhng hình ngôi sao ướt và thm màu. Nhng hình sao ướt ni nhau trên mt quãng đường dài ngon ngoèo như li đi ca loài bò sát. Ví bui trưa hè này là mt đêm bóng trăng dãi, và ví cng chùa Đi Mai là mt ca non đào thì nhng git sao kia có đ cái thi v mt cuc đánh du con đường v ca khách tc tr li trn.

ánh nng già dn bui trưa nung đt mt cánh đng dưới chân đi, làm rung rinh lp không khí bc t mt đt. Ging như vt khói nh, nng vn qua nhng màu xanh bóng loáng ca mt dãy xóm làng cây ci im lìm. Đng trong cng chùa t b cao nhìn xung cái thp dưới chân mình, nhà sư già nheo nheo cp mt, nhìn cái nng sáng lòa. Bn người xin nước ch còn là my cái chm đen, mi chuyn đng li làm tung li phía sau mình mt chùm cát bi m m. Gió nm thi mnh, nhiu cơn, đã đem c mnh bi trn kia vào lt cng ngôi chùa cao ráo. Nhà sư nghĩ đến c Sáu, th dài t ý tiếc cho mt kiếp chúng sinh còn vướng mãi vòng nghip chướng.

C Sáu vn đi li vi chùa đây k ra đã lâu. T trước cái hi nhà sư già ti tr trì. My pho tượng Pht Tam thế bng g mít đt trên b và my pho Kinh in giy đi tha là ca c Sáu cúng đy. Cái chuông treo trên nhà phương trượng cũng là ca ông c Sáu cúng vào hi trùng tu li chùa. Và mi ln nhà chùa lp ph khuyến thì ông c Sáu đng đu s. Chùa Đi Mai xa làng mc bit lp trên mt khu đi nên cũng ít b phin nhiu bi đám tp khách. Thnh thong trong bn khách đến chơi, ông c Sáu được sư c bit đãi nht. Tháng mt ln, nhà sư già li gi ông c Sáu li ăn mt ba cơm chay và ln nào t bit, nhà sư cũng chân thành tng khách mt rò lan Chu Mc. Thường thường mi ln gp g, th nào hai ông già cũng kéo nhau ra cái giếng nước mà chuyn vãn rt lâu. Nhà sư ít nhi, trm tĩnh ngm bóng c Sáu trong lòng đáy giếng sâu. Cái bóng nhà sư già ít khi được đu hình cho lâu trên phiến gương nước giếng mát lnh: chc chc mt vài git nước ngt li ri mch đá t ong, thánh thót rt xung, tiếng kêu bì bõm. Ông c Sáu tỳ tay vào thành giếng nhn mn rêu xanh, ch ngón tay xung lòng giếng sâu thm gn hai con sào mà nói: “Chùa nhà ta có cái giếng này quý lm. Nước rt ngt. Có l tôi nghin trà tàu vì nước giếng chùa nhà đây. Tôi s dĩ không nghĩ đến vic đi đâu xa được, cũng là vì không đem theo được nước giếng này đi đ pha trà. Bch sư c, sư c nh h tôi câu th này: “Là giếng chùa nhà mà cn thì tôi s lp tc cho không người nào mun xin b đ trà rt quý ca tôi. Ch có nước giếng đây là pha trà không bao gi lc mt hương v. Mà bch c, chúng tôi không hiu ti sao ngn đi này cao mà thy li t. Đa thế chùa này, xem ra còn dng võ được…”. Chng như s c Sáu bàn rng ti nhng chuyn không nên trao đi vi k tu hành đã lánh khi vic ca đi sng ri, sư c vi nói lng sang chuyn my cây mít nhà chùa năm nay sai qu lm. Ri kéo c Sáu vào trai phòng dùng mt tun nước. Theo mt ước l rt đáng yêu đt ra t ngày mi làm quen vi nhau, đã mươi năm nay, bao gi ung nước trà ca nhà chùa, ông c Sáu cũng được cái vinh d pha trà và chuyên trà thay nhà chùa.

Do này, chc ông c Sáu bn vic nhiu nên đã my tun trăng ri mà không thy vãn cnh chùa ung nước thăm hoa, đ cho sư c c nhìn my chu Mc lan rò tr hoa mà tc lưỡi. Cùng bt đc dĩ phi ngt cm vào l con vy. Do này c Sáu ch cho người nhà xung xin nước giếng thôi. Và trưa hôm nay lúc lng ngm hai thy trò người con ông c Sáu đem nước ra khi chùa, lúc tr vào, nhà sư già th dài cùng sư bác ch đy: “Ông c Sáu này, nếu không đam mê cái phong v trà tàu, đam mê đến nhiu khi lm li, nếu ông ta b được thì cũng thành mt ông sư ti gia. Danh và li, ông ta không màng. Phá gn hết cơ nghip ông cha đ li, ông ta thc đã coi cái phú quý nhn tin không bng mt m trà tàu. Nhưng mt ngày kia, nếu không có trà tàu mà ung na thì cái ông c Sáu này s còn kh đến bc nào. Pht dy rng h mun là kh. Biết đâu trong bn đi dương nước mt chúng sinh ca thế gii ba nghìn, sau đây li chng có mt phn to nước mt ca mt ông già năng lên chùa nhà xin nước ngt v đ ung trà tàu. Mô Pht!”.

Ông c Sáu, hôm nay ly làm thích cái người khách l đó lm. Người khách l va k cho ch nhân nghe mt câu chuyn c tích. Lê trôn chén vào li chiếc đĩa c vài ba ln, người khách k:

“Ngày xưa, có mt người ăn mày c quái. Làm cái ngh kht cái là phi cm bng rng mình không dám coi ai là thường na; thế mà hn còn chn la tng ca ri mi vào ăn xin. Hn toàn vào xin nhng nhà đi gia thôi và c làm thế nào cho giáp được mt ch nhân ri có xin gì thì hn mi xin. Có mt ln hn gõ gy vào đến lp gia mt nhà phú h kia, gia lúc ch nhà cùng mt vài quý khách đang ngi dùng ba trà sm. Mi người thy hn mon men lên thm, và ngi thu hình chân ct mt cách ngoan ngoãn, mi người không nói gì c, đ xem tên ăn mày đnh gi trò gì. Hn ch làm gì c, ch nhìn mi người đang khoan khoái ung trà. Hn đánh hơi mũi, và cũng t v khoan khoái khi hít được nhiu hương trà nóng tn bay trong phòng. Thy mt mũi người ăn mày đã đng tui không đến ni bn thu quá, ch nhân bèn hi xem hn mun xin cơm tha hay là canh cn, hay là hơn na, hn li mun đòi xôi gc, như kiu người trong phương ngôn. Hn gãi tai, tiến gn li, tm tm và l phép xin ch nhân cho hn “ung trà tàu vi!”. Mi người tưởng hn d người. Nhưng ti sao không n đui hn ra và còn gi hn li phía bàn cho hn nhn ly chén trà nóng. Hn rt rè xin li và ng ý mun được ung nguyên mt m trà mi kia. Hn nói xong, gi cái b ăn mày ca hn ra, cn thn ly ra mt cái m đt đc m. Thy cũng vui vui và l l, mi người li đưa cho hn mượn c khay trà và phát than tàu cho hn đ qut mt m nước sôi, th xem hn đnh đùa đnh xược vi bn h đến lúc nào mi chu thôi. Hn xin phép đâu đy ri là ngi bt chân ch ngũ, tráng m chén, chuyên trà t chén tng sang chén quân, trông xinh đáo đ. Lúc này không ai dám bo hn là ăn mày, mc du qun áo hn rách như t đa. Ung mt chén th nht xong, ung đến chén th nhì, bng hn nheo nheo mt li, chép môi đng dy, chp tay vào nhau và thưa vi ch nhà: “Là thân phn mt k ăn mày như tôi được các ngài cao quý r lòng thương xung, thc k ty tin này không có điu gì dám kêu ca lên na. Ch him rng bình trà ca ngài cho nó ln mùi tru trong. Cho nên b dưới chưa được ly gì làm khoái hot lm”. Hn ly t, tráng m chén, lau khay hoàn li nhà ch. Lau xong cái m đc m ca hn, hn thi cái vòi m k lưỡng ct vào b, ri xách nón, vái ly ch nhân và quan khách, cp gy tp tnh lên đường. Mi người cho là mt thng điên không đ ý đến. Nhưng bui chiu hôm y, c nhà đu ly làm kinh s người ăn mày vì, l trà đánh đ vung vãi mt bàn, ch nhân đã lượm được ra đến mươi mnh tru”.

Ông c Sáu nghe khách k đến đy, thích quá, v đùi mình, v đùi khách, kêu to lên:

– Giá cái lão ăn mày y sinh vào thi này, thì tôi dám mi anh ta đến luôn vi tôi đ sm ti có nhau mà thưởng thc trà ngon. Nhà, phn nhiu li toàn là m song m quý.

– C nhân cũng ba ra mt chuyn c tích thế đ làm vui thêm cái vic ung mt tun nước đy thôi. Ch c tính làm gì ra nhng th người l y. Ta ch nên cho nó là mt câu giai thoi.

– Không, có th như thế được lm mà. Tôi chc cái lão ăn mày này đã tiêu c mt cái sn nghip vào rng trà Vũ Di Sơn nên hn mi sành thế và mi đến ni cm b gy. Chc nhng th trà Bch Mao Hu và trà Trm Mã hn cũng đã ung ri đy ông khách . Nhưng mà, ông khách này, chúng ta phi ung mt m trà th hai na ch. Chng nh nghe mt câu chuyn thú như thế mà ch ung vi nhau có mt m thôi.

Thế ri trong khi c Sáu tháo bã trà vào cái bát thi rng ming v Liu Mã, ông khách nâng cái m qun m lên, ngm nghía mãi và khen:

– Cái m ca c quý lm đy. Thc là m Thế Đc màu gan gà. “Th nht Thế Đc gan gà; – th nhì Lưu Bi; – th ba Mnh Thn”. Cái Thế Đc ca c, cao nhiu lm ri. Cái Mnh Thn song m ca tôi nhà, mi dùng nên cũng chưa có cao my.

C Sáu vi đ hết nước sôi vào m chuyên, giơ cái m đng cò bay vào sát mt khách:

– Ông khách có trông rõ my cái mu sùi sùi trong lòng m đng không? Tàu, h gi là kim ha. Có kim ha thì nước mau si lm. Đ năm cái kim ha đy.

– Thế c có phân bit thế nào là nước sôi già và nước mi si không?

– Li “ngư nhãn, gii nhãn” ch gì. C nhìn tăm nước to bng cái mt cua thì là si va, và khi mà tăm nước to bng mt cá thì là nước sôi già ch gì na.

Ch khách c cười, ung thêm mi người hai chén na. C Sáu tin khách ra cng vi mt câu:

– Thnh thong có đi qua t p, xin mi ông khách ghé thăm tôi như mt người bn cũ. Mi ln gp nhau, ta li ung vài tun nước. Hà, hà.

Năm y nước sông Nhĩ Hà lên to. Tho nào my nghìn gc nhãn trng trên mt đê quanh vùng, v đó sai qu l. Cái đê kiên c đã v. Nhưng vn cui dòng nước chy xiết, nhà ca c Sáu chưa đến ni b cun phăng đi. Lúc nước rút, cái cng gch nguyên vn, hai mnh giy hng điu đôi câu đi dán ca vn còn lành ln và nét ch vn rõ ràng:

H lch s như tiên, phú quý như gii, qut con nga rong chơi ngoài ngõ liu

Ta trng c đy vườn, vãi hoa đy đt, gi h đng pha nước trước hiên mai*.

Năm sau, quãng đê hàn khu, chng hàn không k, li v luôn mt ln na. Cái cng gch nhà c Sáu vn trơ trơ như cũ. Nhưng ln này thì đôi câu đi giy hng điu, gió mưa đã làm bt màu phm mc, ngn nước phù sa đã ph kín dòng ch bng nhng vch bùn ngang dày dn.

Ông khách năm n – cái người k câu chuyn ăn mày sành ung trà tàu – đi làm ăn xa đã my năm, nhân v qua vùng đy, nh nhi dn ca c Sáu, đã tìm ti đ ung li vi ông già mt m trà tàu na. Nhưng người khách hi nhà ông đến, người khách đã bùi ngùi thy người ta bo cho biết rng nhà c Sáu đã bán ri. Thy hi thăm tha thiết, người vùng y mách thêm cho ông khách: “Có mun tìm c Sáu thì ông c xung Ch Huyn. C đón đúng nhng phiên ch xép vào ngày tám thì thế nào cũng gp. Chúng tôi ch biết có thế thôi”.

Phi, bây gi ông c Sáu sa sút lm ri. Bây gi ông c lo ly ba cơm cũng khó, ch đng nói đến chuyn ung trà. Thnh thong có xin được người nào quen mt vài m, c ly làm quý lm: gói giy git k trong mình, đi lúc nào vng v mt mình mi đem ra pha ung. Vn còn quen cái thói phong lưu, nhiu khi qua chơi ao sen nhà ai, gp mùa hoa n, c li còn c bt ly ít nh đem ướp luôn vào gói trà git trong mình, nếu đy là trà mn cũ.

Nhng bui có phiên ch, c Sáu ngi ghé vào nh gian hàng tm ca người cùng làng, bày ra trên mt đt có đến mt chc chiếc m mà ngày trước, giá có ging ngay cc bc nén cho trông thy, cha chc c đã bán cho mt chiếc. Có mt điu mà ai cũng ly làm l, là c bán lũ m đt làm hai lp. My kỳ đu, c bán toàn thân m và bán rt r. Còn np m c đ dành li. Có ln vui ming, c ghé sát vào tai người bà con: “Có thế mi được giá. Có cái thân m ri, chng nh không mua cái np va vn sao? Bán thân m r, ri đến lúc bán np m, mi là lúc nên bán giá đt. Đó mi là cao kiến”.

C Sáu cười h h, ri vi quay ra nói chuyn vi bn hàng đang mân mê nhng cái thân m đt đ màu, cái thì dáng gi dâu, cái thì múi na, hình qu v, qu sung, qu hng. C đang bo mt ông khách:

– Thế nào tôi cũng tìm được np cho ông. C phiên sau li đây thế nào cũng có np. Không, đúng m tàu đy mà. Nếu không tin ông c úp m xung mt miếng g kia. Cho m nga trôn lên. C xem ming vòi vi quai và g ming m đu cn sát mt bng miếng g thì biết. Nếu mun th k na, quý khách th nó vào chu nước, thy nó ni đu, cân nhau không tring, thế là đích m tàu.

Rút t tp truyn ngn Vang bóng mt thi,

Nxb Mai Lĩnh, Hà Ni, 1940

 

Th thơ

Cái bun thường không my khi xy đến mt cách đơn chiếc. C Ph bà va mt vào quãng đu xuân, c xanh chưa đ che kín mt nm m mi, thì cui xuân năm y, cu Chiêu li cũng qua đi. Vì nhng lut l v luân lý gia đình vn còn ng dng được dưới sui vàng thì bên kia cõi đi này, linh hn cu Chiêu chí hiếu đang được yên tĩnh đ hu dưới gi mt linh hn chí t. Và trên trn, có mt gia đình đang lúng túng vì s hiu qunh. Bây gi c Ph ông đã lâm vào cái cnh gà sng nuôi con mt. Nguyên c Ph được hai người con: cu Chiêu không may sm cướp công sinh thành, đ li cho cha mt người em gái b côi m, đã đng tui mà chưa có dp nào xut giá. Tri đt ôi, trên my gc tre cn không đ gây thành mt bi m, trn gió thanh bch ngày ngày c lào rào thi mãi.

C Ph ông là mt người mà hc lc và chính tích chp được c bn đng liêu mt thi; cô Tú là mt thiếu n con quan mà cái tài làm thơ phú theo mt gia sáo vng vàng, mà cái hnh v môn n công đ làm vinh d cho mt gia phong. Nhưng ông Gii thích tha tr đã buc ông Ph phi nghèo và cô Tú phi xu. Và nhng lúc này, người ta không my ai nói đến tài và hnh và thường ch hay nhc đến ch phn và ch duyên.

Tiếng trng ph trên lu canh c đim đu nhng tiếng vô v vào mt tư tht lnh lo. Gian nhà gia c Ph Ông đã thâu canh dài làm bn vi thánh hin bên án sách leo lét ngn đèn; trái nhà phía tây, cô Tú âm thm ngi vn chuyn vi bóng in trên lá màn vi xô. Có nhng đêm mưa to gió ln làm nhòe nhng tiếng trng ph cm canh, cô Tú ri phòng mình, qua gian gia gây mt lư trm cho cha. gian gia tư tht lin có tiếng ngâm thơ:

C đt lò hương cho ti sáng,

Th xem mưa gió ti bao gi1.

Nhưng có mt đêm rt gn đây, tiếng trng ph thành hết quy qu canh dài c Ph và cô Tú na. Người cha đã cáo quan v vườn ri. mt x quê bun t kia, bây gi có mt ông đ già ngi dy tr và mt cô con gái ngày ngày ngi trong nhà g mt ng tơ vàng hay là chy ra vườn bt ít lá dâu nó cũng già ci theo cái cnh người. Bây gi mun nói đến c Ph già đã cáo lão v hưu, người làng ch gi là quan Nghè Móm.

C Nghè Móm thường dy hc vào bui sm. Cô Tú săn sóc mi vic trong nhà cũng vào bui sm.

Bui chiu đến cô Tú đi ch, làm cơm và mua luôn c đ ăn thc dùng cho bui sm hôm sau na. C Nghè Móm nhà nhàn ri dùng thi gi vào vic sao mt lá s, gieo mt qu bói hay là kê mt đơn thuc cho người làng. Có mt bui chiu, mt người bn đng song cùng vùng y, nhân b tri mưa dm gi li nhà c Nghè Móm, đã nói vi ch nhân:

– Dăm ba tên hc trò nhép này, ly gì làm đ sng. Trà tàu, rượu cúc, cây cnh và hình như bác vn chưa b được cái chng thp nến bch lp đ đc Đường thi sách thch bn thì phi, lâu nay có đi đâu xa không?

C Nghè Móm cười. Người bn già rt mi thuc cht xung nõ điếu, tiếp:

– Tôi có mt chuyn này mun nói vi bác t lâu lm, nhưng ch s bác chê là cô lu.

C Nghè Móm ngng tay mài hòn son trong đĩa, chăm chăm nhìn bn.

– Bây gi t chc nhng cuc chơi th thơ, ý bác nghĩ thế nào?

– Cũng khó lm. Hi tôi còn ti chc, có lúc thì tôi đánh thơ nhà, có lúc thì lên quan Đc trên tnh, không my tháng là không có mt cuc hi hp. Mà tôi nghim cái ging th thơ càng hay ch càng hay thua cay. Có lm đêm tôi mt đến mười my quan tin đng mà không trúng ly được mt ch.

– C Ph dy như thế thì nhm ri. C gì phi được tin. V chăng, người thua có my khi là người dt ch đâu, và k được thường cũng không dám t đc lên mt sành thơ. vùng đây lm người cũng mun chơi lm, nhưng t xét không đ tư cách đ th thơ cho ra hn, nên chưa có cái li hi hp như vy. Tôi mun được biết ý c v vic th thơ này.

– Tôi b đã lâu ngày ri. Nếu có đnh chơi thì phi đc li thơ mt mt do, và vòng cho đ ch mt túi thơ, k cũng công phu lm. Điu tôi ngi nht na, là bây gi tui tác ri. Bây gi li bày trò vui đó, e có mt cho tinh thn. Đã th thơ thì phi n ào mi vui. Còn tr trung gì cho nó cam. Mà c tưởng đây ai đánh ni. Ch nghĩa đâu mà làm cái vn. H dt ch, h thua thơ, mình ăn tin ca h đã không ly gì làm hng thú mà li còn mang tiếng rt nhiu na.

– Nếu mình c th thơ luôn đây, nhng người vùng quanh s ti. Tôi s rao lên. C kêu người đây ít ch; k h. H mt tin mà được lm d vào làng thơ phú, h phi ly làm sung sướng. Mà bn nhà nho nghèo như anh em mình, nhiu lúc cũng nên cho h chơi trèo mt chút, min là h phi tr tin. Tc l hương thôn, khi bán nhiêu bán xã, mua quan viên cũng không ra ngoài cái ý đó. Vy bác đ tâm đến vic này. T mai bác đc li các tp thơ c, tìm sn nhng ch “vòng” ch “th” thì va. Cô Tú nhà ta ging trong và m tiếng lm.

– Đ tôi xem xem có nên không đã.

– C không phi nghĩ na. Vy xin đính ước vi c đến tun trăng sau. , bây gi chúng ta là cui h. Bt đu sang thu mát tri, th thơ thì tuyt. Nhà li bên sông, còn ch gì mà không làm mt cái nhà bè trên mt nước. K cũng đ di dưỡng tính tình và đ cho khon nht dng.

Khách đi ri, c Nghè Móm nghĩ đến hi trước, c đi li vi bn đng liêu, nhng lúc tha nhàn, không đánh t tôm, chơi c tướng, thì li bày mt cuc th thơ hay là leo lên mt đôi trái núi đá. Cái bun thy đi là ngn là ít, chm qua lòng mt ông già đã mun yên phn vi ch bài.

Bt đu t hôm y, nhng tp thơ c được giũ lp bi ngu và ra khi cái níp sách sơn son. C Nghè Móm bt đu nghin li tp thơ ca người xưa. Đường thi, Tng thi, Minh thi; đc đến mt bài, đc hết mt câu, gp được mt ch đt ngt, c ngng li, ghé mt kém vào mt ch nh như con kiến, c vt tay lên trán, nghĩ ngi và lm bm. Ri c ngi nhm dy, sao c bài thơ y vào mt cun sách giy bn mi m. Nhưng thường c ch trích ly mt câu nhng bài thơ đc rt k lưỡng đó. Ngày năm câu, ngày ba câu, mt ngày gn đy, cun sách đã đc nhng dòng ch tho chép nhng câu thơ rút c thi. Cô Tú theo li cha dn, đã đi mua sn rt nhiu t giy tàu bch ra rc giy ra tng mnh dài bng chiếc đũa và ngang to bng hai ngón tay. Đám hc trò nh, đu còn đ cái chm dài ln thn hi cô Tú, cô vui v tr li:

– Đng nghch, thy trông thy, thy mng chết. Giy này đ làm gì à? Thy s viết nhng câu thơ c vào đy đ bày ra gia chiếu nhng lúc th thơ.

– Th thơ? Có làm thơ thì có, ch thy và các anh y có nói th thơ bao gi.

Cô Tú vn yêu nhng cu hc trò nh tui ca cha mình như mt người ch ln đi vi em út, cô không khi nín cười đ ging:

– Thy s viết vào mnh giy trng này mt câu thơ by ch mà ch… có sáu ch thôi. Còn mt ch thì đ trng và thay vào đy mt cái khuyên tròn. Cái khuyên tròn thay ch đó thường gi là ch vòng. Đây này, ch ly mt câu làm thí d thì các em rõ ngay. Các em biết câu: “Quân hướng Tiêu Tương, ngã hướng Tn” đy ch? , thí d bây gi đnh th câu thơ y. Và đnh vòng ch “hướng” đon dưới. Thy s viết vào mnh giy nh này: “Quân hướng Tiêu Tương, ngã … Tn”. Và khi ngâm câu tht ngôn có sáu ch y lên thì thường phi ngâm: “Quân hướng Tiêu Tương, ngã. .. “vòng”… Tn”; Ch “vòng” đây thay vào ch đ trng. Bây gi mi nói đến nhng ch “th” ra. Thí d thy th năm ch: c, ti, vng, phn và luôn c cái ch hướng trong nguyên văn. Thường ch th có năm ch thôi.

Ti trò nh thy chuyn th thơ ng nghĩnh, nghe ly làm khoái trí, tr mt nhìn cô Tú, gic cô nói tiếp.

– Mun đánh ch gì thì chn ly mt trong năm ch mà đánh. Đánh trúng thì mt đng ăn ba đng. Nhưng mà đây là chuyn ca người ln tui. Các em ra tp bài đi, bao gi thành người ln ri s biết.

– Nhưng mà biết thế nào là được, là trúng h ch? Ly ch ging cho mt chút na, ri các em xin đi ra bc hc bài ngay, đ ch rc giy.

– Trên đu mu giy con này, thy s viết cái ch th, thí d là ch phn. Ri thy cun tròn đu giy li, giu ch y đi, ch còn đ h cái khong viết my ch: “Quân hướng Tiêu Tương, ngã… Tn”, vi mt cái khuyên tròn v thay vào ch trng. Nếu trong năm ch c, ti, vng, phn, hướng em chn ly ch phn mà đánh mà làm thành ra câu: “Quân hướng Tiêu Tương ngã phn Tn”, thì là em trúng đy. Đt mt tin thì được ăn thành ba tin…

Ti trò nh nhìn nhau cười khúc khích và khi b cô Tú xua đui lên nhà hc trên đu ngoái c li cười, nói mt lot vi người con gái ln ca thy hc:

– Bao gi các em nhn, hc gii được lên tp bài trên trường quan Đc tnh, mi khi v thăm li thy, ch th thơ cho các em đánh vi nhá!

Đêm mười bn tháng tám là cuc th thơ ln th hai ca c Nghè Móm. Ln trước th vào thượng tun tháng by; ln này c Nghè Móm chn ngày mười bn, có người hi ti sao không đ đến ngày rm, c nói:

– Trăng mười bn bao gi cũng khéo hơn trăng rm. Ngày mười bn là ngày vng trăng đi ti ch toàn thnh. Ngm vng trăng rm, người tinh ý s nhn thy cái v sp tàn ca mt vt gì đã mãn khai trong có mt thì.

Nhng người có chút kinh nghim, đu chu li ông già nhn xét là chí phi.

Vng trăng mười bn lúc chếch v đoài đã in mt cc bóng thm và dài lên mt con sông trng và lnh như thi thiếc va ngui. Đy là bóng chiếc nhà bè lp lá gi mà trong đó, c Nghè Móm đang ngi làm nhà cái, th thơ cho hàng chc người con đánh. Người ta đang sát pht nhau bng tin, đem cái may ri c vào đến cõi văn thơ và trên mt nước sông thu, tiếng ngâm mt câu thơ được cuc, tiếng ngâm mt câu thơ thua cuc mt ăn tin, nhng tiếng đó đu âm hưởng trên làn nước lnh, thanh âm nghe trong tro, du dương và thái bình như tiếng vang ca mt hi tao đàn nào.

Mi bui ti th thơ, cô Tú đu ngi bên cnh cha. Cô bn tay đ cái túi thơ ca c Nghè Móm m ly ra tng lá thơ đt vào lòng chiếu cho làng chn ch đt tin. Đôi khi có k chn phi mt ch rt quê kch mà li trúng vào ch ăn tin, cô Tú tm tm nhìn mãi nhà con đang vơ tin, chng như mun bo thm người được tiếng bc đ ch đó: “Đy ông xem, đi ăn nhau may ri, ch ch nghĩa tài hoa mà đã làm gì, phi không ông?”.

Tháng li tháng, c Nghè Móm th thơ trên mt sông đã là mt chuyn mà mt vùng đy nhc nhm đến luôn luôn. Nhưng có k ác ming đã phao lên cái tin c Nghè Móm đnh mượn cuc th thơ đ cho con gái ln gn quá la kén chng.

T đy không thy cô Tú theo kèm cha xung bè na. C Nghè Móm không cho cô Tú theo mình đi th thơ. T đy, không rõ ti đâu, c Nghè Móm hay thua luôn. Và bn đánh thơ thì u oi vơ tin được, và bun nh đến mt cái bóng người đã mượn ít nhiu tiếng tơ mà tô v nhiu cho lm bui đ ch ly tin.

Rút t tp truyn ngn Vang bóng mt thi,

Nxb Mai Lĩnh, Hà Ni, 1940

 

Đánh thơ

Gia quãng cui đi vua Thành Thái và đu đi Hoàng Tôn Tuyên hoàng đế, đt Thun Hóa có ba người đàn bà rt đp và rt lng lơ.

Bng cái sc, bng tiếng ca, bng cái tiu xo, bng cái duyên lúc kín đáo, lúc l liu, ba người đàn bà đp y đã tha tô đim cho x Huế trong mt thi.

Cái thi y là thi ca Nhà nước Bo h tm gi là yên trong cuc bình đnh. Nơi quê hương, vào nhng ngày u hoài âm , gió Đông Bc còn gi mãi v cái mùi diêm sinh đem t ngoài b cõi vào. Nhưng, mc k, dưới chân mt nếp hoàng thành, bên b mt con sông nước không bao gi có sóng, mi ngày vn có ba người đàn bà ca hát t lúc mt tri tt cho đến lúc mt tri mc. Tiếng đàn hát trên mt nước mt con sông nông lòng và không gn chút tăm cá, đã vng đưa ra rt rng. Thy thế, mt vài ông già mc áo vi, mi lúc chng gy trúc ra bến, ngm bóng nng tàn rng phía bên t ngn sông Hương, đã tht ra nhng li than th.

Nhưng, git l già ca người mc áo vi r rơi xung thì cát nơi bãi sông c vic thm hút và ung cn. Và có mt cái gì vn còn li mãi mãi hai b sông Hương thì vn ch là nhng tiếng hát. Tiếng đàn hát ca giai nhân.

H là mt b ba có ba cái tên rt đp, rt thơ mng: mt người là Mng Liên, mt người là Mng Huyn và mt người na tên là Mng Thu. Huế, nhng cái ming tui tác đã bt đu theo th hiếu mà nói luôn luôn đến ba cái Mng xinh kia và luôn luôn tm tc: “Thn kinh hu tam Mng”.

Gia cái thế gii đàn sáo ca thành đô, ba cái Mng xinh đp mi đêm ri rác ra mi bến đò tn mát dc sông Hương, nhng cái s đc v thanh và sc ca mình.

Nước mt con sông hin lành đy nh cánh hoa vô đnh l đ trôi mt mình theo nhng cái xoáy nước yếu đui. Mi đêm, ba cái Mng gõ mt nhp phách, bm mt dây tơ và đ ri phá cười lên vài trn. Đ cho cái xã hi đàn ông mc áo xanh m ướt phi thèm mun. Thế ri trong mt đêm tt đp, có mt ông Phó S gi lăng, đã đng lên làm ch cho mt cái Mng. Mng Liên đã v hn vi quan Phó S.

Mt cái ming cười, mười ngón tay tháp bút trước kia là ca chung thiên h, bi vì nó không có s c, bây gi đã tr nên ca riêng mt nhà. Cp v chng y là mt la đôi tài t.

Ông bà Phó S gi lăng không my khi yên mt ch.

Cái ngh ca h buc h phi xê dch luôn luôn và mãi mãi. Sut mt di Trung kỳ, h đi v như là try ch. Ti mi nơi, mi chn, quan Phó S li m mt cái túi đng toàn bài thơ đ ra cho mi người đt tin và bên chiếu bc văn chương, Mng Liên li đàn, li ca đ làm vui cho cuc đ đen rt trí thc này.

Mi tun trăng, cp tài t này mt tnh. Cái chiếu bc th thơ ca h thường tri mt ph nha, huyn nha hay là nơi tư tht mt đc b đường. Bt k lúc lên voi, lúc xung chó, la đôi này đã đ du giy trên mi chn và tha lê đi khp nơi cái túi thơ và cái túi phách ăn người ca h. H nh v c thi, kiếm ra cũng được rt nhiu tin. Nhưng cái ging lãng t cm tin thường không nóng lòng bàn tay và có my khi h nghĩ đến s bo him cho ngày mai ca mình. V chng ông Phó S chưa bao gi nghĩ đến vic làm mt cái t mt ch nht đnh nào.

Quê hương ca h là C bc và Đn hát. Nhà ca đôi lưu đãng y gi vào trong cái truy hoan ca thiên h. Cái lãi trong đi bp bênh ca h ch nhiu người đã nhc nhm ti cái tên Mng Liên và Phó S, mi khi la đôi chm ti hay là đã lâu ri mà chưa thy tr li. Người đánh thơ được, người đánh thơ thua xing ling, ai ai cũng đu nh đến h nhng khi xa vng. Hình như by nhiêu người đu nhn ông Phó S là đáng mt làm nhà cái cho nhng bui th thơ rt nên thơ; m xong mi tiếng thơ có khi ăn thua tng my chc bc, người ta đu ngâm đi ngâm li câu thơ th. Nhà con, nhà cái đu ngâm vang c nhà, chng như mun thi nhau mt cái ging tt, ch đng tin mt đi hay thu v được gp ba s đt, thi có gì là đáng k. Gia hai tiếng bc trên mt chiếc chiếu la lit nhng mnh thơ đ, Mng Liên đêm đêm k đùi ta má ông Phó S, li đánh đàn, li ca Nam bng, ca Nam ai.

Có l không riêng gì mt nơi, mà mi nơi, nhng lúc st rut ch mong v chng ông Phó S tr li vi túi thơ, mi bui gn gi tan bui hu, nhng lúc vic quan thanh thn, bao nhiêu thy tha phái các ty Phiên, ty Niết và nhng ông Hu b, Thông Phán tnh, Kinh Lch đã nói nhng câu:

– Quái l, sao c này hai ông m đó đi lâu quá chưa tr li th thơ cho bn mình chơi hè!

– Đánh thơ ca lão Phó S có cái rt thú là được thua chi chi, mình cũng đu ly làm thích c. Bi vì lão biết chn nhng câu rt hay mà th. Mi lúc ngâm lên, cái hay ca câu thơ đã làm cho bn mình lnh hết c người.

– Chng thế mà quan Kinh ngài đã my ln phi bán lương non, thua nhn.

– Chơi cái gì thì chơi, ch đến cái li đánh thơ th, cái nghip nhng anh đã hay ch li thêm t ph, là ch mãn kiếp thua không còn ly mt đng mt ch tin.

– Và có nhiu đa dt cay dt đng, thì li mi tay vơ tin.

– Quan bác có biết ti sao không? Đ cho không có cái nào li hi bng lão Phó S. Hn ly ý t ra mà dò tiếng bc ca tng người. Nếu lão biết quan bác thích li thơ liu, đc lên âm thanh và niêm lut tròn trĩnh, nhp nhàng, thế nào lão cũng rình lão th mt đôi ch rt quê kch hay là kh đc. Quan bác my khi la nhng ch quê kch mà đt tin. Vy nên lão vòng nhng ch rt ng ngn đó. Thế là quan bác mt nghip, nếu ba đó, quan bác li đt tin đến tt ca. Và lão li còn bán cho my ca đánh nhng ch ngô nghê mà lão biết trước sao mình cũng khinh r.

– Kỳ tháng trước, quan Kinh phi đi khám án mng vùng quê thành ra b l mt bui th thơ mà tôi rt ly làm hng thú. Ngài nghĩ, tôi đã bt thóp được mt câu do s vô ý ca m Mng Liên. Nguyên hôm y, lão Phó S cho th năm ch: cm, th, đan, thiếp, su trong mt câu thơ mà lão “vòng” ch đu “Vòng tâm duy hu d đăng tri”. K cũng khó đánh đy ch. “Ngn đèn du ban đêm soi t, biết cho tm lòng gì?” Lòng đàn? Lòng son? Lòng mt thiếu ph? Lòng su? Phân vân l. Bng tôi thy m Mng Liên ngi cnh, nhìn chăm chú vào ch th đng đu là ch cm, ri m thánh thót bm kh my tiếng đàn nguyt. Tôi đánh ngay ch cm ngài . Tôi đoán già là lúc nhà vòng ch, chng đưa đùi cho v gi, lão Phó S đã b tiếng đàn ca v do lên bui đêm nh hưởng nên lão mi th ch cm. Và đánh ch cm, thế nào cũng ăn. Hôm y tôi đt hai chc được sáu chc và mun t ý cám ơn người đánh đàn mt cách kín đáo, hôm sau tôi đã mua biếu Mng Liên mt cây đàn nguyt có bn cái trc bng ngà voi ny. Đy, chơi thơ, nhiu khi tâm lý nhiu vào là ăn.

– Tâm vi lý gì. Có biết thơ th, lão Phó S thường mua li ca ai không? Mua ca Tào St bên ph Tuy Lý Vương! Hai ba đng, tin công vòng mt trăm câu. Thơ Tào St mà th, thì đng có hòng mà ăn.

– Này, các ngài có được rõ câu chuyn lão Phó S dám thuê th bên Tàu khc riêng cho mình my tm thch bn in thành mt tp thơ mng không? Lão ra khuôn mu cho h in nhiu câu có nhng ch l, rt ng nghĩnh và mi khi đem câu đó ra mà th thc không ai ng đến. Nhưng ch có khi nào đánh to lm, lão mi gi đến bí thut này. Lão tìm đến nhng quan to và có tiếng là hay ch, lão mi th mt hai câu tht gay go. Các quan thua, đòi lão phi dn chng c thi, lão gi v bt tên sách li, che kín l, mép và gáy cun thơ, ch cho xem đ cái câu th đó và đng đnh, tm tm trình vi c làng rng đó là mt câu thơ Tng. Tht là rõ ràng ch thch bn, ch tuy nh bng con kiến, nhưng đeo kính vào xem, ch không nhòe ly mt nét. Nhiu người thua cay, thường ch t trách mình xem c thi ít quá và tc lưỡi kêu: “C nhân dùng ch úp m uyn chuyn quá đi thôi. H cy có tài, t cho mình cái quyn h nhng ch quá lt léo, đem cái quyn lc ca sáng to ra mà làm bn mình đo điên c nhn thc và c tin bc na. Còn ai biết đng nào mà ln na”. y mt năm lão Phó S dùng li th thơ sanh t như thế đ mt đôi ln, đ g li nhng ba thua to. Chà! Nhưng mà nghĩ lm lúc cũng ti. V chng h nhiu khi thua nhn. Lm ba không có ly mt ch tin mà tha dây đàn na. Và hai ông m phi v cáo bnh nm bt mt nơi có khi đến hàng tháng.

– C Tun trước đây, chơi không được lch s, thành th v chng ông Phó S h cũng đâm nhn. Ai đi đi mc c vi h mi bui đánh thơ xong, phi đưa cho mình mt s nht đnh là bao nhiêu, mc du h thua hay là được. Không nhng thế, C li còn quy nhiu h gia nhng tiếng bc ln. Ly tin nhà cái, lúc năm đng, lúc mười ch, tp nhp quá. Hình như C còn cht nh vi c m Mng Liên na.

– Thì cũng phi ly h chút ít ch sao? Có thế thì nhng bui hi ging đu tháng bên tòa bên tnh xong, C mi gi các quan ph huyn li cho ch? Vy ch ai tr tin nhng mâm rượu linh đình giáo đu cho mi cuc th thơ?

– Cái ông huyn Bình Khê, người trông đng đn thế vy mà nhm l. Ông ta chúa hay v vĩnh. Nhà cái chưa th thơ xong, ông c v vĩnh gic n lên nhng là lâu và làng đt tin chm như thế thì mt đêm, phng th được my câu thơ. Thế ri ông v ly lá thơ đt gia chiếu, da mi người nếu không đt tin nhanh lên thì ông thi tut lá thơ ra và xin làng, nếu nghĩ lâu quá, thì đi đến câu sau hãy đánh vy. Mi ln ông cm lên đt xung lá thơ, cái mu giy tàu bch cun tròn như t sâu kèn li ni giãn dn ra mt chút. Và ông đã hé nhìn được ch gì viết trên đu giy, cun tròn tn vòng trong cùng lá thơ. Mt ông ta nhanh như cái ct. Có ln ông Phó S vòng mt ch bút, ông huyn v xin thi thế nào mà nhìn được cái nét s dài. Ri là có bao nhiêu tin đem đt vào ch bút đến tt ca! Nhưng, m Mng Liên xem chng cũng hiu, nên mi ln sau, ông huyn Bình Khê đng tay vào lá thơ là m li buông tay đàn, chn ly giy và nhìn trng trng vào gia mt ông huyn có tính gian gio kia.

Đêm hôm đó người ta bày cuc đánh thơ nhà ông Kinh Lch. Mi người t tp đy đu ly thế làm va lòng. Vì, ít ra, đây, người ta cũng chơi bi có phn được t nhiên hơn trong dinh các c. Ông Kinh Lch là mt người trng cái sch s ca tâm hn, nói to cùng mi người là ông không thu tin h. Ông ch yêu cu ai được thơ nhiu nht thì nên cho người lão bc nhà ông mt s tin nh mn đ đn li cái công nó làm du, làm đèn, nu cháo và bưng điếu. Ông Kinh li còn khn khon vi mi người đng nên làm huyên náo nhà ca lên. Ông vui v nói:

– Đã hay rng v được câu thơ hay, ai mà chng mun ngâm vang lên. Th nht li ngâm vang câu thơ th mình va đánh trúng cái ch him hóc, thì ai mà bm ming được. Mt người ngâm, c làng ph ha vào, n ào bng v ch, cái đó cũng là thường tình. Nhưng, tôi xin các ngài biết cho là chúng ta trong thành, gn ba dinh C Ln, mình không nên làm náo đng quá. Bình khe kh, đ nghe vi nhau thôi.

C mt lũ con bc lên mt tài gii, nhìn ông Kinh Lch cười hóm hnh và khoan thai bước vào chiếu gia. Ông Kinh Lch châm thêm dăm by cây sáp na đã gn sn vào đế đèn đng. Tt c thành th đến hơn mười cây nến, chung nhit đ li đ tăng bc cái mùi thơm gt ngát ca mt bình hoa rng ming cha gn trăm gc hu trng. Hoa hu mãn khai cun cong đu cánh trng li như nhng râu rng và gp tiết đêm, gp sc nóng ca nến cháy, ca người th mnh, ca hơi th dn vang càng hết sc nh mùi hương. Không khí đu là hu hết c, có người rít mnh mi thuc lào, đã lm rng thuc ca mình là ướp bng hoa hu. Hơi hu ngùn ngt bc lên, quyn ly mùi du da nơi mái tóc Mng Liên. Mng Liên mc chiếc áo màu ha hoàng ngi ép sát vào chng, mc mt chiếc áo la năm thân nhum màu khói nhang đt ch trng rn. Ông Phó S va g túi thơ va hi làng:

– D thưa, có đánh thơ c phong không? Và có đánh ch chân không?

Mt con bc ít tui và chng như mi tp tõng li chơi ch này, hi li:

– Đánh thơ c phong? Thôi, nếu th thơ c phong thì anh em đây đưa tin cho ông tiêu hết. Còn đánh ch chân là thế nào?

Ông Kinh Lch đang nm bên khay đèn, ngi nhm dy nói chõ xung chiếu dưới:

– Cái ông tha nhà tôi đến hay lm cm. Đã đi đánh thơ đòi ăn tin thiên h, còn hi lc vn thế nào là ch chân. Thưa ông, câu thơ by ch, đem vòng ch th by cui cùng cho làng đánh, thế gi là đánh ch chân .

– Nếu thế thì đánh c ch trc và c ch bng à? Thôi, xin làng c theo như l mi khi mà đánh. Đây, chúng tôi không phi là thi bá, không dám đánh ch vn, ch chân.

Ông Phó S và Mng Liên nhìn nhau cười; v chng có ý bo thm nhau rng làng cũng khôn đy nên mi không dám trêu vào li đánh thơ him hóc này.

Lá thơ đu tiên đã ra khi ming túi gm vn khư khư nm trong tay Mng Liên. C làng chăm chú nhìn và ngâm ngi và ngm nghĩ. Cái gì mà “…. thượng, mai khai, xuân hu lão”? Cui lá thơ th, có sn năm ch th viết xương kính: tái, sơn, đình, m, Văn. C làng ngâm:

– “Vòng” thượng, mai khai, xuân hu lão.

Vn li cái ông tha tr:

– Tái, sơn, đình, m, Văn. Ta đánh ch tái “Tái thượng, mai khai, xuân hu lão”. Hoa mai… n trên mt ngn i… xuân li già na.

Nghĩ ngi lâu, ông tha tr tr nên do d. Thy ông Thông phán tnh, người có tui và vn sành v môn thơ th, đánh ch Văn, ông t ý ngc nhiên:

– Văn thượng, mai khai, xuân hu lão. Quái nh! Sao li Văn?

Ri ông tha c mân mê mãi cc tin, không biết nên đt ch gì đ ông Phó S phi st tiết lên ct nghĩa h cho bng v l phép ng nhiu ngo mn kín đáo.

– Thưa ngài, Văn là con sông Văn chy qua đt L, quê đc Thánh Khng. “Mai n trên sông Văn, xuân li già”. C Phán tnh đánh thơ như thế, câu đó ngài cho làm l lm sao?

Và, xem chng c làng cũng không có mt ai đánh thêm được đng nào na, ông Phó S xin làng cho phép ông được thi lá thơ cun tròn đ tuyên b cái kết qu tiếng bc đu tiên. Ông đã nh nhàng cm lá thơ, phng má đnh thi phù mt cái. Mt vài người vi vàng vt thêm tin đt vào my ch tái, sơn, đình. ch có ch m là không ai đánh c.

Mng Liên ngi đánh được mt phn ba bn đàn Nam bình*.

Thế ri tiếng bc m.

Và c làng đu ngã nga ra khi đc rõ lá thơ th kia là câu: “M thượng, mai khai, xuân hu lão”. C làng nhao nhao:

– Ô, c nhân dùng ch ác tht. Hoa mai n trên nm m, xuân càng già. Thơ phú thế có giết người không? Ai biết đng mô mà ln, mà đoán.

Ông Phó S trước khi vơ tin c làng, vì không ai đánh ch m, ông đã vi trình vi làng mt trang sách thơ m rng. Và tay va ch mt dòng ch in nh, mm va nói:

– Thưa vi làng, câu này ly bài Ta phóng hc đình ca T D.

Bao nhiêu b mt tâng hng đu cúi c vào trang c thi và à ngâm li:

– “M thượng mai khai, xuân hu lão; Đình biên hc kh, khách không hoàn”. Hay, hay thit.

Ông Kinh Lch đêm y thua to. Ông truyn cho người cun chiếu bc và ân cn dn v chng ông Phó S tháng sau có tr li thì thế nào cũng phi t chc cuc th thơ ngay nhà ông cho ông g li. Ông còn nn nì xin ông Phó S làm quà cho mình tt c nhng lá thơ đã dùng đánh sut mt đêm qua. Thy nhà cái trù tr, ông Kinh Lch nói di:

– Có cho, thì tôi gi làm chút k nim.

Ông Phó S cười, trao vào tay ông Kinh my chc lá thơ đã dùng đến nhu nát ri và tht cht li ming túi gm còn đng đến gn trăm lá thơ khác chưa dùng đến còn phong kín cái bí mt mt ch thơ. Ri nhà cái nhà con chp tay t bit nhau vi mt câu đính ước: “C thượng tun tháng sau, xin li gp nhau đây na”.

Nhưng ngày thượng tun tháng sau, ông Phó S và Mng Liên không tr li. Ri quá c trung tun, ri qua luôn c c h tun. Nhiu khách th thơ đã dy công ch đi v chng ông như mt cái bóng chim như mt cái tăm cá.

Mt hôm có người kinh ra, nói chuyn cùng ông Kinh Lch:

– Ông Phó S chết chân Đèo Ngang ri. Mng Liên gi là người góa và đang lúng túng tìm người gi cho cây đàn. S là đi qua Hoành sơn quan, thy cnh đp, lòng sinh tình, hai ông m đã yêu nhau gia mt vùng tri nước bao la. Ngay ch dưới chân ngn tường i có ch “Đ nht hùng quan” ca đc Thánh t ng phê y, ông . Trúng cơn gió đc, ông Phó S đã hóa ra ma chết đường. M đ sát ngay bên đường thiên lý. Cái ging ma trơi này, s thiêng vô cùng. Ri đây nhng lúc thanh vng, nhng lúc trăng bãi gió ngàn, hn ma tha h mà trêu gho khách b hành vô Kinh đy ông . Cám cnh cho lão, đâu có bc thi sĩ quê vùng Ngũ Qung có làm đôi câu đi điếu. Xin đc ông nghe:

Ra Bc vào Nam, trăng gió đ hu thơ mt túi,

Lên đèo xung i, mây mưa đánh đ cuc trăm năm.

Rút t tp truyn ngn Vang bóng mt thi,

 

Hương cui

Đa cháu đích tôn và lũ cháu ngoi đang loay hoay ngoài sân vi nhng đ đng ngũ s lng chng trên đám tru và tro đm nước.

Ông chúng, c Kép làng Mc, cũng đang loay hoay vi my chc chu lan xếp thành hàng dưới giàn thiên lý.

Trái vi thi tiết, bui chiu cui năm gió nm thi nhiu.

Cơn gió nm thi nh, như mun nho cái ông già kia mc c mt tm áo trn th bng lông cu trng. Tri nm nc, bc đến tm nước lã được, ông c Kép mc áo lông cu x Bc! Không, đy ch là mt thói quen ca c Kép. Mi khi c ra thăm vườn cnh, trong mt năm, tr nhng ngày h ra không k còn thì lúc nào cũng khoác tm áo cu. Mùa xuân, mùa thu, khí hu m, áo m khuy. Sang đến đông tuyết, c cài hết mt hàng khuy nơi áo, thế là va. Trong cái vườn cây nh, trong đám c cây xanh rn, nhng bui sm tinh mơ và nhng bui chiu tàn nng, người ta thường thy mt ông già lông mày bc, tóc bc, râu bc, mc áo lông trng, lom khom ta nhng lá úa trong đám lá xanh. C Kép nguyn đem cái quãng đi xế chiu ca mt nhà nho đ phng s lũ hoa thơm c quý.

Bui chiu ba mươi Tết năm nay, c mt cái gia đình cũ k nhà c Kép đang ti tp dn dp đ ăn tết.

M m c, m m hai ngi lau lá dong chăm ch. Thnh thong h ngng tay đ hi nhau xem còn thiếu nhng thc phm gì trong cái mâm cơm cúng chiu nay. Lũ con đàn bi bô ngoài sân. Chúng đang đánh bóng ngoài sân nhng lư, đnh, cây đèn nến bng đng mt cua và bng thiếc sông Ngâu. Chc chc, lũ tr li mm cười, nghn nhng đu thưa tht ít si tóc tơ, nhìn vào phía trong nhà cu, hi m chúng:

– Bao gi cu mi v, h m?

Không biết nên tr li con tr thế nào cho tin, m m c đưa mt cho m m hai.

Ông m c và ông m hai, đi làm vic tn xa chưa thy v ăn Tết. C li nhng người trong làng có người đi làm vic nhà nước thì được ngh nhng t chiu hai mươi chín kia mà. Mun được khuây ni mong, hai ch em dâu, người đã đng tui, càng thái đ nu c cho thc nhanh. Gm, nhng miếng trng tráng đ bày mt c bát, thài hình miếng trám, sao mà đp thế. Đng bên cnh m, đa nh nht trong đàn con đã th th van nài m m hai:

– M cho con cái miếng m ct hng kia nhá!

Người m không ngh tay làm vic trên tm tht. L mt nhìn con. Thng bé vi chy ra ngoài, sán đến cnh c Kép:

– Ông đang làm gì thế h ông?

y chết, cháu đng mó vào hoa ca ông. Ông đang thăm xem đúng hôm nào thì hoa ca ông n đ.

– Ông cho cháu mt cái… Cháu xin ông cái lá gy kia nhá!

– Cháu không nghch được nhng th này. Thôi, đi lên trên nhà vi ông. M cháu mà trông thy cháu ra nghch cây ca ông, thì cháu li phi đòn đy.

Nh đến trn đòn pht trn hôm n, vì trót nghch gy mt my giò lan ca ông ni, thng bé mt phng phu và hai tay đánh đai vào mình ông già, kéo trĩu c tm áo lông cu. Nó làm nũng ông và qun quít ly ông, mong ông s che ch cho, nếu mnom thy nó ra nghch chu cây cm.

C Kép cười khà khà. Ri c li vch tng gc rò lan, xem xét t m đến màng hoa, đến rò lan và thân lá. Hết chu này đến chu khác.

Tưởng chng như cháu mình cũng là mt người biết đến chuyn chơi cây, hiu đến thi tiết trong mt năm, có đ nhng kinh nghim, thói tc và thông minh ca người ln, ông già đã nói vi cháu bé:

– T nhiên, cui năm li ni gió nm. Cháu có thy bc mình không? Ông tiếc cho my chc chu lan ca ông quá. N hết thôi!

Đa cháu không hiu đến ý nghĩa câu than phin ca ông già, ngng b mt ngây thơ lên, hi hai ba ln:

– Hoa sp n, sao li tiếc h ông?

C Kép nhìn li cái người bé tí hon đng vi mình trong vườn lan, thân cao không vượt khi cái lá lan un cu vng, c Kép đãi đa cháu ngây thơ mt n cười rt đ lượng, mt nhp nháy kính tui:

– Nếu không có nm, thì hoa trong vườn ông còn lâu mi n. Hoa s n nhm vào ngày rm tháng giêng. éúng vào ngày Tết Nguyên Tiêu. Ông cháu chúng ta s có hoa mà thưởng xuân, cháu đã hiu chưa? Bây gi cháu chy vào gi bõ già ra đây cho ông bo.

– Bõ đi ra b ao ra đá cui t ban trưa kia ông .

Phi, phía cu ao trong vườn c Kép, mt người lão bc, đang lom khom dúng r đá xung nước ao và sàng sy r đá như kiu người ta sàng mt go. Tiếng đá b tung lên dp vào nhau kêu sào so, khiến lũ cò trng ngh chân trên lũy tre vi bay mt. Bõ già ngh tay, nhìn đàn cò s hãi bay cao, vi nét cười ca mt người chu vui sng trong s an phn.

vi c Kép đã lâu lm. Cái hi c Kép còn là mt thy khóa sinh hai mươi tui, bõ già đã nếm cơm ca nhà này ri. Chính bõ vác lu chõng cho c đi thi tú tài. Nhng vic ln nh trong nhà, bõ đu nh hết. Bõ nh c đến ngày gi giúi trong h. Không có bõ nhc nhm có l nhiu ln m m c đã b mt ngày gi. Bõ già hình như ch tri cuc sng ca mình đ hng năm, nhc nhm đến nhng ngày gi trng và gi giúi ca gia đình người khác.

– Thưa m, đến mười sáu tháng tư này li là chính k c ngoi… Thưa m

M m c, mun t s cm ơn, kín đáo đãi bõ già mt miếng tru kèm miếng cau tươi mm. Trong cái gia đình yên lng này, bõ già được thin cm ca mi người, không phi vì n thót mà chính vì lòng thng thn. Lm lúc trông ti nghip l. Bõ tính toán, xếp đt vic nhà ch y như mt người có quyn li dính dp vào đy. Cái hoài bão to ln ca bõ, là lúc trăm tui nm xung sao được mt cái “áo” g vàng tâm tht dày.

đây, không ai n nói nng bõ. Và, đến nhng vic nng, mi người đu tránh cho bõ già. Công vic thường trong mt ngày, có nhiu hôm ch thu vào vic chuyên trà tàu và thay bã điếu cho c Kép. Thm chí trong nhng ngày cui năm bn rn như hôm nay, mà bõ già cũng không phi mó tay vào vic gì c. Làm ln gói giò ch, vo go, đ đu xanh làm bánh chưng, làm du đèn, lau bàn th, nht nht không vic gì phi qua tay bõ. Mãi đến trưa hôm ba mươi Tết, c Kép mi bo bõ già đi ra my trăm hòn đá cui trng. Nghe thy bõ già nhn ly cái vic rt ng nghĩnh đó, c nhà đu cười. Th nht là lũ tr con. C Kép vn nghiêm trang dn người bõ già:

– Bõ đem đá ra b ao ra cho sch. Ly b da mà kỳ cho nhn, cho trng tinh ra. Xong ri, la nhng viên đá tròn b vào mt cái r. Nhng viên đá xù xì, không tròn trĩnh, đ mt r khác.

Bõ già t ý hiu:

– Thưa c, con biết ri. C li sp cho dn mt ba rượu “Thch lan hương”. Nhưng sao năm nay, li son đá sm quá? Thưa c, con nh mi năm c h cây nêu xong ri mi đem cui ra ngâm kia mà…

– Thế bõ không thy gii đi gió nm đy à? Thế bõ không biết năm nay hoa n sm hơn mi năm sao? Tôi đã cho ngâm thóc đ ly mm nu ko mch nha t my hôm nay ri.

Bõ già gt gt…

C Kép là người thích ung rượu ngâm thơ và chơi hoa lan. C đã ti cái tui được hoàn toàn nhàn ri đ dưỡng ly tính tình. Vì bây gi trong nhà c cũng đã tha bát ăn. Xưa kia, c cũng mun có mt vườn cnh đ sm chiu ra đy t tình. Nhưng nghĩ rng mình ch là mt anh nhà nho sng vào gia bui Tây Tàu nh nhăng làm lc mt c quan nim cũ, làm tiêu hao mt bao nhiêu giá tr tinh thn; nhưng nghĩ mình ch là mt k chn nhm thế k vi hai bàn tay không có li khí mi, thì riêng lo cho thân thế, lo cho s mt còn ca mình cũng chưa xong, nói chi đến chuyn chơi hoa. C Kép thường nói vi lp bn cũ rng có mt vườn hoa là mt vic d dàng, nhng đ thi gi mà săn sóc đến hoa mi là vic khó. C mun nói rng người chơi hoa nhiu khi phi ly cái chí thành chí tình ra mà đi đãi vi ging hoa c không bao gi biết lên tiếng. Như thế mi phi đo, cái đo ca người tài t. Ch còn c gây được lên mt khonh vườn, khuân hoa c các nơi v mà trng, phó mc chúng gia tri, đày chúng ra mưa nng vi th ơ, chúng tr bông không biết đến, chúng tàn lá cũng không hay thì chơi hoa làm gì cho thêm ti.

Đến hi gn đây, biết đã đ tư cách chơi cây cnh, c Kép mi gây ly mt vườn lan nho nh. Ging lan gì cũng có mt chu. Tiu kiu, éi kiu, Nht đim, Lon đim, Yên t v.v… Ch tr có ging lan Bch ngc là không thy trng vườn. Không phi vì lan Bch ngc đt giá mi giò mười đng bc, mà c Kép không trng ging hoa này. Trong mt bui ung trà đêm, c Kép nói vi mt người bn đến hi c v cách thc trng cây vườn hoa:

– Tôi t biết không chăm được lan Bch ngc. Công phu lm, ông . Gió mnh là gy, nng già mt chút là héo, mưa nng ht là nu cánh. Bch ngc thì đp lm. Nhưng nhng ging nh nhàng y thì yu lm. Chăm như chăm con mn y. Chiu chung quá như con cu t. Lm l mt chút là chúng đi ngay. Nhng vt quý y không lâu bn vi người ta. Lan Bch ngc hay ưa hơi đàn bà. Trng nó vườn các tiu thư thì phi hơn.

Thiếu hn loài Bch ngc, c Kép đã cho trng nhiu ging Mc lan, Đông lan, Trn mng. Ging này khe, đen hoa và rò đy, hoa có khi đu được đến na tháng và trong mươi ngày, nếu ch vườn có quên bón tưới, cũng không li.

Chiu hôm nay, hoa Mc lan chm n.

Chiu mai, mùng mt Tết, hoa Mc lan mãn khai đy vườn.

Đêm giao tha, bên cnh ni bánh chưng sôi sình sch, bõ già đang chăm chú canh ni ko mch nha. C Kép dn bõ già phi cn thn xem la ko lơ đnh mt chút là khê mt ni ko.

Hai ông m, con trai c Kép, người ln tui đng đn như thế, mà li ngi gn đy, pht giy vào nhng nan lng. Thc là hai đa tr con đang ngi nghch vi lng bàn giy. H trnh trng ngi dán h, vut giy. Ông c Kép đng kèm bên, mi lúc li nhc:

– Này C, thy tưởng ming lng bàn, con nên đan to hơn ming chu. Con chy ra, ly cái que đo li li chu xem. Nếu rng thì hng hết. Đo li chu Mc lan thôi.

Hai ông m, ngi pht được đến mười cái lng bàn giy. H rt vui sướng vì h tin đã làm toi được s thích ca cha già. C Kép co ro chy t ni mch nha, qua đám lng bàn giy, đến cái r đá cui đã ráo nước thì c ngi xm xung, ngi la ly nhng viên đá tht trng, tht tròn, đ ra mt mt riêng. Ông m c, ông m hai l m bưng nhng chu Mc lan vào trong nhà. C ba ông con đu nht nhng hòn cui xu nht, méo mó, xù xì tri xung mt đt nhng chu lan gn n. Mi ln có mt người đng mnh vào rò lan đen, c Kép li xuýt xoa như có người châm kim vào da tht mình.

Ni ko đã nu xong nhưng phi đi đến gn cui canh hai ko mi ngui.

Bây gi thêm được bõ già đ mt tay na, c ba ông con đu ly nhng hòn cui đ riêng ban nãy ra mt, đem dúng đá cui vào ni ko, qun ko bc kín ly đá, được viên nào lin đem đt luôn vào lng chu hoa. Nhng viên đá bc ko được đt nh nhàng lên trên lượt đá lót lên nn đt chu hoa.

Úp xong lng bàn giy lên mười chu Mc lan thì va cúng giao tha.

Ba ông con, khăn lượt áo thâm ly trước bàn th đt ngoài tri. Năm nay, tri giao tha lành.

C mt bui sm, c Kép phi bn đình làng. Trước khi ra đình c đã dn bõ già nhà phi sa son cho đ đ đến quá trưa, c và vài c na đi vic đình làng v s cùng ung rượu thưởng hoa.

Bõ già đã bày ra gia sân bn cái đôn s Bát Tràng mu xanh quan lc. Trước mt mi đôn, bõ già đt mt án thư nh, trên đó ngt nghu hai chu lan còn lù lù chiếc lng bàn úp, và mt hũ rượu da lươn ln có nút lá chui khô. Bõ già xếp đt trông tho lm. Trong my năm nay, đu mùa xuân nào bõ già cũng phi ít ra là mt ln, bày bin bàn tic rượu Thch lan hương như thế. Bõ già hôm nay lm bm phàn nàn vi ông m hai:

– Năm nay c nhà ung rượu sm quá và li ung ban ngày. Mi năm, c đúng rm tháng giêng mi ung. V li ung vào chiu ti. Đt đèn lng, treo ngoài vườn, trông vào ba rượu hoa, đp lm cu .

Ông m hai vui chuyn, hi bõ già:

– Này bõ già, tôi tưởng ung rượu nhm vi đá cui tm ko mch nha thì có thú v gì. Ch thêm xót rut.

– Chết, cu đng nói thế, c nghe thy c mng chết. Cu không nên nói ti ch xót rut. Chính c nhà có ging cho tôi nghe rng nhng c sành ung rượu, trước khi vào bàn rượu không ăn ung gì c. Các c thường ung vào lúc thanh tâm. Và trong lúc vui chén, tnh không dùng nhng đ nhm mn như tht cá đâu. My vò rượu này, là rượu tăm đy. C nhà ta quý nó hơn vàng. Khi rót r ra ngoài mt vài git, lúc khách v, c mng đến phát thn lên. Cu đy nút li không có rượu bay!

Phía ngoài cng, có tiếng chó sa vang.

Bõ già nhìn ra thy bn c tiến vào đã quá na lòng ngõ dui. C nào cũng cm mt cây qut thước, chng mt chiếc gy tre càng cua hay trúc đùi gà. Ung xong tun nước, c Kép mi ba c ra sân ung rượu. Bõ già vòng tay vái các c và đi các c yên v ri thì khom khom m tng chiếc lng bàn giy mt.

Mt mùi hương lan b b tù trong bu không khí lng bàn giy pht t đêm qua, đến bây gi vi tn bay khp vườn cây. Bn c và bõ già đánh hơi mũi: nhng cp mt kém ci đăm đăm nhìn k vào khong không trong vt như có ý theo dõi lung hương thơm đang thm nhp dn vào các lp khí tri. Cơn gió nh pha loãng hương thơm đc vào không gian.

– D, xin rước các c.

Dt tiếng c Kép, tt c bn c đ úp lòng bàn tay vào nhau thi l và giơ tay ch thng vào gia mi nhau ai cao tui xin nhp chén trước đi. Tic rượu bt đu. Bõ già kính cn chp tay đng sau lưng ch, có v cũng thèm say lm.

– Tri lnh thêm chút na, ung Thch lan hương mi đúng phép, ch nhân !

Đáp li c C L, c Kép vut râu cười nói:

– Chính thế. Nhưng đ s ch được lnh đến, thì hoa vườn nhà tàn mt. Trông ko mch nha không đông, còn dính vào lp đá lót, đ cũng biết là không được khéo lm. Tri nm biết làm thế nào.

– Này c Kép, ko đá thơm ngon đy. Ch him có mùi ung ng pha vào hương lan. Chc ko nu bén ni, khê và thêm không được đông nên mi có tp v nhim vào.

Sau my câu phê bình v tic rượu, t ra mình là người biết thưởng thc nhng v thanh lương đm bc, bn c đu xoay câu chuyn sang phía thơ văn.

C Tú người cùng làng vi c Kép m đu câu chuyn làm thơ.

– Sm nay, đ đã khai bút ri. Đ nghĩ dược mt đôi câu đi. é các c cha cho my ch. Chiu nay s viết luôn vào giy hng điu đ xin phép dán thêm vào cng nhà.

Ba c cùng cn chén mt lúc, cùng nói mt lúc:

– C Tú hãy cn luôn ba chén ri hãy đc đôi câu đi mi. Câu đi ca c còn ai mà hch ni ch nào. C nói gì mà khiêm tn vy… Chúng tôi xin nghe.

Ch c Tú dng hng ly ging, mi c đu b vào mm nhng viên ko mch nha đá cui ướp hương lan. Nhng nhân đá đánh vào răng kêu lách cách. Mi ông già đc mt đôi câu đi.

Ri chén rượu ngng là mt li thơ ngâm trong tro. C thế cho tàn hết bui chiu.

My c đu khen ln nhau là thơ hay. Trong cái êm m ca bui chiu xuân sm, tiếng ngâm thơ quyến rũ c đến tâm hn mt người lão bc. Bõ già, chiu mng mt Tết t nhiên mt sáng t hn lên. Cái đp ca tic rượu ngâm thơ lây c sang người bõ.

Vò rượu vi vi chiu xuân sm quên đi.

Nhng vò rượu vi dn. Trong lòng đĩa s đng nhân đá, hòn cui cao dn lên, bõ già đưa thêm mãi nhng đĩa s vào bàn rượu.

T phía đu làng, di v my tiếng pháo l loi. Lũ cháu nh, np sau ct nhà, mun chy ra xin bõ già phát cho chúng nhng hòn cui đã nhm rượu xong ri kia.

 

Ngôi mã cũ

– Thành ra cái hi c án nhà mt thì cu mi có ba tui.

– D.

– Thế cu không rõ cái người phân kim cm huyt cho c án hi y là ai à?

– D, thưa không.

– Tôi thy cu là người còn ít tui, mà có chí như thế, tôi có bng yêu. B côi cha, b côi m, sng cái tui thơ u gia cnh lon lc và nghèo túng, vy mà vn có chí theo đui được vic sách đèn, tôi ly làm khen lm. Giá như con nhà khác thì lêu lng và hng t bao gi ri còn gì. Cái thiên lương ca cu tt lm.

Cu Chiêu ngi hu chuyn c H Vin, lòng bun rười rượi. Mm thì d vâng đ gi l mà óc thì bn nghĩ git lùi v cái hi nh bé ca mình. C án ông mt, c án bà cũng mt theo lin. Cách nhau không đy ba tháng, cu Chiêu mang luôn hai cái tang ln… my ông chú, bt đu phá tán cái gia tài cn con… mt mình vi ch, lúc y ch mi có mười hai tui… by gi li đang lon lc. Trăm h tan lìa… Bao nhiêu ông già bà c chy git vào cái thăm thm ca rng Hưng Hoà. Màn tri… có nhng vòm lá cây âm u. Chiếu đt… có nhng c áy, sim li và nhng cành cây mc b vi nhng đàn kiến la ni nhau ngày đêm bò lin lin như là quan quân đi tiu gic. Nh đến cái mình sng hi y gia cnh ly lon, cu Chiêu hình dung thy rõ mn mt cái đa tr b côi rt đáng nên ti nghip kia. Cu đy. , tưởng là chết được lm, ch có ai ng đâu còn sng được đến bây gi và li còn được ăn hc đến nơi đến chn na. Cái thân mt người con quan lúc by gi tht đã khn cc đ trăm phn.

Ông c H Vin vn nói và ung. Càng nói chuyn, c càng ung rượu; càng ung rượu, c càng được nói chuyn nhiu. Mi lúc b hi gng, cu Chiêu li như tnh cơn mơ nh.

– D?

– Thưa vâng.

Ri cu Chiêu li vn không quên cái cnh màn tri chiếu đt ca ngày bé bng. Dưới cái màn tri trin miên nhng kinh đng ng s, ánh sáng ti và m ướt ca rng t nn đ xung mt cái đu xanh đang ngm chùm tóc mi va tơ mà đã nhum màu tang. Trên cái chiếu đt dng dc mùi côi cút, mt cp chân có khóa bc vòng vàng đang in đôi gót đ như son lên cái rêu nhy nhn, ca ngày đau kh và ln lút. Có nhng ngày liên tiếp cu Chiêu và ch – cô Tú – phi nu c rng ăn vi cháo chó, nhng con chó trung thành cùng theo ch vào rut rng Hưng Hoá.

– Cu còn nh ch đ ngôi m c nhà đy ch?

Cu Chiêu choàng ngi thng mình lên và ngng tay qut rui chn vn trên mâm cơm, vi thưa vi c H Vin:

– D thưa c, cháu nh lm. Có ai mà li đi quên được m m cha ông. V chăng, vn còn có tm bia đy.

. Đy là x Đng Cn phi không? T ta đây mà xung dưới x Đng Cn thì đi như thế nào nh?

– D như chúng tôi đi b thì mt trn mt ngày, nếu không ngh dc đường. Nhưng c có đi thì phi thuê cáng. Và đi cáng đòn ba thì tinh mơ đi, đ quá gi ng đã ti.

– Thôi được ri, đ hôm nào mát tri, tôi và cu s xuôi xung Đng Cn. Ngôi m c án th nào cũng phi phúc li. M đ như thế, hng hết. Ai li ta như thế, hướng như thế bao gi. Minh đường có mà thành ra nghch thy hết c. Cu nói qua qua thế, tôi cũng đ rõ ri.

Mâm rượu va bưng đi xong, cu Chiêu kính cn mi c H qua giường bên ngh.

By gi cu Chiêu mi lùi vào nhà trong qua bên trái bung cnh. Cô Tú ngng tay gieo thoi trên khung ci vi, vut mái tóc xu xòa dưới vành khăn nâu m qu.

– Thôi, em đi ăn cơm sm đi ch. Cơm trong chăn đã ôi hết c ri. Có cái đĩa nõn khoai kho tương, ch đ phn cho em mt ít đy.

– Em nh ra ri. Hôm nay ngày rm, ch ăn chay.

Cô Tú cười. Nét cười dè dt ln có mùi v ca hy sinh.

Vi cô Tú, cuc đi gi đã hết tt c xán ln ri. Bi vì đi đã sm đòi hi cô nhiu v bn phn. Cô nht đnh không đi ly chng và vui lòng sng vy cho đến lúc nào cu Chiêu em đi thi được và làm nên được. trong cnh côi cút vi s thanh bch, cô Tú ngày ngày dt vi, và khâu thuê vá mướn cho người xóm làng. Nhng lúc ri tay kim tay thoi thì cô li lên tiếng ngy ngà đến người em lúc quên mt ch sách hay là b d mt trang quyn bài viết. Cái bây gi ca cô Tú đã là không đáng k và cô ch sng bng mong ch v cái mai sau ca cu Chiêu. Dưới quang đèn du bông, nhiu khi người em đã ru lòng, t li hi li vì nhng lúc làm phin lòng cô Tú mà cu coi như là m, mt người m rt tr, đy âu yếm và tha đc tin vào mình.

Ch ngi ch em ăn xong ba cơm rau dưa, đưa tăm nước cho em ri mi hi chuyn v vic ông c H Vin đã nht đnh hôm nào thì đi xem li ngôi m cha ct Đng Cn chưa. Cu Chiêu th dài, t v st rut:

– C H nhà ta có đến hơn mt tháng ri mà c nay ln mai la mãi. Em thy tn nhiu quá ch .

– Em coi chng li nói, ko c H nghe thy thì ung c cái bng thành kính ca mình đi.

– Ch th nghĩ, mi ngày hai ba rượu và mi phiên ch li mt ba thuc phin. Ông c H khó tính quá. Thuc phin nếu không phi là th mt lng đng vào cóng thì không hút. Gm, không hiu ông c H đ móng tay làm gì mà dài đến thế. Móng tay út lá lan ca c un hai vòng như râu rng. A chết cha, hình như hôm nay quên không mua chanh đ chút na c dy ra móng tay.

– Có trong kia ri.

– May quá. Ch chưa thy c H gt gng mi khi bưng thau nước ra mà không kèm vào vài qu chanh.

– Em phi nên chiu c. Nhng lúc đêm hôm, em chu khó hu h cho được va lòng c. C nhà có hai ch em, ch là gái, vy ch trông cy em. Em nên biết, rước được c H v nhà khó lm.

– Nhà ta nghèo, cái đó c H rõ lm ri còn gì na. Vy mà c bày v ra nhiu quá. Mt tháng, hai tháng, c gng thì may cũng chiu đãi được chu tt. Nhưng em ch s c c lỳ mãi đây, hết trông tri li đến xem lch, mà vn không chu đi xem h ngôi m ca thy, ri thì sao?

– Ch ng c H mun th đến lòng kiên nhn ca ch em nhà mình, xem mình có được chí thành không. Ti sao, vùng đây, khi người giàu có, c không thèm ti, tuy h chèo kéo. Em nên nh đến câu này na. Là hi xưa, c H đây có biết thy lm.

– Vy h ch? Sao em không nghe ch nói bao gi. Ch k cho em rõ.

– C H nguyên là tướng C Đen. Tên c khác kia. Chú Th nhà có biết vì nhiu ln chú Th có nói đến ri. Nhưng ch quên…*. Mt cái c, cán dài hơn con sào, lá to bng c mt cánh bum thuyn ln; la chp ba si xe làm mt ri mi dt, ri mi nhum đen. Đy, vì thế mà gi là C Đen. Vin chung quanh lá c to tướng là nhng hàng móc st, sc hơn lưỡi câu. Người ta nói chuyn li rng c H, hi còn làm tướng quân C Đen, mi lúc c trương lá c đu khi xut quân, trông oai phong lm lit. Bên tht lưng điu, c git hai khu súng. Phía bên trái là mt khu đon mã và phía bên phi là mt khu súng thp bát hưởng bn mt lúc nhng mười tám phát lin*.

Có l hi nh, nhng lúc trong thành xây đá t ong tnh Sơn, hi thy còn chc, ch c nghe thy tiếng kèn tàu và loa đng và trng trn ni lên nhiu, là chính vào lúc quân C Đen tế c ăn mng được trn như thế. Quân C Đen có cái tc tế c lúc thu quân… Nào ai biết. Thy các ông già bà c bo thế.

– C H mà tài gii và d thế kia?

– Vy mà nhng lúc vic quân thong th, c mc áo dài “sường xám”, đi mũ “sường chí” có qu bông đ, cm qut vào chơi trong dinh vi thy, thì trông nhàn nhã và văn v lm. C H yêu thy vì thy viết ch rt tt. Chú Th thường nói ch thy viết có gân có mác như ch lá thiếp. Bao gi thy cũng cm bút đng thng cái qun, ch thng vào đu mũi và cùi tay không tỳ xung văn k. Nên nhng nét s rt khe và rt thng. Hôm nào em gi cun gia ph ra mà xem thì rõ.

Cu Chiêu nghe ch k chuyn, thích lm. Vì chung quanh cái thân thế mt ông già mà cu vn ch cho là mt ông thy đa lý khó tính ch đáng trng mt cách va phi mà nhiu khi còn gượng ép na kia, bây gi cu thy c mt huyn s bc quanh mt lão tướng võ ngh cao cường và bí mt. Cái ông tướng tài gii y, ngày ngày cu gn k và chuyn trò cùng. Vy mà hơn tháng nay, cu không biết gì c.

Giàn bu nm ngoài sân, dây leo và lá chng cht lp cht ô giàn na, đã làm du hn cái nng tháng tư trước mt nhà. ánh nng đ xung giàn, khi lt xung sàn b cái ct xanh ngt ca cây lá lc qua mt lượt, ri đ dn và vn vào áo vi trng dài cu Chiêu đang ngng đu ngm nhng qu bu nm buông thõng xung ngang mt. Cái áo vi trng cu Chiêu đã biến thành mt áo la màu xanh ca người phong lưu và đa tình. Đy là cái màu du mát ca cht ngc bích; đy là màu xanh nhng cánh đng lúa non ngút ngàn ca nhng x yên n không bao gi có nn binh la.

Gió nam t ngoài lũy tre già thưa đưa vào, làm va đng vào nhau nhng bình rượu ca T Nhiên. Nhng qu bu mà được cng ln cùi như cht v cây khô, thì mi khi cơn gió vèo đy nhng bình rượu y văng cng vào nhau, người ta s nghĩ ngay đến cái hình và cái tiếng ca lũ khánh đt nung và cá đt nung cái sân cây cnh mt gia đình thanh bch.

Cu Chiêu nm tng qu bu nm. Lúc bun tay, lc qu bu tht mnh, trong nghe như có tiếng có nước c ch. Trông sướng mt và có th vui tai đến chng nào! Chng trách được, chiu chiu ông c H Vin c ra sân đùa mãi được vi lũ bu nm lòng thòng trước khung ca s như nhc nhm mt người đã mt vi cuc sng ch còn nên ung rượu chơi thôi. Trái bu nm còn tươi dưới l giàn là mt cái bình rượu tc bng khi ngc bích đu sc, nhn và bóng!

Gii chiu, đng nn bu nm cho c H, cu Chiêu thy có hng thú. Vì cu đã bt đu mến được ông già H. Trước kia cưỡi nga, cm c, đánh Tây, bn súng; bây gi đi phân phát hnh phúc bng cách tìm đt đ m cho nhng k tht thế, và lúc nhàn ri thì ung mt đôi rượu ca nhng người biết nh ơn mình.

Xé mnh vi điu, buc vào cái nc ngng qu bu, cu Chiêu nói vi cái vng v ca bui chiu nhà quê: “Tht cht dây li t na, thì dáng bu s thon. Nó ch nhn được theo chiu dài. Trôn qu này méo, s làm ti mình ngày my bui ra đây nn mãi cho nó bt tt đi”.

C H thc gic, ra vườn, thy cu Chiêu đang nn cái qu bu mình đã rm sn t tháng trước, lin nói:

– Ti ch em nhà cu tng tôi my cái chén ngc liu nên tôi mi nghĩ đến vic ly bu nm. Cái chén ung rượu ca nhà này phi dùng vi cái bình đng rượu cũng ca nhà này. Cu biết chưa!

Cô Tú ngh tay thoi, bước ra nghe chuyn, đ li em:

– D thưa c, cnh nhà nghèo bí, cũng chng còn có gì. Có bn cái chén ngc là ca gia bo còn li, ch em chúng tôi kính biếu c gi là đn đáp mi được có mt chút đó mà thôi. Sau này nếu tri thương li và nh được mch đt t tiên có cơ hi li, nếu nghip nhà có th trung hưng lên được, thì ch em chúng tôi còn phi t c nhiu. Có l qu bu nm giàn này, ch là mu v trước ca mt cái bình bng ngc thc mà sau này chúng tôi phi kính dâng c.

C H ly làm thưởng thc cái câu cô Tú nói mt cách trung hu mà cũng rt văn hoa. Người như thế mà còn nghèo mãi thì còn đ thit thòi cho thế gian nhiu. C H nghĩ mà thy bun bun.

Hai cái sng trăng đã m to, đã đy dn. Ri vng trăng tròn v lên tri, ln thì cái qung, ln thì cái tán. Thế ri nó khuyết đu ngn tre, nhng lúc gió sm gic canh gà gi nước b dâng lên. Trăng tháng tư đã gn hết mt tun. Trong c mt c tháng tư này, cô Tú đã thc rt khuya đ dt cho được nhiu tm vi, đ góp công nht ca mình li cho được tha thãi, đ có đ mt s tin thuê cáng cho c H và em try xung Đng Cn, nơi đ phn m c án ông – c án cha mình lúc nm xung tr li lc cho Triu đình, em mình mi có ba tui.

Cái ngày đi Đng Cn đã đến.

Cu Chiêu ra đi t lúc ti đt, lúc hàng xóm mi ni la thi cơm cho th gt, bây gi đã tr v vi bn năm người già c rách rưới. Thy cô Tú, bn người già nua kia đu kính cn chào.

– Các bác đã xung đy ư? Chc cu Chiêu cũng đã nói rõ mun mượn anh em ngày mai làm cáng h xung x Đng Cn. Hai chiếc. Chiếc ca c H thì phi đi đòn ba. C đy người và có tui. Vy các bác đnh ly bao nhiêu?

– Đng Cn. Thế này là phi mt nhng ba trm. Đi Đng này, Trm Trôi và Mai Dch này. Hai trm ngn và mt trm dài. Và mt con đò ngang.

– Phi, đò sông Hát. Chiếc cáng đòn ba, sau khi ngh Mai Dch, s đi luôn xung trm Hà Trung.

– Thưa cô, thế là v tn Hà Ni?

– Có mt mình c H đi v Hà Ni thôi. Cu Chiêu nhà đi đến Mai Dch ri tr v.

– Thế này thì cô c cho anh em mt lượt mi trm ngn là mt quan và quan năm tin mt trm dài. Còn như cáng đòn ba thì xin tùy cô đnh cho. Ngày xưa, anh em đã có dp được hu cáng quan án nhà nhiu chuyến lm. C ngày xưa thường có săn sóc đến anh em chúng tôi. Gi là ngày mùa, nhưng được tin cô gi, anh em c xung ngay là vì anh em nghĩ đến cái tình quan án ngày xưa hay thương đến. Còn tin nong, thôi, cô cho thế nào cũng được. Chúng tôi không dám kỳ kèo.

H ăn tru, va thi la nùn rơm vn ăn thuc lào, va ngi xm thưa chuyn bên khung ci. Thoáng thy cái ngáng võng ngà gác trên ct bương, h lôi xung ngm đi ngm li và nói vi nhau:

– Này bác Xã, cái ngáng ngà này không phi cái ngáng võng điu ca quan án ngày trước. Nó st mt mt đu kia mà. Bác còn nh ch? Cái ln qua đò sông Hát, tri mưa gió to quá, tôi ly by trượt chân, ngã khuu xung. Mt đu đòn cm hn vào bùn. V cái nc chm rng.

Mt người quay li phía cô Tú:

– C án nhà k ra là người có bng thương k dưới lm. Con tưởng c k như v quan khác, thì đến làm ti ch chng phi chuyn chơi đâu.

Sau cùng, cuc thuê cáng ngã giá đúng tám quan, mt cáng đòn ba đi thu đến trm Hà Trung và mt cáng đòn đôi ch đi đến làng Vòng thôi. Và sm mai bt đu khi hành.

Ba cơm chiu hôm y là ba cơm cui cùng đãi mt ông thy đa lý. Cơm có rượu ngon, rt nhiu, và có c mt cái s ln. Cô Tú và cu Chiêu cùng ngi ăn vi c H vì c mun thế. Cu Chiêu thy c H hôm nay ly cái b áo l chí su ra mc, trông c li càng có v Tàu lm. Tho nào mà ngày xưa c H là tướng C Đen!

Cô Tú còn ít tui mà đã có nét mt và dáng dp ca người góa tr phi nuôi con nh. Trông cô hôm nay già thêm. Lòng tưởng nh vong linh cha và thương em và ti cho mình, người cô, chiu ba nay on ni lên nhiu hơn tt c bao gi. Thnh thong cô quay mt ra ngoài h mũi kín đáo. Ri cô ly di yếm đưa qua cp mt đ hoe. C H vn cười nói, ung rượu.

– Cô Tú ln thn lm. Ông Gii có đóng ca ai bao gi. Ch em nhà cô, thế nào sau này cũng khá.

Đến đây thì cô Tú khóc lên thành tiếng. C H nói tiếp:

– Ngày mai, tôi xung thăm li cái kiu đt Đng Cn. Xong ri tôi xuôi luôn Hà Ni. Tháng sau, tôi s v qua đây, đ ch bo cách xoay li ngôi m… Cô đng nên vi nói đến chuyn t ơn. Còn v lâu dài. Đáng l b chén ngc đó tôi không nhn đâu. Ly nhng cái gì là gia bo ca người làm ca mình là mt cái ti. Nhưng vì nghĩ rng, trong lúc ch em cô còn nh tui, cha chc đã gi ni, thiếu gì k dòm ngó. Thôi tôi cũng gi h cô và cu. Đ mươi năm sau, lúc đt có th phát được ri, tôi s tr li đây. Lúc by gi mi là lúc cô Tú nên nói đến vic đn đáp công ơn. Lúc by gi tôi s tr li cô Tú và cu Chiêu b chén ngc liu. C án nhà lúc sinh thi quý nó lm. Đi li vi c luôn luôn, mà c án nhà ch mang chén ra dùng vi tôi có hai ln. Nếu tôi không sng được đến ngày đó, my đa con tôi s đưa chén ngc đến làm ca tin đ nh cô Tú giùm giúp cho chúng. Cái đc nhà tôi xem chng cũng bc thế thôi. Có l đến đi con tôi là không còn gì na. Cô Tú và cu Chiêu nh h tôi câu nói chí tình này.

Cô Tú v đng dy, va st st, va xếp hành lý cho c H mai xuôi sm. Trong cái tráp sơn đen, cô đã chèn nhiu giy bn vào k tráp đ chén khi va đng lúc đi đường. Ri cô xếp luôn c qu bu nm v đã khô và rut đã tóp li. Qu bu mi h khi giàn được my ba nay.

*

Hai chiếc cáng đi t sm, qua đò sông Hát, đã gác đu đòn lên my cái u cáng cm sn trước mt cái quán nước ch Trm Trôi. Cu Chiêu vi mi c H vào quán ngh và tay cu vn khư khư cái la bàn có v bát quái đ ca ông thày Tàu.

My người b hành có v hc trò nghèo, ngi ăn bánh quán, đang đ nhau mt vế câu đi mà mt người va tc cnh nghĩ: “Ngi ngh Trm Trôi ăn bánh trôi”. Ông c H xòe cây qut thước, qut qut và bo cu Chiêu soát li quân còn li ca ván c tưởng đã đến lúc gn tàn cc. T sm ti gi, mun quên cái đng đng ca my thôi trm trên đường x Đoài, ông c H và cu Chiêu đã đánh vi nhau my ván c không có quân đi, không có bàn bày. H đã đánh c bng ming ch không phi bng tay đng quân. Khi mi người đi mt nước thêm cho ván c tưởng, h li vén cái rèm cáng, nghn c ra ngoài nói chõ sang cái cáng đng hành đi ngang hàng.

– Xa cu bình bát.

– Tt tht tiến nht.

Bây gi ngi soát li quân ca mi người, thì c H còn mt xe và hai pháo. Và cu Chiêu còn hai tt đã sang hà và mt nga mt pháo. Hai bên sĩ tượng đu song toàn.

– Cu ri ngày sau khá. C mt cái li đánh c ca cu tôi cũng thy được mt phn cái tương lai ca cu. Nhiu nước c bt bóng, chiếu r, có v tài t lm. Tôi nghim ra cu không hay rình chiếu bí. Đáng đ ý nht trong li xut quân, là cu đánh my ván đu vào pháo đu c. Người hào hùng đánh c bao gi cũng vào ngay pháo đu. Đánh c tc là người đy. Ri cu c nghim mà xem, trong mười k tm thường, nhút nhát, không khoáng đt là có đến chín người ghnh tượng nước đu.

Cái xóm hàng quán ch Trm Trôi đã lùi li trong nng lòa ca tri hè. Hai chiếc cáng vn nhp nhô xuôi v phía ph Hoài.

Gn ti ph Hoài thì xong mt ván c na. Cu Chiêu thua, sc mt vn tươi tnh. C H thì nghiêm trang.

– Cu thua vì đã khinh thường con tt biên ca tôi và đ nó lt qua hà. Ri li cho nó nhp được vào cung. Mt con tt lt qua sông là cái giá tr nó bng na sc con xe ri. đi không nên khinh thường cái gì. Con tt mà sang hà, tc là đa tiu nhân lúc đã đc thế. Tha h mà phá phách. Mng nó đi ly quân nào nó cũng ly làm s nguyn ri kia mà.

Cu Chiêu cười xoà, c H mt mi chp gic. Cáng vn song song trên đường dài.

Con đường x Đoài, cát bi nhiu quá. Được mt thôi na, bng c H hi sang bên chiếc võng gai cu Chiêu:

– Cu thường có hay đánh c đt không? C đt khó hơn c bàn; phi tinh lm mi đánh ni. Đ ti v xuân sang năm, tôi s r cu lên Hưng Hóa đu c vi mt người bn gái bng trc tui cu. Cô ta khiến đôi nga rt nhanh, và có cái nước mã nga tào l lm. Mà cưỡi nga cũng rt tài.

Tri vn nng như rang.

Thế chc na, làng Vòng cu li ngược ngay v Sơn, thì mãi đến hết canh mt mi ti nhà đy nh?

– D thưa c, có l đêm nay chúng tôi phi ngh đêm làng Nhn. Ch tôi dn lúc v thì tin đường r qua vào đy thăm ông C hai và nhân tin đòi b L hành thi tp ca thy tôi làm hi theo đoàn s qua Bc Kinh.

Rút t tp truyn ngn Vang bóng mt thi.

 

Ch người t

Nhn được phiến trát ca Sơn Hưng Tuyên đc b đường, viên quan coi ngc quay li hi thy thơ li giúp vic trong đ lao :

– Này, thy bát, c công văn này, thì chúng ta sp nhn được sáu tên tù án chém. Trong đó, tôi nhn thy tên người đng đu bn phn nghch là Hun Cao. Tôi nghe ng ng. Hun Cao ! Hay là cái người mà vùng tnh Sơn ta vn khen cái tài viết ch rt nhanh và rt đp đó không ?

Thy thơ li xin phép đc công văn.

– D, bm chính y đó. D, bm có chuyn chi vy ?

– Không, tôi nghe tên quen quen và thy nhiu người nhc nhm đến cái danh đó luôn, thì tôi cũng hi thế thôi. Thôi, cho thy lui. À, nhưng mà thong th. Thy bo ngc tt nó quét dn li cái bung cui cùng. Có vic dùng đến. Thy liu cái bung giam đó có cm gi ni mt tên tù có tiếng là nguy him không ? Thy có nghe thy người ta đn Hun Cao, ngoài cái tài viết ch tt, li còn có tài b khóa và vượt ngc na không ?

– D bm, thế ra y văn võ đu có tài c. Chà chà !

, cũng gn như vy. Sao thy li chc lưỡi ?

– Tôi thy nhng người có tài thế mà đi làm gic thì đáng bun lm. D bm, gi th tôi là đao ph, phi chém nhng người như vy, tôi nghĩ mà thy tiêng tiếc.

– Chuyn triu đình quc gia, chúng ta biết gì mà bàn bc cho thêm li. Nh ra li v ming thì khn. Thôi, thy lui v mà trông nom vic dưới tri giam. Mai, chúng ta phi dy sm đ cho có mt ca tri trước khi lính tnh trao tù cho mình lĩnh nhn. Ðêm nay, thy bt đu ly thêm lính canh. Mi chòi canh, đu đt hai lính. Chòi nào b canh, h mi vng canh ng quên không đánh king đánh mõ, thy nh biên cho rõ, cho đúng đ mai tôi pht nng. Ch có cho my thng thp nó đánh bc nghe !

Thy thơ li rút chiếc hèo hoa giá gươm, phe phy roi, đi xung phía tri giam ti om. Nơi góc chiếc án thư cũ đã nht màu vàng son, mt cây đèn đế leo lét ri vào mt khuôn mt nghĩ ngi. Ngc quan băn khoăn ngi bóp thái dương. Tiếng trng thành ph gn đy đã bt đu thu không. Trên bn chòi canh, ngc tt cũng bt đu đim vào cái qunh qu ca tri ti mt, nhng tiếng king và mõ đu đn thưa tht. Lướt qua cái thăm thm ca ni c đm sương, vng t mt làng xa đưa li my tiếng chó cn ma. Trong khung ca s có nhiu con song k nhng nét đen thng lên nn tri lm đm tinh tú, mt ngôi sao Hôm nhp nháy như mun trt xung phía chân tri không đnh. Tiếng di chó sa ma, tiếng trng thành ph, tiếng king mõ canh ni lên nhiu nhiu. By nhiêu thanh âm phc tp bay cao ln lên khi mt đt ti, nâng đ ly mt ngôi sao chính v mun t bit vũ tr.

Nơi góc án thư vàng đã nht, son đã m, đĩa du s trên cây đèn nến vi ln mc du. Hai ngn bc lép bép n, rng tàn đèn xung tp giy bn đóng du son ty Niết. Viên quan coi ngc ngc đu, ly que hương khêu thêm mt con bc. Ba cái tim bc được chm nhau li, cháy bùng to lên, soi t mt người ngi đy.

Người ngi đy, đu đã đim hoa râm, râu đã ng màu. Nhng đường nhăn nheo ca mt b mt tư l, bây gi đã biến mt hn. đy, gi ch còn là mt nước ao xuân, bng lng, kín đáo và êm nh. (*)

Trong hoàn cnh đ lao, người ta sng bng tàn nhn, bng la lc; tính cách du dàng và lòng biết giá người, biết trng người ngay ca viên quan coi ngc này là mt thanh âm trong tro chen vào gia mt bn đàn mà nhc lut đu hn lon xô b.

Ông Tri nhiu khi hay chơi ác đem đy i nhng cái thun khiết vào gia mt đng cn bã. Và nhng người có tâm đin tt và thng thn, li phi ăn đi kiếp vi lũ quay qut.

Ngc quan ly làm nghĩ ngi v câu nói ban chiu ca thy thơ li. ” Có l lão bát này, cũng là mt người khá đây. Có l hn cũng như mình, chn nhm ngh mt ri. Mt k biết kính mến khí phách, mt k biết tiếc, biết trng người có tài, hn không phi là k xu hay là vô tình. Ta mun bit đãi ông Hun Cao, ta mun cho ông ta đ cc trong nhng ngày cui cùng còn li, nhưng ch s tên bát phm thơ li này đem cáo giác vi quan trên thì khó mà yên. Ð mai ta dò ý t hn ln na xem sao ri s liu “.

Sm hôm sau, lính tnh dn đến ca ngc tht sáu tên tù mà công văn chiu hôm qua đã báo trước cho ngc quan biết rõ tên tui, làng xóm và ti hình. Sáu phm nhân mang chung mt chiếc gông dài tám thước. Cái thang dài y đt ngang trên sáu b vai gy. Cái thang g lim nng, đóng khung ly sáu cái c phiến lon, nếu đem bt lên m cân, có th nng đến by tám t. Tht là mt cái gông xng đáng vi ti án sáu người t tù. G thân gông đã cũ và m hôi c m hôi tay k phi đeo nó đã ph lên mt nước quang du bóng loáng. Nhng đon gông đã bóng thì loáng như có người đánh lá chui khô. Nhng đon không bóng thì li sn li nhng cht ghét đen sánh. Trong khi ch đi ca ngc m rng, Hun Cao, đng đu gông, quay c li bo my bn đng chí :

– Rp cn tôi, đ c c lên ri. Phi r gông đi.

Sáu người đu quỳ c xung đt, hai tay ôm ly thành gông đu cúi c v phía trước. Mt tên lính áp gii đùa mt câu :

– Các người ch phi tp na. Mai mt chi đây s có người sành sõi dn các người ra làm trò pháp trường. By gi tha h mà tp. đng dy không ông li phết cho my hèo bây gi.

Hun Cao, lnh lùng, chúc mũi gông nng, khom mình thúc mnh đu thành gông xung thm đá tng đánh thuỳnh mt cái. Then ngang chiếc gông b git mnh, đp vào c năm người sau, làm h nhăn mt. Mt trn mưa rp đã làm nn đá xanh nht lm tm nhng đim nâu đen.

Cánh ca đ lao m rng. Sáu người né mình tiến vào như mt bn th n thn trng khiêng cái thang g đt ngang trên vai. Trái vi phong tc nhn tù mi ngày, hôm nay viên quan coi ngc nhìn sáu tên tù mi vào vi cp mt hin lành. Lòng kiêng n, tuy c gi kín đáo mà cũng đã rõ quá ri. Khi kim đim phm nhân, ngc quan li còn có bit nhn đi riêng vi Hun Cao. Bn lính ly làm l, đu nhc li :

– Bm thy, tên y chính là th xướng. Xin thy đ tâm cho. Hn ngo ngược và nguy him nht trong bn.

My tên lính, khi nói ch “đ tâm” có ý nhc viên quan coi ngc còn ch đi gì mà không gi nhng mánh khóe hành h thường l ra. Ngc quan ung dung :

– Ta biết ri, vic quan ta đã có phép nước. Các chú ch nhiu li.

Bn lính rãn c ra, nhìn nhau mà không hiu. Sáu tên t tù có ngc nhiên v thái đ qun ngc.

Sut na tháng, trong bung ti, ông Hun Cao vn thy mt người thơ li gy gò, đem rượu đến cho mình ung trước gi ăn ba cơm tù. Mi lúc dâng rượu, vi thc nhm, người thơ li l phép nói : ” Thy qun chúng tôi có ít quà mn này biếu ngài dùng cho m bng. Trong bung đây, lnh lm “.

Ông Hun Cao vn thn nhiên nhn rượu và ăn tht, coi như đó là mt vic vn làm trong cái hng sinh bình lúc chưa b giam cm. Ri đến mt hôm, qun ngc m khóa ca bung kín, khép nép hi ông Hun :

– Ði vi nhng người như ngài, phép nước ngt lm. Nhưng biết ngài là mt người có nghĩa khí, tôi mun châm chước ít nhiu. Min là ngài gi kín cho. S đến tai lính tráng h biết, thì phin ly riêng cho tôi nhiu lm. Vy ngài có cn thêm gì na xin cho biết. Tôi s c gng chu tt. (**)

Ông đã tr li qun ngc :

– Ngươi hi ta mun gì ? Ta ch mun có mt điu. Là nhà ngươi đng đt chân vào đây.

Khi nói câu mà ông c ý làm ra khinh bc đến điu, ông Hun đã đi mt trn lôi đình báo thù và nhng th đon tàn bo ca quan ngc b s nhc. Ðến cái cnh chết chém, ông còn chng s na là nhng trò tiu nhân th oai này. Ngc quan đã làm cho ông Hun bc mình thêm, khi nghe xong câu tr li, y ch l phép lui ra vi mt câu : ” Xin lĩnh ý “. Và t hôm y, cơm rượu li vn đưa đến đu đu và có phn hu hơn trước na; duy ch có y là không đt chân vào bung giam ông Hun. Ông Hun càng ngc nhiên na : năm bn đng chí ca ông cũng đu được bit đãi như thế c.

Có nhiu đêm, ngoài vic nghĩ đến chí ln không thành, ông Hun Cao còn phi bn tâm nghĩ đến s tươm tt ca qun ngc. ” Hay là hn mun dò đến nhng điu bí mt ca ta ? “. ” Không, không phi thế, vì bao nhiêu điu quan trng, ta đã khai bên ty Niết c ri. Ta đã nhn c. Li cung ta ký ri. Còn có gì na mà dò cho thêm bn “.

Trong đ lao, ngày đêm ca t tù đi phút cui cùng, đúng như li thơ xưa, vn đng đng như nghìn năm ngoài. Viên qun ngc, không ly làm oán thù thái đ khinh bc ca ông Hun. Y cũng tha hiu nhng người chc tri quy nước, đến trên đu người ta, người ta cũng còn chng biết có ai na, hung chi cái th mình ch là mt k tiu li gi tù. Qun ngc ch mong mi mt ngày rt gn đây ông Hun s du bt tính nết li, thì y s nh ông viết, ông viết cho…cho my ch trên chc vuông la trng đã mua sn và can li kia. Thế là y mãn nguyn.

Biết đc v nghĩa sách thánh hin, t nhng ngày nào, cái s nguyn ca viên quan coi ngc này là có mt ngày kia được treo nhà riêng mình mt đôi câu đi do tay ông Hun Cao viết. Ch ông Hun Cao đp lm, vuông lm. Tính ông vn khonh, tr ch tri k, ông ít chu cho ch. Có được ch ông Hun mà treo, là có mt vt báu trên đi. Viên qun ngc kh tâm nht là có mt ông Hun Cao trong tay mình, dưới quyn mình mà không biết làm thế nào mà xin được ch. Không can đm giáp li mt mt người cách xa y nhiu quá, y ch lo mai mt đây ông Hun b hành hình mà không kp xin được my ch, thì ân hn sut đi na.

Mt bui chiu lnh, viên qun ngc tái nht người đi sau khi tiếp đc công văn. Quan Hình B Thượng thư trong Kinh bt gii ông Hun Cao và các bn đng chí ông vào kinh. Pháp trường lp trong y kia. Ngày mai, tinh mơ, s có người đến gii tù đi.

Viên qun ngc vn đã tin được thy thơ li, cho lính gi lên, k rõ tâm s mình. Thy thơ li cm đng nghe xong chuyn, nói : ” D xin ngài c yên tâm, đã có tôi ” Ri chy ngay xung phía tri giam ông Hun, đm ca bung giam, ht hơ ht hi k cho t tù nghe rõ ni lòng qun ngc, và ngp ngng báo luôn cho ông Hun biết vic v Kinh chu án t hình.

Ông Hun Cao lng nghĩ mt lát ri mm cười : ” V bo ch ngươi, ti nay, lúc nào lính canh tri v ngh, thì đem la, mc, bút và mt bó đuc xung đây ri ta cho ch. Ch thì quý thc. Ta nht sinh không vì vàng ngc hay quyn thế mà phi ép mình viết câu đi bao gi. đi ta cũng mi viết có hai b t bình và mt bc trung đường cho ba người bn thân ca ta thôi. Ta cm cái tm lòng bit nhn liên tài ca các người. Nào ta có biết đâu mt người như thy qun đây mà li có nhng s thích cao quý như vy. Thiếu chút na, ta đã ph mt mt tm lòng trong thiên h “.

Ðêm hôm y, lúc tri giam tnh Sơn ch còn vng có tiếng mõ trên vng canh, mt cnh tượng xưa nay chưa tng có, đã bày ra trong mt bung ti cht hp, m ướt, tường đy mng nhn t rp, đt ba bãi phân chut phân gián.

Trong mt không khí khói ta như đám cháy nhà, ánh sáng đ rc ca mt bó đuc tm du ri lên ba cái đu người đang chăm chú trên mt tm la bch còn nguyên vn ln h. Khói bc ta cay mt, h di mt lia la.

Mt người tù c đeo gông, chân vướng xing, đang dm tô nét ch trên tm la trng tinh căng phng trên mnh ván. Người tù viết xong mt ch, viên qun ngc li vi khúm núm ct nhng đng tin km đánh du ô ch đt trên phiến la óng. Và cái thy thơ li gy gò, thì run run bưng chu mc. Thay bút con, đ xong lc khon, ông Hun Cao th dài, bun bã đ viên quan ngc đng thng người dy và đĩnh đc bo :

đây ln ln. Ta khuyên thy Qun nên thay chn đi. Ch này không phi là nơi đ treo mt bc la trng tro vi nhng nét ch vuông vn tươi tn nó nói lên nhng cái hoài bão tung hoành ca mt đi con người. Thoi mc, thy mua đâu tt và thơm quá. Thy có thy mùi thơm chu mc bc lên không ? …Tôi bo thc đy : thy Qun nên tìm v nhà quê mà đã, thy hãy thoát khi cái ngh này đi đã, ri hãy nghĩ đến chuyn chơi ch. đây, khó gi thiên lương cho lành vng và ri cũng đến nhem nhuc mt cái đi lương thin đi.

La đóm cháy rng rc, la rng xung nn đt m phòng giam, tàn la tt nghe xèo xèo . Ba người nhìn bc châm, ri li nhìn nhau. Ngc quan cm đng, vái người tù mt vái, chp tay nói mt câu mà dòng nước mt r vào k ming làm cho nghn ngào : ” K mê mui này xin bái lĩnh “.

…………………………………………………….

(*) kim duyt thi pháp thuc b mt by dòng chưa tm ra được.

(**) kim duyt thi pháp thuc b mt sáu dòng chưa tm ra được.”

 

Ném bút chì

Ít ba nay, Lý Văn bun bc hin ra mt, b nhà ra đi đến hai ba hôm. Nhiu người l mt đến hi, v con Lý Văn đu không biết thế nào mà tr li. Nhng người khách d tn y có khi tr li đến hai ba ln. Không được gp ch nhân, h không ly thế làm hm hc. V Lý Văn có hi gng, h ch tr li nhiu câu nghe rt ngang tai :

– À anh em chúng tôi cũng là tay chơi như ông Lý nhà ta đây. H ông Lý có v, bà nói dùm cho là có bn Hun Kim Sơn ra thăm. Bá Hun, bà nh thế cho. Và có tin gì hay, xin ông Lý nhà cho anh em biết sm.

Bn Bá Hun Kim Sơn đi chưa khi thì lũ chó mèo ngoài cng li sa vang lên mt hi. Li ba bn người na đến hi thăm ông Lý.

Người nào cũng qun khăn đu rìu. Người nào trông cũng gian ác, hung bo.

– Chúng tôi là người Tam Tng. nhà lâu ngày tù chân quá, nhân đi qua đây, ghé thăm ông Lý nhà và hi xem có công vic gì mi đáng đ anh em đ tay h không.

Bà Lý Văn, trước nhng câu t gii thiu rt l lùng ca bn chng mình, ch biết d và thưa và luôn ming mi khách hãy ngi chơi đ cháu đi đun nước.

– Thày cháu đi lên tnh vng, bà Lý nói.

My ông khách người ht Tam Tng không chu ngi yên mt ch đ sơi mt khu tru. H cũng không chu ngi yên đ ch đi m nước trà đun sp si. H chp tay ra đng sau lưng, lng thng do quanh nhà mt vòng. Đàn chó mo tha h mà sa, mà r ; có lúc chúng chm v lên lưng khách. Khách vn thn nhiên đ cho đàn chó nhà bà Lý gm bp chân. Bà Lý va quát lũ chó mt cách vô hiu, va đ ý ngm đến nhng bp chân tròn trĩnh ca my ông khách l. Thì đy, có cn gì đi lũ chó nhà bà Lý cn, trên ln da chân bóng như đng đen kia, đã loang l nhiu vết so rt to, cái thì trng nõn nước da non đang lên, cái thì đen thm màu tht thi thâm đã lâu ngày.

Đàn chó xem chng cũng chán my người l kia nghênh ngang trong nhà ch mình và có ý coi cái khonh sân vườn này như là ca h. Trái vi nhng ln khác thy nhng người l qua đây có cm que hay là gy tre gai vi s rt rè kiêng n là chúng hn v và đui nhiu, ln này đàn chó mo, sau mt hi th oai suông, đã lng xa my ông khách người Tam Tng.

Sau mt hi ” nh to ” gia sân, h nói chõ vào trong nhà :

-Thế ông Lý có nói bao gi v không ?

T trong nhà thp, thiếu ánh sáng ca ban ngày, tiếng bà Lý đưa ra :

– D, thày cháu hôm đi, không thy dn gì c. Xin mi các ông vào sơi nước ko ngui.

Ngoài sân my ông khách vn thì thm bàn tán. H không tr li mi nước ca bà Lý. Trong mt lúc gt gng, bà Lý ch nghe được mt mu chuyn lúc h nói to : ” … ch có nh lão Lý li đi đánh mt tiếng bc bt thình lình như vy. Bao gi lão đi, cũng có anh em mình t phù hu bt. “

Thế ri h kéo nhau đi, sau my mi thuc lào kéo đến tt nõ và sau my câu chào hi rt kch cm ngô nghê. Bên chiếc điếu cy dài đến thước rưỡi ta, h còn đ li mt cái hp tròn đng thuc lào. Np hp làm bng v cam khô. Lúc v cam còn tươi, trong khuôn ép, người ta đã t m tr lên đy cái mt h phù.

Cai Xanh – người khách có hp thuc lào này và va đây ra – Cai Xanh là mt ” tay chơi ” ni tiếng my vùng Thanh Ni và Thanh Ngoi. Nhng tay anh ch trong đám cướp ln có t chc hn hoi thường được biết đến tiếng Cai Xanh. Và nhng người ăn cướp chưa được gn y thì ch thèm mun có mt dp nào nhp vào đng y đ được biết rõ đến ngh thut ca mt k đàn anh.

Người ta biết đến Cai Xanh, người ta li biết luôn c đến nhng đ vt mà Cai Xanh hay git luôn trong mình. Như con dao hai lưỡi, cái hp thuc lào v.v… Con dao hai lưỡi y, ít khi Cai Xanh phi dùng đến. Khi phi dùng đến thì thế nào cũng có k b mng. Trong nhng phút rt nguy nan, phi giết k khác đ g ly mng mình, chưa bao gi Cai Xanh chu phóng dao và b dao li trên chiến đa. Hóa cho nên con dao đó, sau nhng khi cm ngp vào th tht còn nóng hi giòng máu ca bao nhiêu t thi, dao đó li tr li nm trong hu bao ca Cai Xanh. Chung quanh con dao thép sáng ngi, mt huyn s kinh s đã bao trùm, cũng như mt huyn s khác đã chy chung quanh cái hp đng thuc lào ca Cai Xanh.

Nhng lúc nhàn tn , không d mt đám cướp to nào, nhng lúc nh đ đường không có tin tr nhng hàng quán ho lánh trên con đường thăm thm, Cai Xanh đã l phép nói vi bao nhiêu là nhà hàng :

– Tôi l quên không git theo tin trong người, nhà hàng cho tôi gi tm vt này làm tin, mai mt tôi s cho người nhà ti chuc nó v.

” Nó ” đây là cái hp thuc lào trên dán np v cam có khc cái mt h phù. Nhng ch quán ri rác trên con đường Đin H phn nhiu cũng là đu trm đuôi cướp c. Khi nào h không đi ăn cướp được thì h là người lương thin, mi ngày rót vào bát đàn vài lượt nước trà xanh nóng hi cho người đi đường gii khát. H va rót nước, va nheo cp mt li như mun đếm tách bch ra tng đng tin đng trên tay ni khách qua đường ngh chân. Không biết ai đã nói chuyn cho h nghe t bao gi v cái hp thuc lào ca Cai Xanh mà, mi ln thy người khách ngang tàng kia gi vt mn đó làm tin thay cho món tin thiếu, ch quán nào cũng đu xoa tay, không dám nhn.

– D không dám. Khi nào ông anh sn thì cho đàn em xin. Cái đó có là bao mà dám phin lòng ông anh.

Cai Xanh c cười … ra đi. Cái cười rt hm hĩnh đó thay mt câu hi gn như thế này : ” – My chú em bán quán vùng này cũng đã biết rõ đến ta sao ? “

Hôm nay, cùng mt vài bn li hi đến thăm Lý Văn mà không được gp. Cai Xanh có ý v b quên li hp thuc lào, đ nhc cho ch nhân biết y đến không phi là vic phiếm và khi nào v nhà, ch nhân nên triu y đến ngay. Vì có vic cn phi bàn. Cái chuyn lơ đnh rt hu ý đó, cái chuyn b quên hp thuc lào vn là mt ám hiu ca Cai Xanh dùng ti mi lúc đi tìm bn đ ” đánh mt tiếng bc ln ” nghĩa là cướp mt đám to.

Thế mà, không hiu rõ mt tí gì, bà Lý Văn c phàn nàn cho my ông khách Tam Tng đến chơi đã không gp được chng mình, li còn b quên đ vt. Xa xôi hàng my ngày đường, đến bao gi các ông y mi tr li đây đ nhn vt b quên. Mà bây gi các ông y đi hn đã xa lm, biết đui theo thế nào cho kp.

Mt ngày na li hết.

Vào bui sm ngày th hai, mt thôi tiếng chó sa vang ngoài cng, m đu cho cái n ào hàng ngày trong gia đình nhà Lý Văn. Bà Lý ngng tay dưới bếp, đã tưởng chng mình v. Té ra ch là mt ông khách l mt na, đến hi thăm chng vi s nóng ny ca mt người quen vi vàng. Y t v tht vng, xin đi ngay. Bà Lý mun ông khách hp tp kia cho mình biết tên. Khách cười. Trên khuôn mt đen như ct nhà cháy, n ra hai đường răng trng nhn. Ông khách chy vi ra phía đu trái nhà, vơ ly cái mai dng tường, móc túi ly con dao găm, khc vào cán mai mt đường tròn đu như tin, trao mai cho bà Lý.

– Bà c đưa cán mai này cho ông Lý nhà, t khc ông s biết. Đ chiu mai tôi li sang chơi. Xin ông Lý đi cho.

Bà Lý Văn cũng ch biết vâng d cho qua chuyn. T ngày bà làm bn cùng ông Lý Văn, đến bây gi đã my mn con, bà chưa tng được biết chng bà có nhng người bn l lùng đến như thế bao gi.

Lý Văn đã v. Không kp b khăn áo, Lý Văn đã nm nh ra gia phn. T chi hết c nhng li mi mc ân cn ca v hi ăn cơm hay là ăn cháo hay là dn rượu, Lý Văn ch nm nga nhìn thượng lương nhà, tay trái vt lên trán, có chiu tư l không cùng. Trên mt y, chc chc nhng đường gân li dăn dúm li vì dày vò ca suy nghĩ.

Bà Lý mon men li gn chng :

– My hôm thày nó đi vng, có đến dăm by ông khách l đến hi thăm. Các ông y đu không nói tên. Có mt ông khc cái gì vào cán mai này và dn đưa ngay cho thày nó xem.

Bà đưa cho cho chng cái mai có tin mt nc đu cán.

– À, Phó Kình ! Thế người ta đến t bao gi ?

– Sáng qua. Theo li ông ta hn, có l chiu nay ông ta tr li đây.

Lý Văn t nói mt mình :

– Mình đang tìm Phó Kình. Thôi được ri, có cây ” bút chì ” này giúp sc, ta không lo gì na.

Bng Lý Văn ngi nhm dy. Y va nhìn thy mép bàn th cái hp đng thuc lào con con. Y vi qu ly cái hp có in mt h phù.

y, ca cái bn ông khách gì nói là người vùng Tam Tng đy. Ông ta lúc đi b quên. Tôi bn tr không kp chy theo đ trao tr cho ông ta. Thày nó gi ly vy.

Lý Văn không đ ý đến nhi v, ngm nghía hp thuc lào vi ni sung sướng hoàn toàn, lim dim mt, nói như người mơ ng :

– Cai Xanh ! ” Tiếng bc ” này, thế nào cũng ăn to. Mt cây ” bút chì ” ca Phó Kình và mt cái lá chn ca Cai Xanh, thế nào đám này cũng lt. Ta đang thiếu hai tay này. Chc thế nào Phó Kình cũng ti tìm Cai Xanh. Và có l h đã gp nhau gia đường ri cũng nên. Tt thế nào chiu nay hai người cũng có mt đây mt lúc.

Thế là Lý Văn đã truyn cho v đi ly đ chc chai rượu ngon và quát tháo người nhà bc ngay nước sôi đ làm ln. Bà Lý Văn không hiu gì c : chng bo thế nào, bà ch biết làm theo. T nhng ngày nào, trong cái gia đình này, mi mt li nói to ca ông Lý là mt mnh lnh.

Mt mt, người nhà chc tiết ln, tiếng con vt b đâm dao bu vào cung hng kêu oeng oéc. Mt mt bà Lý đi ra đu làng đ liu cho xong cái khon rượu.

Lý Văn chy ti tp như mt k chc sc gp ngày phi đương cai. Ngi nhà được mt chút, y nghĩ thêm được mt điu gì, y li vt chy đi rt lâu.

Y chy đi chy v như thế, tính ra đã được ba ln. Đến ln th tư thì y dt luôn đến năm sáu người cùng v, trong s đó có c Cai Xanh và Phó Kình.

Người ta nói cười oang oang. Lý Văn vào nhà trước, tri vi chiếc chiếu cp điu ph mt ván nga.

– Mi các chú vào trong này.

C bn kéo lên giường sau khi ra chân cn, hai bàn chân bn v vào nhau mươi lượt. Cũng như t bao gi, bà Lý đã ln đi đâu mt. Ông Lý đã dn v h khi nào ông có đông bn l đến ung rượu thì bà nên vng nhà. Vì thế, dn xong rượu, ln nào bà cũng đi bit.

Người ta ngi vào mâm rượu vi s u oi ca người không đói ăn, vi s bun bã ca k d đám hiếu, vi s nghiêm trng ca mt người biết trước ba rượu này là khơi mào cho mt vic quan h cn phi gii quyết trong hơi men nng.

Thc khách đu gi mt v mt bí mt.

Trong s mười chai rượu, thì đến bn năm cái đã là v thy tinh không. Chiếc mâm đng thước rưỡi có lót lá chui tươi, đng tht th thái di đy tú h lên thế, lòng mâm tht đã vi đến mt phn ba. Mt vài người dng hng. Đôi ba k vê sn nhng mi thuc lào, mt nhìn trng trng vào người đang rít điếu cy.

Lý Văn khc mnh. Y gi v gi đy t thc to. Không có đa nào thưa, y tm tm :

– Thưa các quan, nhà vng c, xin các quan bàn qua li vic đó. Ri đ phân phát ngay công vic cho anh em và đnh ngày làm.

– Còn đnh gì na, Cai Xanh ngt câu chuyn. Nếu có làm thì làm ngay đêm nay đi. Nhân th đêm nay li ti tri. ” Tiếng bc ” này, em xin thưa đ bác Lý biết : nếu đêm nay không m ngay đi thì ” tiếng bc ” đến v mt.

– Cũng được. Vy thì anh em ct và nhn công vic luôn đi.

Phó Kình bây gi mi lên tiếng :

– C như l cũ mà theo, v vi ct đt li làm chi cho thêm phin ra. Thì cũng li cm lá chn là anh Cai và đánh ” bút chì ” là em ch còn ai vào đây. Nếu có neo người thì anh Lý nhà đ cho mt cây ” bút chùng ” kèm sát bên cnh em cho em vng tay nhng đường đc đo. Còn các chú nó đây – Phó Kình sòe tay ch my người ngi ăn t nãy chưa nói gì – thì chia nhau ra mà đ ly vic vt như th chông, bt hng, vân vân. Còn thì mi đến người ngoài. Các ông anh nghe đàn em lm bàn thế đã tm n chưa ?

Phó Kình tu mt hp rượu đánh c. C bn đu nhao :

– Thôi, thông lm ri. Vy thì nht đnh đêm nay hết trng canh hai bt đu ct quân. Sang đến đúng đt bên y, va vào gi tý.

C bn li đu mt lot đánh ngã vài chai ln na. Ri trong không khí n ào, người ta đc đi đc li cái câu : ” đi muôn s ca chung, hơn nhau mt tiếng anh hùng mà thôi “. C bn đu ly làm thưởng thc câu đó và mi người đu t đt ngay mình vào đa v người anh hùng.

Phó Kình đã nóng mt, sn tay áo, ngi chi đng :

– Này phi biết, mt cây ” bút chì ” ca em, em dám chp c mt p người. Có mt cây ” bút chì ” mà đánh cho sát đòn, thì đây nht nhân đch vn nhân, à, phi biết thế mi được.

Nói xong, Phó Kình nhy xung đt, quơ trong gm giường ly cái mai, tháo cun giây thng qun trong người thay tht lưng, buc mt đu mi dây vào cán mai có tin đường rãnh t hôm n. C bn đang vui câu chuyn, đu ùa theo Phó Kình ra mt sau nhà, đng mt lot đi din vi bi chui tiêu pht phơ tàu lá b rào xa. Phó Kình cun my vòng dây thng dài đến my si vào cánh tay trái. Bàn tay trái y nm chc c cán mai, bàn tay phi y gi vng đc ngn mai.

– Đàn anh th xem em h cây chui phía bên trái.

Bng sau mt tiếng php, thân trên cây chui đã gc xung mt đt, kêu đánh rot. Và Phó Kình đang cười h h, cun vòng dây thng vào cánh tay trái và, đã được git v t lúc nào, cái mai đã gn trong hai bàn tay y.

– Bây gi đàn anh li xem em ly bung chui chín cây xung đ chút na l thánh.

Lưỡi mai sén qua cung bung chui, đi quá đích, chm c vào đến quá na thân cây chui. C bn cười vang. Lý Văn dè dt li khen :

– Ngón ” bút chì ” ca chú hay đy. Nhưng cũng còn nng tay. Chưa được ngt đòn lm. Có nhiu khi mình ch nên đánh da người ta thôi. Nếu không cn đến, thì ch nên làm tn hi đến nhân mng.

Sn có đàn gà đang đi trong lung khoai lang, Lý Văn mượn Phó Kình đưa cho mình cây ” bút chì”, buc thòng lng múi dây vào c tay trái và nói vi anh em :

– Chú nào ném h tôi hòn đt.

Tiếng hòn đt đng đt kêu đánh bp. My con gà bay tà tà khi mt vườn, đp cánh bm bp. Tiếng lưỡi mai tay Lý Văn phóng ra kêu đánh vt. Mt tiếng gà kêu oác.

C bn chy ra lung khoai, giơ cao con gà gy mt hai chân. Vết thương gn gàng va đúng quãng đu gi và cp giò chưa lìa hn, vn còn dính vào đùi bi ln da hoen máu.

Lý Văn gác mai, nói vi tt c bn :

– Nếu mình ném mnh tay quá và không biết tính sc đi ca ” bút chì ” là nát mt gà. Các chú không phi đánh nhng ” tiếng bc ” vào sinh ra t, các chú không biết, ch đòn ” bút chì ” khó khiến lm. Và mt cây ” bút chì ” ngang tàng như thế mà li phi ly mt cành tre đy. Chú nào hay x cây ” bút chùng ” các đường đc đo, nên cn thn khi thy bên đch tung cành tre ra đ phá ” bút chì “. Đ hôm nào rnh, anh s dy cho các chú tp đánh cái li đòn bơi chèo bng g cau. Đánh đến đòn hn chiến y thì đu người rng c như sung.

 

Chén trà trong sương sm

Tri rét như ct. Không k tiu hàn, không kc đến đi hàn, bui sm mùa đông nào, c Äm cũng dy t lúccòn ti đt. T trên bàn th đc Thánh Quan, c nhc cây đènđ xung. Ðược khêu hai tim bc na, cây đèn du s phô thêmmàu xanh lá m ph trên cht s Bát Tràng.

La lit trên chiếu cói cp điu đã sn cnh,c m đã bày lên đy khay trà, ng nh, m đng và ha lòđt. Cái điếu bát v Mai Hc kêu vang lên mt hi rt dòn, ru. Khói thuc lào đc sánh li bao chùm ly ánh sáng yếu tca mt ngn đèn du. Ri làn khói loãng dn biến ra màu nh nhnhư làn hơi nước si. Sau màn khói, n hin mt ông già chngnnh bên gi xếp, cp mt lim dim như mt nhà sư nhp đnh. Vnghiêm trang lng thinh ca ông già mun làm ngng c áng khói trnghiếu đng đang trôi trong không khí gian nhà gch. Ba gian nhà, chcó mt người thc.

Trong cnh tri đt l m chưa đ phân rõphn đêm và phn ngày, ông c Äm có c phong thái mt triết nhânngi rình bước đi ca thi gian.

Ðêm đông dài không cùng. Nó mênh mông và thết rt chm chp.

Gió bc thi qua nhng k cánh ca bc bàn đãgi vào nơi yên lăng này mươi lăm tiếng gà không nhn nhc đượcvi ti tăm. T ngoài phía ngõ râm bt lượn sát nhà gch, divào nhng tiếng bước chân người nng n. Cuc đi hi tnh lidn dn.

C Äm phy phành phch qut mo theo mt nhpnhanh chóng trước ca ha lò. Hòn than tu lép bép n, nghe rt vuitai. Và làm vui cho c mt na, tàn la không có trt t, không bbó buc kia còn v lên mt khong không gian nhng nét la ngangdc, cong quèo ngong ngoèo. Nhng lúc có cháu nh ngi vi mình,c Äm thường hi xem chúng xem pháo hoa ci như thế có thích không.

Nhng hòn than tu cháy đu, màu đ ng, cónhng tia la xanh lè vn chung quanh. Không khí mi lúc giao đngcàng nâng cao thêm nhng ngn la xang nhp nho. Hòn la rt ngonlành, tr nên mt khi đ tươi và trong sut như thi vàng thichy.

Thnh thong, t hòn than t tiêu dit but ramt tiếng khô, rt kh và rt gn. Thế ri hòn than sng hết mi khong cht. Bây gi hòn than ch còn là mt đim la m ptrong mt cái v tro tàn dy và trng xp. C Äm vut li hai máitóc trng, cm thanh đóm dài đo ln tàn than trong ha lò, thămhi cái hp hi ca lũ vô tri vô giác. C Äm b thêm mt vài hònthan hoa na vào ha lò. Than hoa không n lép bép như than tu;nhưng t rut m đng b nung nu đã lâu, có tiếng th dài cakhi nước sp biến th. Nước đã lên tiếng đ nhc người tanghĩ đến nó.

C Äm cũng th đánh phù mt cái, như khingười ta được gp li bn c nhân sau nhiu giây phú mong ch.

C kh nâng vuông vi tây điu ph trên khaytrà g khc có chân quỳ. Nh nhành, khoan thai, c Äm nhc c đĩadm, chén tng, chén quân ra khi lòng khay. Ðến lúc d ti cái mcon chuyên trà thì c knh càng hơn. C ngm nghía mãi chiếc mmàu đ da chu, bóng không mt chút gn. Dáng m làm theo hình qusung và khi luyn đt cho vào lò la, ngui th Tu ly dáng cho mkia đã là mt người th có hoa tay. C Äm th mãi da lòng tay mìnhvào mình cái m đc m, hình như c tìm tòi mt chút gn trênđt nung đ được sung sướng hoàn toàn sau khi nhn thy cái c m kia là nhn nhi quá.

Nước sôi già lm ri. Nhưng thói quen vn btc Äm rót th mt chút nước xung đt xem có thc là sôi không.M đu cho công vic vn vt trong mi ngày tàn còn li, ông giàđã s nht cái m trà tu pha hng lúc sm mai.

T trên b cao c sp, dòng nước sôi trútmnh xung nn đt tr, tiếng kêu lp bp.

Trên chiếc ha lò đ không, c đã đt thêmmt m đng cò bay khác. Nhng người ung trà dùng cách thc nhưc Äm bao gi cũng có ít ra là hai m đng đun nước. m nướcsôi nhc ra khi lò than là đã có chiếc m th hai đt lên đyri. Và hai m đng đó c được mãi mãi thay phiên nhau đt lênlò than đ rc, vì ba nước trà c kéo dài không hết hi. Nhưthế lúc nào người ta cũng có mt th nước sôi đ đ nóng đpha mt m trà ngon.

Nhưng có my khi c Äm ung trà tu mt cáchtàn nhn như vy. Riêng v phn c, ch hai chén con là đ ri.Nhưng hai chén đó đã được c săn sóc đến nhiu quá.

Chưa bao gi ông già này dám cu th trong cáithú chơi thanh đm. Pha cho mình cũng như pha trà mi khách, c Ämđã đ vào đy bao nhiêu công phu. Nhng công phu đó đã tr nênl nghi, nếu trong m trà pha ngon, người ta chu nhn thy mt chútmùi thơ và mt t triết lý và tâm lý.

C Äm sau mi ln gp phi mt ông khách tp,ung trà rt tc, c thường nói vi vài bn nhà nho:

– Có l tôi phi mua ít chén có đĩa hiuTây, đ mi khi có my thày làm vic bên Bo H ti thì đem ramà chế nước pha sn trong bình tích. Các c c suy cái l mt bđ trà ch có đến bn chén quân thì các c đ biết cái thúung trà tu không có th n ào được. Li giao du ca c nhânđm bc ch không huyên náo như bây gi. Ch có người tao nhã,cùng mt thanh khí, mi có th cùng ngi bên mt m trà. Nhng lúcy, ch nhân phi t tay mình chế nước, nht nht cái gì cũng làmly c, không dám nh đến người khác, s làm thế thì mt hết cthành kính. Tôi còn nh hi nh, còn là hc trò quan Ðc, tôi đãđược cái vinh d sm dy, sm nào cũng như sm nào, đng hutrà c Ð, trước khi c ging bài và chm cho anh em tp quyn.Nhiu người đã ghen t vi tôi và kêu ca vi c Ðc xin đ ctlượt hc trò hu trà, cho anh em ai ny đu được chút vinh d gngũi thày và sm chiu được gn cái đo ca thày. Quan Ðc mmcười: “Thày giã ơn các anh. Thày nói thì các anh đng gin:các anh không pha trà cho hp ý thày được đâu. Ð thi gi ymà hc. Anh Ðam – (trước kia tôi là Ðm, sau s phm húy nên cÐc mi đi tên đi cho) – anh Ðam pha trà khéo thì thày đ chogi vic hàu thày, chphi thày yêu anh Ðam hơn hay là ghétcác anh hơn đâu”. Bây gi mi bui trà s, ngi ung mtmình, tôi c nh cái tiếng ngâm ca quan Ðc. Sm nào dy, ccũng ngâm mt vài bài thơ. Ging tht rn, tht trong. C hay ngâmmy câu này:

Bán d tam bôi tu.

Bình minh s chn trà.

Mi nht … đu được … y… như th.

Lương y bt đo gia.

Mt bui sm, thy rõ lòng thày là vui v, tôiđã mn phép đc đ c Ðc cha cho bài din nôm:

Mai sm mt tun trà.

Canh khuya dăm chén rượu.

Mi ngày mi được thế,

Thày thuc xa nhà ta.

C Ðc tm cho là được.

Sm nay, c Äm cũng ngâm thơ. C tin rng ngâmthơ lúc yên lng, lúc mi tnh gic là mt cách vn đng thnkhí kỳ diu nht ca mt người sng bng cuc đi tâm tưởng bêntrong. Mi bui sm ngâm như thế là đ tiết hết ra ngoài nhng cáinng n trong thân th và đ đón ly khí lành đu tiên ca trt. Âu cũng là mt quan nim v v sinh ca thi cũ. Và ngườixưa ung trà là đ gi mình cho lành mnh.

Thường hay vn mình đ sa mình vào nhng giung trà tu, c Äm thường nghĩ đến câu nghìn xưa ca thày TăngT: “Ngô nht tam tnh ngô thân”.

Trong nhà c Äm, người ta đã n ào thc dy.C Äm cũng bt đu ho. Chng như hi nãy, c đã t nén hơi thkhông dám ho, s làm đc mt cái phút bình lng huyn bí ca lúcđêm và ngày giao nhau.

Người con trưởng dón dén li thnh an cha giàvà mon men ngi ghé vào thành chiếc sp cũ. Chàng đ ly qut,nhc ha lò ra mt ch rng, qut mnh cho hế tàn than.

– Thày ung xong ri. Con ung thì pha mà ung.Trà còn đm hương lm.

Câu nói này là tha. Vì sm nào hai cha con ôngÄm chng dy sm đ ung trà, cha bao gi cũng ung trước hai chénvà người con c ung sau nhiu lm đến ba chén là cùng. Sm nay,cũng như lúc thnh thong ca mi ngày, c Äm li bt ngườitrưởng nam gi tp C Văn ra bình li c bài “Trà Ca” caLư Ðng. Ging bình văn tt quá. Ðiu c phong trúc trc thế màcon c Äm li còn ngâm gi hc bt đon cui mt câu trên xungluôn đu câu dưới, hơi ngâm trong và dài. Trông hai tra con ungnước mà y như là mt đôi thày trò vào mt gi hc ôn bui smmai. Chuyn vãn mãi v trà tu, ông c Äm li mang luông c tp”Vũ Trung Tùy Bút”, ging nhng đon công phu ca tác gi -ông Quc T Giám Tế Tu Phm Ðình H – chiêm nghim và xưng tngv trà tu. Ri c Äm lin than tiếc đến cái mùa thu đã đi mtri, đ sen h rách hết tàn rũ hết lá.

– C , thày cho nước pha trà không gì thơmlành bng cái thư nước đng trong lá sen. Mi lá ch có ít thôi.Phi gn vét nhiu lá mi đ ung mt m. Hi thày còn íttui, mi lúc được quan Ðc truyn cho đi thuyn thúng vt nhnggit thy ngân y lá sen mt đm, thày cho là kỳ thú nht trongđi mt người hc trò được thày hc yêu như con.

Trong gia đình c Äm, hi gn đây đã lp licá phong tc ung trà. Có mt hi bn bách quá, c Äm đã ct hnb đ trà vào t, tưởng không bao gi được bày nó ra hng ngàyna.

Nhưng tri k cũng còn hu đãi người hàn nho,thế nào năm nay c Äm li được mùa c hai v.

– Này c, con lên tnh mua tra ly ít trà LýTú Uyên. Năm nay ta ướp thêm vài chc chai đ dành. Thy tiên nhà,năm nay gt nhng mt lp đy. Thày mua chung vi c Kép xóm dưới! Ð mai kia thì giò hoa tách hết màng. C nào hoa kép thì đem trà.

– Thưa thày, con tung trà c đ nguyên hươngca nó mà ung. Con thy ông ngoi nhà không bao gi cho ướp tràmi, by c là vi hoa thơm nào. Ông ngoi con bo ch nên ướp,là lúc trà đã đi hương hoc gn phát du.

Tri rng dn. Mt chút nng đào lóng lánhtrong đám cây đang rng dn lá năm cũ, mt chiếc li mt chiếc.

Ðo mo trong vành khăn nhiu qun d, c Äm đã chng gy ra đi.

C quay tr li dn người con trưởng đang híhoáy lau b khay trà:

– Thày vào trong c Ðiu đ ri cùng sang làng bên thăm mt con bnh già. Con bnh này, tn nhiu sâm lm. Ðếnti thày mi v, vì thày phi sao tm thuc sng bên y cho tin.

 

Mt cnh thu mun

– Hình như năm nay thu nó v sm hơn mi kỳ,phi không h anh C?Mc ph ra ngoài chiếc áo the,ông già sáu mươi va cài hết hàng khuy h phách nơi tà áo chiếc áo la Nguyn rum màu tím than đã bt,va ngng đu hi người con th hai đang son b đ trà cho cha ung tun nước bui sm mai.

Cu C m qua loa cun lch,thưa li:

-Thưa thy,lp thu vào ngày mng mt tháng by .

Nh ngm nước tng khu vào ng phóng s,ông già sáu mươi kêu: “Tho nào ?”,và hi tiếp:

ến tháng tám này là đúng vào ngày đy tui tôi con bé cháu T Tâm đy nh ?

-D thưa thy vâng .

-Mt năm đ mười hai tháng .Lên mt ,T Tâm nó chơi đèn được ri đy .Năm nay anh C có đnh bày c cho các cháu chơi tết Trung Thu không ?

Gia lúc y,dươi nhà có tiếng tr khóc bú và tiếng đàn bà ru con:”À ơi… Tâm ng đi Tâm.. Đ m,ra đm,gánh nước tưới hoa.. à ơi”.

Ông già tỳ cùi tay lên gi xếp da quang đu,vut chòm râu bc,nhìn ra cơn heo may đang lay bc mành và làm gt gù my bông cúc nơi chu cây cnh ngoài sân .Ông già nét mt nghiêm trang,bo cu C :

-Các con gi tên con cái,nên gi cho đúng .Tên cháu là T Tâm thì phi gi đúng như thế .Sao ăn bt đi mt ch .Không th bo như thế là tin là d gi được .Con nên bo v con,không có người ngoài người ta cười đến ông con mình,đến c nhà mình .

Cu C vi chy xung nhà ri li chy lên ngay .Nói tiếp v vic c bàn tháng tám do ông cha già gi lên,cu C thưa :

-Đã đến my năm nay ,nhà ta b mt cái tc l y .C k có bày ra li,nó cũng vui nhà .

Dưới nhà li vng đưa lên cái ging ru con ban nãy:

-”À ơi,T Tâm tha chút hương trơi… à ơ ư” .

Ông c già bng lòng .Vì người con dâu th nhà dưới ru con theo cái ý ca ông già va ng vi cu C .Cu C cũng hài lòng vì v đã thun phc,biết nghe li gia hun .Không nhng thế m C còn t ra là người có chút ch và v v thi ca na .Vì con gái út là mt th hương thơm bt được ca tri ! Câu ru em đượm đượm nng mùi thơ .

Thng Ng Lang,đa con đu lòng lên by tui,chy lên mách vi cu C:

-Em T Tâm ng ri cu .

Ri nó leo lên sp,nhy vào lòng ông ni,cũng đòi ung trà tu .Cái li chy lên làm nũng ông ni như thế người thng Ng Lang đã là mt thói quen được ông ni tha nhn .Ông già sáu mươi yêu cháu vô cùng .Có khi ông li đc c đến nhng bài thơ ch Hán đ cho đa tr sm thông minh kia ngi nhi mình .Nh được mt hai câu ngũ ngôn ngăn ngn,nó li chy xung bếp túm di yếm m và đc sai gn hết đ m C li phi phì cười cha li thành âm tng ch mt .T khi c Thượng Nam Ninh không chc Tng đc vùng xuôi,t khi c v trí sĩ Hà Ni ti ci nhàngói cht hp ph hàng Gai này,thng Ng Lang đã là mt cái vườn cnh cho c vui cái thú đin viên .C khen đa cháu c là đĩnh ng và chiu nó đến ni mi ba rượu sm,mi tun trà trưa,c đu cho Ng Lang ngi kèm mt bên,tuy đã my mươi ln v chng nhà C Hai hết sc van xin ông đng nuông cháu quá,s Ng Lang đâm ra hn .C Thượng mi lúc pht ý,thường bo dâu và con nếu không đ cho c như thế thì c vào trong huyn Th Xương vy .V chng cu C không biết làm thế nào,đành c phi đ Ng Lang mc sc quy và làm nũng ông ni đến thiu c tht ra .C Thượng cười và thôi không da vào trong huyn Th Xương ,nơi mà người con trai c l đã my năm nay .Thc thế,cái ý vào vi cu C C,gi là mt ông quan lnh Th Xương đã my mươi ln đem c v con đến toà nhà cũ hp ph hàng Gai đ rước c Thượng vào trong huyn cho mát hơn,rng hơn .Không tr li ra sao,c Thượng ch bo ông huyn Th Xương:

-Ln sau,anh được lúc vic quan thanh thn,có ra chơi ngoài ph này vi thy,đng có nên đem lính ra nhé .n lm .Chúng nó có sinh vào đi vua Lê chúa Trnh,thì cho gia nhp thêm vào cái đám Kiêu binh Tam ph được đy .Thy rt s hàng ph người ta nói vào .

My ln sau ra thăm cha,ông huyn TH Xương không dám đem my tên lính m o ra theo na,nhưng đã đng đến vic cũ,thì ch thy c THượng tr li:

-Thy đâu thì cũng thế .Min là được tĩnh mc,yên n là hơn c .Anh cũng rõ cái tính tôi vn s cái bn lính hu cn và li hay tránh s giao thip .Tôi tưởng vào tư tht mt huyn nha nó phin nhiu lm .Thôi anh c đ tôi ngoài này .

Ông Huyn Th Xương biết cha mình có bng yêu chú C em hơn nên kiếm c ra như thế,bè nói di:

-D,con tưởng hi trước thy còn chc,s giao thip và đưa đón nhng tp khách cũng nhiu lm,và nhiu không k cho hết được,li là nhng cái gai trước mt ca toán lính hu cn thy .Mt cái dinh Đc b đường,thưa thy,sai nha không phi là ít .Vy mà con không thy thy phàn nàn bao gi c .

C Thượng hiu ý,cười:

-Bi thế cho nên tôi mi thèm đến s an nhàn lúc được dưỡng lão .V li thy ngoài này nó quen đi ri ;Bao gi anh được lui v vườn và nếu tri còn cho thy sng mt vài giáp na,ông con ta s chung đ sa sang mt cái vườn có đ hoa bn mùa .Anh không lo rng chm .Thôi,c đ thy ngoài này.

C va tr li ông huyn Th Xương,va nhìn ông C Hai đng sau người anh,có ý bo thm người con th rng:”Bao gi thy cũng ch mun vi con,bi vì con có tâm hn ging như ta”.

Ri ngt sang câu chuyn khác,C hi:

-Các anh có nghe thy các phường người ta đn v cái tin đc Thành Thái ng du ra khánh thành cu B Đ vi quan Toàn quyn Đô M như thế nào không ?Ch ông huyn thì r hơn là em C nó ít được thông toe my .My nhp cu tt c nh ?

Thường mi mt ln t chi li mi mc chí tình ca người con c,ông già li có mt câu chuyn đánh trng lng như thế gi ly hoà khí trong đám “anh em chúng nó” .Cùng là con c,nhưng c Thượng đã thy r ông C C,tc là ông huyn Th Xương đương chc kia,là mt người có tâm thut rt hèn kém .Cũng là mt git máu sinh đôi mà sao ông C C và ông C Hai không ging nhau ly my may,t quan nim nhân sinh cho đén nht c nht đng nh nht hàng ngày .C Thượng tin rng khi c trăm tui đi ri thì ông huyn Th Xương dám làm mi chuyn phương hi đến gia thanh .Cái người y,thường c vn h my ch:vô s bt chí,nhng lúc nghĩ riêng mình vi mình:Ta nm xung,là thng này s làm mt hết nhng chính tích hay trong mt đi làm quan ca ta” .Bi tht vng v người trưởng nam đã tìm dược li xut thân,c càng hiu và yêu người con th .Cũng là thân danh mt ông C nhân có v,có con,mà vn còn đơn gin như còn đ chm .Ông C Hai có khoa mà không có hon,và cái khoa mc y giá không nói ra thì không ai biết .Người có hoa tay,thêm được chút tâm hn lãng t ,nên ông C Hai sng cuc đi mình như người ta chơi chơi vy thôi ;Người y tht là mt người không có ly mt giây phút trnh trng đi vi nhân sinh .Ông ta sinh ra đ mà đùa vi cuc sng và bt đu t vic đem ngay cái tài hoa ca mình ra đ mà đùa nh vi s nghip thân thế mình .Hi c Thượng còn ngi nhm dưới Sơn Nam H,cái gia đình ln y chưa qui v mt mi,ông C Hai quanh năm đi dy hc bn tnh t chính Đông Nam Đoài Bc .KHông cn ph huynh hc sinh x hu hay bc,không cn đa phương y là có đt văn t hoc dân y là có nếp văn chương mun cu hc ch ca thy,có khi ti đó ít ngày,ngi ging bài chưa m phòng hc,ông đã quy khăn gói tráp chiếu lên đườn .Người tui tác có hi,ông tr li là vì cnh y không dung được người:”Bc trượng nhân th nghĩ,cái gì mà nước chy xiết không bao gi t,cây trng đến ba năm bói không có qu,t nhm không thy cay,hoa ch có mùi thơm v phn đêm;núi ch bng đu ch không có chm nhn,và mây tri không bao gi hin đ năm sc .Cnh như thế tôi ngi mà làm gì .Ch thánh hin không phi ch nào cũng b thí được .

Ông C Hai đi dy hc,đã ly cái vic dy hc làm như mt h khu mà y như đi ngon cnh hoc đi dâng hương các đn chùa c tích .Và nhng lúc mi chân phi ngng li các thôn ,ông li còn thnh thong ngng c cái ming ging sách hoc ngng chm nét son lên quyn bài đ đ mt bc châm lên lá qut tng mt ông bn đng song,đ khc ch trin và chm tr mt hòn đá sù sì cho thành mt con thch n,đ dúng ngón tay tr vào chu mc v mt b t bình thy mc có hình đ bn th cây c t hũuu;cúc,trúc,lan ,mai,treo chơi trên vách đt quán tr nơi ngi dy hc .

Gn ngày tết nht,người trưởng tràng lúc thu xong s đng môn,ch kh lên vì đi tìm thy ;Tết mng ba,ông C Hai đã trn khi nhà tr t hôm trước đ đi ăn hàn thc và đi hi đp thanh vi các bn sính làm thơ tc cnh .Tết Đoan Ngũ,ông lên núi hái lá thuc,nhng mong được gp tiên ;Tết Trung Thu,ông lên Chùa Thy ngm trăng Ch TI HP TRÊN ĐNH NÚI Sài Sơn .Gn tết Nguyên đán,nếu chưa v nhà,thì ông n trong mt mái đình vng nào đ gt cho hết mt lp thy tiên .Cái hành tung ca người ngh sĩ không chu sng cho người và hùa theo vi người chung quanh y,thc khó mà dò hi .Lùng tìm cái du bàn chân mt chính khách tht quc lúc vượt b ra ngoài mưu vic ln,thc còn d hơn đi đui theo ông C Hai nhng lúc hng giang h người ông ni dy .

T ngày c Thượng nghiêm ph v trí sĩ Hàng Gai Hà Ni,ông C Hai không tha phương làm ăn na .Ông rit nhà chép li cun gia ph và sao được bao nhiêu pho kinh mượn trên chùa Trn Quc cho cha . Thế ri m C sinh h thêm được con T Tâm .Trước ngày c T Tâm,vườn lan nhà c Thượng Nam Kinh Hàng Gai n my chu va Tiu Kiu,Đi Kiu .C Thượng cha gi thế là lan báo h và đt luôn tên cho cháu gái là T Tâm ;M C Hai thy chng không ra mt bt dc chí và phn ut vi bui giao thì na,ch ngày ngày th cha già và chơi vi Ng Lang và T Tâm,cũng vui cười h hê thêm lên và có mt hôm đã dám ru con rt to,như rót vào tai chng:

Ba năm lưu lc giang h

Mt ngày tu li,cơ đ vn hơn.

Thng Ng Lang và con T Tâm ngoan vô cùng .THng anh rt mến em,nhiu khi cn c má em đ cho em va khóc va theo,n ào và d thương l ;Con T Tâm chưa đy tui tôi,mà má đã lúm đng tin;mà mt đã trong như nước h thu .

Ngm con gái,anh hoa đã sm l hết ra ngoài,m C Hai có điu ngài ngi .Bun mt cách thoáng qua thôi .Ch có mt ln thng Ng Lang làm cho m nó bun s hơn hết là mt bui ti,nó vén màn the lên,kéo m nó đến gn c song có con tin ch cho m nó xem mt vng trăng sm ló lên đu hi nhà .

-M ơi,ra đây mà xem ông giăng .

-Ông giăng làm sao ?

-Ông giăng đp lm .Có hai cái sng nhn .

-Thế mà đp gì .Ông giăng có tròn thì mi đp ch !

-Tròn hn không đp m .

T lúc y,thng Ng Lang c vt tay lên trán như mt người mn suy nghĩ nhiu .Mi ln m nó bo b lá màn xung cho khi mui thì nó li st st khóc .Và nó c vt tay lên trán nhìn vng trăng lên mi lúc mt ca .Ông C Hai va v,nó nhy choàng dy,vui mng hơn mt người đng tui khi tìm được mt tâm hn bu bn ,nó lôi tay b nó snh sch đến ch chn song,ch vng trăng bc có sng và nói:

-Ban nãy ông giăng khéo hơn bây gi kia cu .Ng Lang nm ch mãi mà không thy mây che ly ông giăng ca Ng Lang .Thế đêm nay có mây không h cu ?

V chng ông C Hai nhìn nhau hi lâu và chc chc li liếc qua Ng Lang đang đng bn thn bên ca s có ánh trăng xuyên qua .Người v hình như ly cp mt lo lng bo thm chng:

-”Tính di truyn git máu nhà li bt chúng ta cho ra đi mt tên tài t na ri”,đ cho người chng nghĩ thêm rng :”Đi thng Ng Lang ri cũng ch đến lăng băng mà thôi .Cái vng trăng lưỡi lim kia sau này còn lôi kéo cái ngây thơ,thơ mng y đi xa lm .Vic y cũng là s mnh đnh c và đim ra như thế .Biết làm sao bây gi ;

Qua ngày tết Trung Nguyên,ông C Hai đ tâm vào vic sm c tết Trung Thu cho hai tr Ng Lang và T Tâm và v chng cũng quên cái vic Ng Lang mê cái bóng giăng đêm trước .

My hôm nay ông C Hai lo chy lăng quăng sut ngày như mt người bn rn nhiu lm .Ch chc li tha v my cái mai con cá mc,hoc ít mn nhiu đ các màu tươi thm và bao nhiêu là giy hàng mã cùng là que na và dây lt .ÔNG C Hai,mt người tài hoa giang hến cái tui chán s bay nhy và hn hc vi hin ti,đã nghĩ đến chuyn vui cùng gia đình ;

Người y đã hi tâm li,mong gây cái êm m cho gia đình vào mt ngày tết cho con tr .Người y ,ít ngày trong c cui tháng mnh thu,đã đi kiếm vt liu đ làm cho lũ con cái đèn x rãnh .T trước ti gi cái người y có sao Thiên Cơ chiếu vào hoa tay,ch đi làm đèn x rãnh nhng ch đu sông ngn ngun cho các th tr con thiên h ,h mong tr hết cái n áo cơm cho nhng k dung ni mình vào nhng ngày tháng b bàng mà người ta ch sng khc khoi đ th cho dài mt hơi men nng .

My ngày lin lin,ông C Hai nghĩ mãi đ tìm mt cái đu đ mi l cho đèn x rãnh .Hay là ly s tích Tam Quc ra làm ?Ông không thy hng lm bi vì đã đến ba bn ln ông mượn tích Tam Quc ri .Người ta còn nhc mãi đến bây gi cái đèn x rãnh ca ông hi my năm v trước,din cái tích “Trit Giang phò A Đu”lúc Tiu T Long nhy sang thuyn Tôn phu nhân trên sông Ngô,trông c như tht .Cái tài làm đèn x rãnh ca ông được ni tiếng truyn ra xa rng qua mt vùng Kinh Bc là t cái đèn “Trit Giang phò A Đu ” y .Cái tác phm y,ngày nay ông C Hai không còn nh ra được là đã vào tay ai .Đến cái hình hài ông vào hi y cũng còn là chuyn b qua nhung h là mt công trình tiu xo y thì ai đi nh mà làm gì .

My hôm nay ông nghĩ đu đ làm đèn x rãnh cho thng Ng Lang,thc khó hơn là tìm vn thơ gieo cho mt bài bát cú phú đc .Chưa biết nên din cái tích gì,ông,hết ngày này sang ngày khác,ch ngi bóc sn ht bưởi và ch nhng ht na ra tng hai mnh mt .Ht bưởi xâu vào que phơi khô,tc là nhng cây nến cm vào đèn giy cho lũ tr con nhà thanh bch chơi đèn ngày rm .Ht na phơi n nng,s là nhng cái đóm rt tt,rt thơm cho người ăn thuc lào s tiết kim và gn gh .Hút bng rut gà khét lm .

C Thượng nướng đ cái tiêm st vào ngn đèn th hà,xiên mũi tiêm nóng vào lòng ht na,hút mt điếu thuc lào,th khói phào .Mnh ht na va tàn thì tro thuc nơi n điếu cũng va tt gn vào điếu .Gn gàng và ngon lành đến thế là cùng .

C Thượng hi ông C Hai:

-Thế anh đã nghĩ làm đèn thế nào chưa?

-Con đnh hi li thy v cái tích này xem có nên không .Là din mt tích trong truyn Ngô Vit Xuân Thu,lúc Phm Lãi đem Tây Thi sang dâng Ngô Phù Sai .

,Phm Lãi gp Tây Thi git la bến Tr La,hi này có thú v đy .Nhưng anh C đnh din đon nào ?Phi làm nhng quân gì ?Đng nên làm nhiu quân lm .Cái sc luân chuyn ca tán đèn đt la ch c chng đ thôi .Nếu dùng nhiu quân s quá, máy gt ngang s yếu đi nhiu .

-Con đã nghĩ ri .Cái rãnh chính là dùng đ hình dung mt con sông chy t đt Vit sang đt Ngô . rãnh ph y đt mt cái máy gt ăn vào hai hình quân là Ngô Phù Sai và Ngũ T Tư . nơi góc bên trái,cũng mt cái rãnh ph na ,li mt chiếc gt ăn vào mt chiếc thuyn trên có hình Phm Lãi ngi ; cái rãnh chính thì có chiếc thuyn ln ;Đy là thuyn Tây Thi tiến Ngô .

-Thế anh cho các quân y chy và gp nhau như thế nào ?

Ông Hai C dúng ngón tay tr vào cái đĩa dm s có nước,v xung mt án thư my hình phác ho v trí ca tng quân đèn x rãnh .

-Thưa thy khi tán đèn quay,thì cái thuyn Tây Thi đi t phía trái sang phi .Khi thuyn gn ti hòn gi sơn,đng đến cái láy gt có cn thép ăn vào hai quân Ngô Phù Sai và Ngũ T Tư,thì hai hình này c đng .Ngô Phù Sai s ưỡn mình ra phía sau như là ngm k nàng Tây Thi trong cái thuyn tiến cng đang đi thu vào b cõi nước Ngô .Còn hình Ngũ T Tư thì c đng hai tay như ôm ly Phù Sai,can ngăn không nên thâu nhn ly cái ho Tây Thi .V phía bên trái c đèn,khi thuyn Tây Thi va lướt qua cái trc máy gt rãnh ph phía trái thì chiếc thuyn con có Phm Lãi ln ngược đi khut vào góc đèn ;Thy nghĩ thế nào ?

-Anh dàn quân thông đy .Thành ra hết …bn quân Tây Thi,Phm Lãi,Phù Sai,Ngũ T Tư,,bn quân va..hai con thuyn .Chưa ly gì làm nng quá sc quay ca tán đèn .Có th thêm mt quân na .

-Ý thy mun thêm mt quân Thái t Bá Hy na,thưa thy phi thế không ?Vâng, có cái ông hái t na vào nó cũng vui trò .Phi thêm mt cái máy gt na cho cái ông nnh thn vong quc này .Lúc thuyn Tây Thi đến,trong truyn,chính Thi t Bá Hy ra đón Tây Thi,và t đy,đã gây được công trng ln trong s đưa Ngô vào đường dit vong thoe đúng cái ý Vit vương Câu Tin .

C Thượng và ông C Hai ra công làm năm quan y cho chiếc đèn x rãnh ly tên là”Ngô vương c gián np Tây Thi” .

Công vic chng có gì,vy mà cũng mt đến hơn mười hôm .Ông C Hai tìm nhng mu nến bch lp rt to cháy còn tha li trên đu các đèn nến thiếc Sông Ngân trên bàn th .Và đi lc li thêm nhng mu khác na trong t đ cho nó đ .Mu nến ca nhng kỳ gi xa xôi còn li,vn chưa mt hết hn nhng git nước mt sáp ca nhng ngày hương đèn năm trước .Ông C Hai đem đt chy và hp thành được mt tng sáp ln .Ông chut quân đèn x rãnh và ly sáp này làm ct cho quân .Cũng may mà nhng mu sáp tha kia đ dùng,ch không thì cũng hơi ry vì cái khon vt liu này .

Đ này nhà túng lm,mi vic mua bán đu ly tiết kim làm đu .Đã hay rng ông huyn Th Xương vn có đưa ra luôn đ cp thêm vào vic chi tiêu trong nhà,nhưng ông C Hai ly thế làm phin .

Thế là tm xong my cái ct hình người .Bây gi mi bt đu làm đến đu người ,mt người .Thng Ng Lang ngi chm hm bên cnh b,hi luôn ming:

-Ti sao cái mt này cu đ trng,cái mt khác li có hai chm đ và cái mt kia cu li bôi đ hết c đi ?

C Thượng đang ngi ly mn la xanh đ bó thành áo xiêm cho quân sáp,cười và bo:

-Cháu đng có nghch thì chóng có đèn chơi .Mt trng là quan văn .Mt đ là quan võ .Nhng người trung thn nghĩa sĩ cũng đu mt đ c .Người phn nnh thì mt trng mc đim my vt đ nh nh .

Ng Lang ngi như nghĩ,ch vào lũ mt người:

-Thế ra ông làm cho cháu mt cái đèn có c người nnh và người trung,quan văn và quan võ đy à .Sao ông không cho quân đèn mt đ tt c đi ?

Ông C Hai đ công nhiu nht khi gt đu người bng mai cá mc,gt đến mt Phm Lãi và Tây Thi .Nàng Tây Thi phi có khuôn mt đp đó là l tt nhiên .Nhưng nghĩ đến cái thú v ca mt đi người như lúc Phm Lãi dám b li sau mình c mt cái giàu sang nht nhì,đi chu du ngũ h,nghĩ đến phút y trong cái sinh bình mt người c tích,ông C Hai cũng làm kuôn cho Phm Lãi mt cái mt rt đp,cy vào đy mt b râu năm chòm đen nhánh .Ng Lang cũng t ý thích cái đu Phm Lãi và c cái đu nàng Tây Thi na .

Cái đèn x rãnh đã hoàn thành .Cái tán đèn x rãnh to quá .Phi thp đến mười con bc nơi đĩa đu s,cái sc mnh ca la mi quay chy được tán đèn .Ngày đu tháng tám,ông C Hai đem đèn ra th .

Có người hc trò cũ Sơn Tây v qua Hà Ni,biết ông c có con,đem đến biếu thy hc cũ mt cái bánh do mt trăng,mt bánh to mt thước,thế nào li nhm ngay vào gia hôm ông c Hai th đèn x rãnh .Ông bày đèn ra sân,đt hết c mười con bc cháy sáng .Ông bày luôn ra sân b đ trà,mi c Thượng ra ngi vào cái ghế đu đã đ s trước đèn .C Thượng ngi ăn bánh,ung nước và trnh trng như người được mi ti đ đnh gii thưởng cho đèn x rãnh .Ri c nhà mi người mt miếng,trông vui v l .Vui nht là Ng Lang .C đến con T Tâm bé thế mà cũng ăn được hai mnh bánh mt trăng .

Quân bt đu din vòng đu .Mt trước đèn có nến soi vào,sáng như mt sân khu rp tung .THuyn Tây Thi t t tiến vào sân khu .Lú nàng vào được đến phn ba sân khu,lướt qua chiếc thuyn Phm Lãi,đng đến cái máy gt th nht góc trái đèn,thì thuyn ca Phm Lãi quay vào trong và ln mt .Nàng Tây THi vn xuôi trên sông Ngô ri tiến vào ni phn ca đt Ngô .Cái máy gt góc phi c đèn đng đánh xch mt cái,thì trên hòn núi gi sơn làm bng giy trang kim đt đèn,Ngũ T Tư bt đu ôm ly Phù Sai vi dáng điu ca người tôi trung hết sc ngăn chúa .Nhưng dưới chân gi sơn,cái người nnh thn là Thái t Bá Hy đã đon đ đi gn li thuyn Tây Thi,giơ tay ra như đón ly .Trên cái núi giy,hai hình tôi và chúa kia vn c đng như ban nãy,mt người t v can ngăn,mt người ra b không chu nghe .Thuyn Tây THi dưới này,đi sâu mãi vào đt Ngô và khut .Vy là đ mt vòng đèn x rãnh .

Ng Lang nhy lên mà cười .Cái đèn này là ca riêng nó đ bày c ngày rm .Con T Tâm khoa mãi hai chân và hai tay có khoá bc,và như mun xà xung ch đèn sáng .Ri nó khóc .M C Hai bo chng:

-Hay là làm cho mi đa mt cái .Càng đông đèn c càng vui .Gia mâm c,bày mt con gà un hình ông Lã Vng .Ng Lang đã có đèn x rãnh .Gi làm cho con T Tâm mt chiếc đèn kéo quân,cho nó khác đi .

Ngay ngày hôm sau,ông C Hai li túi bi vào vic làm đèn kéo quân .Ông đã đem mt tp sách thơ cũ ra,lt mt my cái bìa sơn cy,ct bìa ra,ghép hai mãnh bìa làm mt,dán li làm hình người .T Tâm thì ch chơi đến đèn kéo quân thôi .Nhưng dù sao,ông C Hai cũng đ hết công phu vào vic làm đèn .Chiếc đèn kéo quân ca con T Tâm ,đến hôm bày c rm,cũng còn hơn các bàn c nhà khác ch nó có nhng hai chiếc tán kia,mi cái tán ăn vào mt đĩa đèn,mt tán xoay vòng theo chiu thun,mt tán xoay theo vòng nghch .Đèn chy hai vòng quân,mt vòng try đi,mt vòng try v,vui mt l!Li còn đèn cá và thim th na .

M C Hai ngâm sn mt vi óc và ba nhng qu bưỡi rt khéo,ct giwũ nguyên vn ln v,tr vào v nhng hình trám thng,đ hôm sau con nó cm vào trong v bưởi nng cây nến ht bưởi khô,thp lên ri tha h mà lăn tròn cái th đèn cù y trên mt đt .

Ông C Hai tìm lên vùng H Tây đt rượu sen th có tăm .

Chưa Chưa bao gi cái Tết Trung Thu nhà ông C Hai nhn nhp đến thế .

 

Báo oán

cun lch năm y bìa vàng nhoè nét son du kim n tòa Khâm Thiên Giám c niên hiu Duy Tân thp niên, người ta thy tiết thu phân và ngày lp thu qua đã lâu ri.

Mùa mưa dm tháng chín ch là nhng git nước mt trin miên than vãn ca kì tht tch còn sót li mãi đến bây gi. X đng chiêm Sơn Nam h đã biến thành mt vùng nước mt hn b, trên đó nhp nhô nhng con đò đng lí tí. Ngn sóng đng hn lon v tung bùn vào mép nhng con đường đt thô nhuyn và nhng lũ tre già ướt át. Làng mc vùng quê Nam Ðnh nhoi lên khi làn nước trng lnh như nhng qun đo hoang vu.

Nước mt mùa mưa hp các x đng chiêm li thành mt khi ln và trên cái đoàn kết ca nước đng hiu qunh, nhng con thuyn thúng đi v nhiu như lá tre rng mùa thu. Đêm mưa gi, mt nước bng rng âm hưởng rt xa cái tiếng kêu đánh cướp nhóm lên t nhng hòn cù lao l loi.

Bên b đường cái quan, hoa hoè n vàng khè. Dm hoè đt Sơn Nam h tr bông đã t lu. Hoè đã ru cánh, màu vàng úa ti mãi xung.

“Hoè hoa hoàng, c t mang.”

Thy dm hoè ng màu vàng, lòng nhng người có ch bt đu bn bu. Dưới mnh tri st sùi, hoa hoè n đu, làm m li lòng người sĩ tơ tưởng đến s hin đt v sau này. Màu vàng ca sc hoa nơi dm hoè dài đã nhc bao nhiêu hc trò vùng Sơn Nam h nghĩ đến cái màu vàng mt tm giy cáo trc phong tng hoc là phn hoàng mai sau cho hai đng sinh thành.

Ôm khư khư mt hòm kinh truyn sũng ướt nước mưa, ngi trong lòng mt chiếc đò đy đang tìm li bến cũ, ông Đu X Em nghĩ xem gi xung tnh, nên tr nhà ai cho tin trong sut mt kì thi, vì nhà bà Phùng đã cht ch ri.

Hoa hoè l t đánh rt nhng cành vàng nâu cui cùng lên b vai bao nhiêu hc trò các vùng đ v tnh Nam. Năm nay nhà nước m khoa thi, mt khoa thi cui cùng. Có nhng ông đ già tóc râu đã ng màu vì s đùa nh ca công danh đánh la mình sut my phen, chuyến này cũng c chen ra, h vt ly mt chút phn hương cui mùa ca triu đình.

Trường Hà Nam hp thi khoa Mu Ng có ông Đu X Em d, còn nhn nhp gp my khoa t Mão trước.

Khoa t Mão trước, ông Ðu X Anh b loi ngay vòng đu, bay kì kinh nghĩa.

Khoa Mu Ng này, ông Ðu X Anh nht đnh không đi na, mc du khoa này là khoa cui cùng, sau này bãi hn s thi c. vào bui giao thi, nếu người ta còn cái lòng công danh, thi khoa thi Mu Ng là mt cơ hi cui cùng. T Mu Ng tr v sau, s m mt thi khác, ch Hán ch còn là mt th xa x phm trong cõi hc vn ca mt lp người. T sau khoa này, cái lu, cái chõng ch còn là nhng vt c tích, mi khi nhc nhm ti li gi li mt chút nh tiếc trong lòng mt đám người mt mi còn sng thêm mt ngày là càng ch thêm mt ngày b ng vi phong hi mi.

Ông Đu X Anh nht đnh không np quyn khoa này, tuy bao nhiêu người, t Quan Đc tnh cho đến anh em đng song, thy đu gi hy vng vào ông. Thơ phú làm rt nhanh ; sách nh có th vch ra tng chương, tng tiết mt. Tính người li đim đm đa hu: ai ai đu khen nhà ông có đt hc, ri li ly làm l cho ông. Có mt ông tam trường khoa trước li ng rng hay khoa này, ti nhà nước bt đám sĩ t phi chp nh dán vào quyn np mà ông Đu X Anh không đi chăng? Có mt hôm, ông cùng my người do chơi ph hàng Thao, nhn được tin này chính ông Đu X Anh đã kêu: “T trước ti nay, có bao gi như thế. B trên đãi đám sĩ phu trong nước tht không ra cái gì.”

Hôm người em là ông Đu X Em xuôi tnh đ sa son đi thi, ông Đu X Anh đưa ra khi cái dc đu làng và lúc ông Đu X Em đã ngi gn trong con đò, ông dn:

– Xung tnh, nhà bà Phùng đã đông người tr ri, có phi ch khác, chú đâu, cũng c li đy mà nhn cho tôi rõ. Đến hôm các quan tiến trường, c h tun tháng này, th nào tôi cũng có mt dưới tnh.

Vn tính phong tình người em đng dy, làm ching con đò đy, nói vi li:

– Cô Trinh, con gái út bà Phùng, hình như vn chưa ly chng phi không anh? Khoa Tý ngày trước anh cũng tr đy phi không?

Đáp li cái vui đùa ca em mun tiết ni hoan lc ra ngoài mt cách quá đ đ trn tĩnh cái ri ren trong bng mt người đi thi, ông Đu X Anh đã nghiêm ngh mt cách bt đc dĩ nói lng ra ngoài câu hi:

– C quanh qun ph Ca Trường y thôi nhé. Ði v nó tin hơn. đy d gp anh em các nơi đ v.

Biết đy là mt cu hc trò xung tnh thi, my đám hàng xáo người làng trên qua đây ghé đò xuôi ch, không nhao nhao lên na như lúc mi nghiêng mn đò va ri. H ra v n nang, ngi thu hình li, quơ li mt góc my lũ tay ni và b cói, ct đ dn cho cái người có ch kia mt ch ngi rng rãi. Đáy con đó dính chc vào đt sét lòng bến nông. Cô hàng go, buc li mũi khăn m qu, nhìn cu khoá không mi mt và mi lúc ngượng nghu li nh xung đng nước mt bãi quết tru. Gió đng hôm nay không thi. Bãi quết tru đ lng im gia làn nước nht nht, ri chm chp tan hòa vào nước đng chiêm, mi khi nhìn rng ra, ch rt mt màu bao la nh nh. Người lái đò mc áo tơi ph kín thân hình, chp nón mê lp c mt, đã rút đu sào khi mt nước. Con đò đy ca quy, bc nh, ri trườn mình ra xa. Tri bt đu ni gi rét. Mưa thu li lp đp rt xung đám áo tơi nón lá ca mt chuyến đò đng. Dưới gc cây hoè già dc đê làng, ông Đu X Anh vn chưa chu tr gót.

Sm tinh mơ ngày hai mươi nhăm tháng chín các quan làm l tiến trường ti khu trường thi Nam Ðnh. Hai chiếc lng vàng ph nghiêng xung lá c và tm bin c ch “phng ch” “khâm sai” và bn chiếc lng xanh ghé sát thp tt xung cái đu bc ca mt ông đi khoa. Mùi nghi v mi phng pht ít hôm trước thì sm nay đã chan hòa ni dy trên mt khonh đt mà mi khi ch có hoang vu và bng lng.

Ánh sáng ban ngày đi vng mãi t nhng đâu mà đến bây gi vn chưa thy tr v. T hôm có gió vàng pha mùi cơn bc đến nay, người ta chưa bao gi thy cái âm u t lnh đến nhường y. Mãi đến bây gi là gn gia gi thìn ri mà ti và sáng vn còn chưa phân tách hn ra. Người ta đng bao quanh đàn cúng, vn ch thy ánh sáng my chc ngn nến bch lp ri vào lp da hoen vt la cháy ca đàn tế, trên đó ph phc ba c tam sinh còng queo: mt con trâu và mt con dê đen thui kèm mt con ln co trng m to cp mt chết.

Mt đt sáng hơn nn tri. Cõi t nhiên, mt bui sáng mùa thu có cuc tế tiến trường, hình như đang lng ch mt tai biến gì. Gió cũng không mun thi. My ngn sáp không lung lay, vt khói xám nơi bình hương bc lên thng thn nơi bàn tam sinh.

Nn tri phương Đông đáng l phi hng lên đ đón ly chiêu dương. Thế đy ch rt mt th mây đc đùn lên nhng hình Qu Ðông và, nơi phía Tây, mt cái cu vng ct mt chân, tô lên trên to vt có tang ma, nhng màu xanh đ rc r và rn rn. Trong cnh âm dương hn lon không chia bit rõ, quan chánh ch kho trường Hà Nam hp thi khoa Mu Ng, đang tế cáo tri đt vua thn thánh và suýt soa khai xong tên, tui, quê, quán ngài khn:

“…Báo on gi, tiên nhp, báo ân gi, th nhp…”

Có l đon khn này là khon chú trng nht ca l tam sinh và đã được qu và thn chng giám. Người lính tun mc o np đ va được lnh đ chén rượu cúng xung tàn la đng vàng đang hoá d thì nhng đu ngn c may im lìm nơi bãi trường thi đu rung lên mt nhp và theo mt chiu. Người ta, hi nãy sng mt cơn mơ gia khong ban ngày u ut, bây gi trông thy mt cơn mơ đang tàn dn. Mt th gió u hin thi thc mãi vào bãi trường, nghe lào sào như có tiếng người chen chúc và chy vào choán ch. Nhng cây nến cháy vt ngn bng tt pht hết.

Không gì xa vng bng cái đng đy trong đìu hiu ca mun loài.

Tri đt trong sáng li ln ln.

Hai anh em ông Ðu X Ngot (ly tên tc ca làng nguyên quán là C Nguyt) lng thng ra v, ông Đu X Anh bng bun lm mà không dám nói ra.

Ba năm trước, cũng ngày tế tin trường năm Mão, cnh tri đt cúng âm thm gn bng ngày này. Quan chánh ch kho khoa y, theo tc l quen ca mi khoa thi, cũng cúng tam sinh khn mi nhng oan hn nên nhp vào trường trước hết mà báo on tr thù. Ri ông Ðu X vào trường, ri oan hn hin lên ngay kì đ nht. Mt người đàn bà tr, xoã tóc, m con, hin ngay lên dưới lu, ngay ch đu chõng, kêu gào gi rt ly tay không cho viết. Gào khóc chán, người đàn bà y ly m tóc xoã qut vào mt ông c bng rát lên và cười sng sc, ly nghiên mc đ vào quyn ca ông. Ln y ông xin cánh quyn đến hai ba th. Vn người đàn bà quy nhiu không tha, đ quyn ông c mãi. Lúc gn chiu, ông ni mt cơn đau bng hoc lon, phi b d kì thi, nh người dìu v nhà tr. Thế là ông bay ngay kì kinh nghĩa. Mt người đu x hay ch và được Quan Đc khen ngi luôn m hng ngay nht trường thì có thm thương không. Cũng may mà còn có người ly được cái bn tho giáp bài ca ông đem v, ông còn gi được đến gi, nếu không thì nhc cho gia sáo biết là chng nào. Ông c thân sinh ra ông, c Hun là người ni tiếng mt vùng, ông xem li bn giáp đưa cho các bn đc, ai cũng ly làm tiếc. Hơi văn đi mnh như thế có vào đến kì hi thi cũng c lt, mi người đu chc lưỡi tiếc r. Cái người bn cùng mt vi vi ông, sau khi đem tr ông cái bn giáp đó, đã tìm đến phòng tr đưa t ông ba chc quan tin km:

“Ði huynh lúc không may lâm bnh ri bãi trường, phi b li trên c bn giáp bài kinh nghĩa. Là mt người t biết mình bt tài, tiu đ đã mn phép hin huynh đin vào quyn ca đ nhng li gm hoa đanh thép b b phí kia. Nay được vào kì đ nh, gi là có món quà mn gi li xin đi huynh nhn cho”.

Biết là có oan hn hin lên c phá không cho mình m mt vi thiên h, ông đ tâm tra xét chuyn nhà. Thì ra, lúc sinh thi, c Hun đ ra ông đã phm vào mt vic tht đc. Lúc sinh thi c Hun, c đã mang ly trách nhim tinh thn v cái chết ca mt người nàng hu tài tình ni tiếng mt thi. Người thiếp đó, lúc t i, đã có mang được sáu by tháng. Cái âm oán y còn theo đui ông mãi, nếu ông c còn lu chiếu ca trường thi. Đy là li người thiếp đó lúc p vào con đng khi ph lên. Nàng xưng là cô và gi ông Đu X Anh là nó, cười sng sc và ging nói the thé: “Nó còn đi thi, cô còn báo mãi. Các người hi cô mun nhng gì y à! Cô mun, cô mun nó phm huý, cho nó b ti c nhà kia. Nhưng nhà nó cũng c mt ông mãnh thiêng lm, cô không tàn hi nó được như lòng cô mun”. Con đng ch lc lư nói có thế, nếu có gng hi thêm thi ch khóc hu hu ri li lăn ra mà cười như b cù. Ông Đu X lnh đến tu xương sng trong người. Và lo nghĩ t y.

Khoa thi này ông đnh không ra na đ ông Đu X Em np quyn thôi, th xem hn oan có còn báo được na hay không. Ông tin hc lc người em rut, sao cũng ly v cho làng Ngot, hên ra cũng được cái Tú Tài. Khoa cui cùng, thêm phn lun quc ng và phép tính và đo lường theo li hc mi, nhưng chú nó thông minh vn thiên bm và gn đây tân thư và toàn pháp đc rt nhiu, cũng không ly gì làm ngi lm. Nhưng mà phúc phn con người ta, mt sĩ t, biết sao mà đnh đot trước được.

Còn năm hôm na mi nhp trường. Mãi đến ngày sóc tháng mng đông mi gi tên bn năm ngàn người vào kì đ nht. Cơm nhà tr, luôn my ngày nay, ba nào cũng hết mt bình rượu.

Vào my ngày mong ch hai anh em ông Đu X, nhng lúc tri ngt ht mưa, thường nhn nha ph hàng Giy, chn mt thi mc, th lông mt cây bút th hay là soi lên ánh nng mt giy bn. Ông Đu X Anh c quên chuyn cũ hết sc vui v trong khi đi lc li giy bút cho em các ca hàng sách ph hàng Giy. Nhng người văn nhân lượn lên lượn xung nơi ph này nhiu đến ni không nh được mt ví có gp ngay li mt ln th nhì.

Cái ca hàng sách gn gh, xinh xn được nhiu thy khoá lui ti nht là ca hàng cô Phương. Ðám hc trò vào ca hàng cô đ mua cũng có, và đ ngh chân v gii trí cũng có. Cô Phương, ph hàng Giy, ngày trước là mt người đanh đá chua ngoa có tiếng. Có mt ln mt cu hc trò vào hàng cô chn bút. Cô đưa bút Song Lan, Thanh Chi, Nht Chi ri Kiu Lan, ri đến Lan Trúc; người thư sinh mt trng rút tháp bút, cho bút vào ming, n toè đu bút vào lòng bàn tay xoè, đ th soi lông bút lên ánh sáng có đến my mươi ln ri mà c lc đu hoài, chê xu. Anh chàng nht đnh hi cho được cái th bút To Thiên Quân mi chu ly. Thy thy khoá ăn mc đ vi xunh xoàng, cô Phương ra ging b th: “Có To Thiên Quân lông trng, nhưng mà nhng hai quan mt chiếc”. Tiếp cái nguýt dài ca cô hàng sách càng ngi giãi th thêm ra, người thư sinh mt trng ch tay lên tít trên đu t: “Phi, To Thiên Quân lông trng ; có còn th nào nhng năm sáu quan mt qun, cô ly cho tôi chn”. Lúc nói câu này, thy khoá c dn ging vào ch “nhng”, có ý bo thm cho nhà hàng biết rng nên khinh người va va ch. Cô Phương bn ln, nhưng cũng c đng dy ly th bút quý ct mãi trên cùng tt lp t, đưa cho thy khoá, ch đi nếu anh chàng không mua ni chiếc nào thì s mng mt trn như tát nước vào mt cho bõ ghét. Ly luôn mt lúc bn chiếc To Thiên Quân, tr tin xong xuôi, người thư sinh mt trng dúng mt ngòi bút vào mt mnh giy nơi mt hàng. Nhng giòng ch viết rt tt kia, s tht, ch là mt bài thơ ch nói mát cô hàng có tính chng ln. T đy, cô Phương đâm ra gm nhng thy khoá có tính m và tr nên rt ngoan ngoãn đi vi bn hàng, bt c là ai. Sau cô hi thêm, mi biết người thư sinh rt khó tính trong s la bút và tác gi bài thơ bóng gi y là cu Đu X Ngot. Năm Mão, phong thanh người thiếu niên tài hoa y th bnh trong trường và b d khoa thi, cô Phương đã ra mt ái ngi tiếc than vi nhng người chung quanh. Trong tâm mt cô hàng sách nh ph hàng Giy, đang nhú lên mt cái mm ca yêu thương, gn bó và đi ch.

Cho đến mãi Ng năm nay, ông Đu X Ngot mi tr li ca hàng cô Phương. Ông Ðu X Em còn ln la ngoài mt hàng, chưa bước vào nhà.

Trên my tm ca lùa ng xung hai cái m g, nhô hn ra va hè, mt cun Chinh ph ngâm din nôm đã ghìm bước ông Đu X Em li. Thy có bóng khách vào hàng, cô Phương đt cun truyn Lc Vân Tiên xung, ly móng tay đnh du vào cái đon nàng Kim Liên đang “đy xe cho ch qua min Hà Khê”, sp ct tiếng chào khách, bng c ng ng, tm tm mun bt như cười. Cô nhìn không chp mt, đôi má lúm đng tin phơn pht nhum đào – cái màu hoa đào ngày năm n.

Ông Ðu X Anh hơi lung cung, chưa biết hi món hàng gì thì may mn quá, ông Ðu X Em đã tiến theo vào phá h cái yên lng.

– Này anh, ly mt cun Chinh ph bn nôm, v nhà tr ta ngâm nga chơi cho nó hết my ngày đi cái bng nhp trường.

thích được ngâm nga thì c ly v. Có gì mà phi bàn bc na.

Cô Phương hết nhìn người anh, li nhìn sang người em. Cô đoán h phi là anh em rut thì mi ging nhau như tc đến thế. V chăng hi gn đây cô có nghe đến ông Đu X Anh cũng có mt người em đ Ðu X và tài hoa đã làm tri c mt vùng tnh Nam. Ðúng là người mua truyn này đây. Chưa biết chuyn ông Đu X Anh không np quyn thi khoa này, cô Phương t nói vi mình: “Huynh đ đng khoa! Ci làng C Nguyt chuyến này tha h mà rước sách. Trong hai anh em, ch biết ai s t tài, ai c nhân. Mi năm hai trường Hà Ni và Nam Đnh hp li, ly sáu mươi

tư c nhân. Năm nay khoa rt, nhà nước đc cách ly nhng chín mươi tư c nhân và cũng như my ln thi trước, c mt c nhân thì ba tú tài. Lt sao được tay hai cu Ðu X này.” Cô kéo cái m gi trong bc trong ra, gi np m thăm cái nòng chiếc m s, rót hai chén, c h thp vòi m xung đ nước không ni bt.

– Mi hai thy quá b vào trong này xơi nước. Nước trà n ướp sói va pha đy, nên mi dám mi hai ngài tân khoa.

Cô Phương cười, t cho câu chúc sm sa đó l có duyên lm, hn là phi hay lm và anh em ông Đu X C Nguyt phi thưởng thc. Thy h c đng trân trân ra đy, cô Phương thu dn nét mt xi li li và ngi ngm, càng nhn thy cái vô duyên và vô lí ca câu nói va ri. Ai người ta chưa thi c được mt kì nào mà đã chúc vi tng. Cho đ ngượng, cô li mi:

– Hai thy xơi chén nước!

Ông Đu X Em chng biết cái gì c, cm chén, ung luôn, tưởng h c vào mua hàng người ta là mình có quyn được xơi nước mi. Khn nn, nào mà trước ti gi anh có bao gi nói chuyn cho nghe cái đon tình duyên thm kín đã my năm nay gia anh vi cô hàng sách đâu mà biết. Ông Ðu X Em thy anh còn trùng trình chưa chu ngi xung cm ly mt chén nước trà mà đu lưỡi rt tinh ca ông phi nhn là thơm ngon, ông càng chèo kéo n mãi lên.

Cô Phương cũng phi phì cười và làm cho ông Đu X Anh cười luôn th. Con người nào đã biết e dè vi cuc sng, nhng lúc cnh ng tinh thn sm không cho mình ph sc hưởng th khi vào mt ci tui ăn và ng đàng l phi nhiu mi ln được vui cười trên mt, thì cái cười y tht là tho đáng, tht là đy đ và li xinh đp là khác na. Nhân mt cái vui tươi thế cho nét mt nghiêm trang luôn luôn ca ông Ðu X Anh, cô Phương nói mt câu mà s thân mt riêng tây đã không cn âm thm na:

– Khoa Ng này là khoa cui cùng, ông Đu X nên gi mình làm trng, ch có đau bng như kì năm Mão mà đ thit thòi nhiu cho vùng Sơn Nam h lm đy, ông .

Ðến ch “ông cui mt câu nói, ging rt thành tht cm đng, cô hàng sách có làm ra ging bông lơn cho nó nh bt s tha thiết ca mt câu nói đã l nhi, đã tht ra t đáy mt tm lòng đ đi sát vào mt tm lòng khác, by nay cũng vn ch lúc được đãi đng. S rt hu tình mà c làm ra vô tình bng mt cái ging c gò ly, làm sao cho tránh khi s nhn xét thông minh ca ông Đu X Anh được. Ông biết lm. Ông hiu cô Phương đ ý đến ông lm. Không cn các bn nói cho hay, không cn gp g, không cn âm tín tiêu hao, ba năm nay ri, linh tính bo cho ông biết thế. Nhưng t ngày vp ngay khoa thi đu tiên, mt kì đ nht, ông bun ut vô hn khi nhn thy mình ra có còn lu chõng na cũng là ch đế lm sng dy, trong vòng oan trái, mt cái oán cu xưa cũ ca ông cha di li. Mt cái oan hn đã hin lên đ phá hi, đã p đng vào ming người sng đ tht ra toàn nhng li hn bc, cái oan hn y không chu buông tha ai bao gi. Hoá cho nên, rt khoa t Mão ngay kì kinh nghĩa, ông nhn luôn cho nó là khoa cui cùng, chng cn phi đi đến khoa Mu Ng cui cùng này. Ngay do y, ông nói rt to rng ông là thí sinh ca mt khoa thi thôi. Cô hàng sách không rõ, vn tưởng ông còn có bng vi s lu chõng.

Ngm kĩ cô Phương, ông thy cái đp ca cô già dn hơn ngày năm trước. Mun nói thêm vài ý nghĩ vui tươi na vào vic đánh giá cái đp, ông Đu X Anh bng ngng li. Bi vì, – quái, sao mãi đến gi ông mi nh nhn ra – khuôn mt cô Phương cũng hao hao t như din mo người đàn bà m con, xoã tóc ngi rú kêu than nơi đu chiếc chõng tre trong trường thi khoa n. T nhiên ông thy cô Phương không hin bu na. Ông nghĩ đến nhng cái ghê s mà mt cái sc đp có th giu dưới n cười. Ông nghĩ đến nhng truyn ma quái lúc thay hình biến th khi mun hãm hi đám hc trò. Ông nh li cái cười gn ca oan hn khi hin thành người, qut đuôi tóc trn vào mt ông cho ông hôn mê đi và cm nghiên mc đ chan hoà xung quyn thi. Cái oan hn y đã lên tiếng nói, th quyết làm cho người

sng phi ln bi mi nghe. Biết đến lúc nào cái người nàng hu c Hun mi nguôi gin và cái âm oán kia hết theo vết ông. Chuyn cũ ca cha hi sinh thi đi li vi người ta tht ông cũng chưa rõ hn đu cui như thế nào.

– Vâng, nhà có th mc Kiêu K đy , cô Phương nhanh nhu tr li ông Đu X Em.

Choàng tnh cơn suy nghĩ, ông đã vi bt ly vic mua mc khuyên em không nên ly mc Kiêu K:

– Ði thi không ai dùng mc Kiêu K. Mc ca xã Kiêu K chế rt tt, ch him mi khi viết xung giy, nó cn bn chc quá, khó ty đi lm. Cô ly cho my thoi Hoàng Tam Sương – vâng, nếu hết th ch vàng ri, cô cho th ch bc cũng được. Cái th mc hiu Diu T, “nhà ta” bán có được chy lm không h cô?

Chà, người ăn nói sao mà xuôi tai d nghe đến thế. Cô Phương nhìn ông Đu X Anh, nhm trong óc my ch “nhà ta”, tưởng đến cái ngây thơ ca mt đôi v chng son kia trong lúc bù khú, ch mnh trăng ca c thiên h mà nhn là ca riêng ca “nhà ta”, cô vui lòng quá, suýt quên c vic son thoi mc cho khách.

– Cô cho tôi luôn th ít chc t giy lnh na.

– My chc t ?

– Cô đi cho tôi tính xem dùng hết đ ngn nào thì không là tha phí.

Làm ra b thông tho thì ít. mà mun t s thân mt thì nhiu – bao gi được nên thân tình na nh? – cô Phương co tay tính nhm nhng cái gì, ri cô ngc đu, vut mái tóc, nói vi ông Đu X Em, ging nh nhót rt t nhiên:

– Np ba quyn, kì đ nht, kinh nghĩa mt quyn by t; kì đ nh thơ phú, mt quyn sáu t và kì đ tam, văn sách, mt quyn mười bai t na, có dày lm cũng ch đến mười bn t là cùng. Ông đnh mua tr giy mang vào trường đ phòng nhng lúc phi cánh quyn hoc đi nhng trang hư hng, ch nên tr ly tng kì mt.

Ông Đu X Anh va soi giy lnh va hi:

– Ti sao thế h cô?

– Thưa, ti… ti là giy chuyến này, thú tht vi hai ông rng không được mn mt lm. Chuyến sau, có thuyn hàng phường neo v, thế nào cũng có giy tt hơn nhiu. Có l kp kì đ nh ca các ông đy. Đ tôi xem nào.

Cô hàng sách, bán giy bút cho hc trò trường Nam đã mười năm c l, đã không ph cái tiếng là mt người thông thuc nhng phong tc trường c. Cô Phương li co tay tính nhm mt hi:

– Được ri. Mng mt tháng mười là ngày vào kì đ nht. Có chóng lm thì cũng phi hết c thượng tun tháng mười mi có bng vào kì đ nh. Phường giy ca tôi thế nào cũng có thuyn v bên trên mm sông trước ngày mng mười. Đúng hôm tết trùng thp cúng cơm mi, các ông li đây mua m hàng cho kin giy lnh Bưởi. Gi các ông ly tm ít chc t dùng đ trong kì đ nht vy.

Cô đếm giy, thi nhng t giy chp đôi vi cái nâng niu nh nhàng ca mt người ch c săn sóc đa em thơ lúc m già đi ch chiu xa, ch có nhng người đàn bà đp và phúc hu thì mi thi được giy như thế thôi. Cô đếm thành hai xp, mi xp đâu hai chc t. đùn mt xp vào phía ông Ðu X Em, còn cái xp th nhì là ly sau trong rut đp khác, cô trao tn tay ông Ðu X Anh, cp mt tình t linh đng như mun nhc ông rng cái xp sau đây tt hơn xp trước và s chênh lch này trong lúc son giy không phi là do ngu nhiên. Ra chiu tin chc vào cái tài và cái may ca hai anh em ông Đu X thi khoa này, cô hàng sách vn ly cái cười duyên dn đường cho mt câu nói mà mt cái ming khác thì phi là thiếu l phép.

– Cánh quyn mà dùng by nhiêu giy là nhiu quá lm ri đó. Phi thay quyn, đi quyn đến quá ng giy này, thì ch còn có ngi mà lng nghe ba hi chín tiếng trng ngoi hn…

Lúc ra v, ông Đu X Anh, trong mt phút su hn, đã mun tr li cô Phương tp giy, đ thm bo cho cô hay rng cô đã làm mt vic tha, riêng đi vi ông, khoa Ng này ông có d thi đâu.

…My ba nay mưa gió càng nhiu. Nước trên trút xung, nước dưới dâng lên, người thu và cnh m sng trong mt bu không khí nm lo lng. Ngày ngày trăm nhà vùng Sơn Nam h li nhn thêm ly mt cái tin đê v ti đt Kinh Bc.

Nm nghe mưa rơi trên quán tr xóm Ca Trường, mt đêm nguyt tn năm Ng, t ti đến gi, ông Đu X Anh ch nhng hết lo xa ri li nghĩ gn. Trong mt lúc mơ hong, ông li trông thy bóng cái người đàn bà mc đ trng, xoã tóc, king gót, thu mt đa tr con vào tà ào s gu, đi tut vào phía nhà cu, ông ú như người b ma mc đè, c gng mà không king mình dy được. Cái người đàn bà mc đ trng, chân không sát đt, li ln tr ra và, khi lướt qua mt ông, cười gn mt tiếng, ly tà áo qut vào má ông, but dc và giá lnh như chưa bao gi cm thy.

– Anh nói mê nhng gì thế?

Ông Đu X Em lác mãi, ông mi hoàn hn, nhìn em mt lúc lâu ri hi:

– Chú đã son sa lu chõng đ ri?

Trng đêm cui thu và đông non đim bn tiếng đc. Ung hết mt nai rượu đ ng hàn và khu phong mà nhà tr đã dn sn t khuya, ông Đu X Anh b thêm mt đinh vàng lá vào tráp cua em:

– Khi nào thy “khang khác” trong trường thi, chú đt vàng cho nhiu vào. Thôi ta đi đi. Anh đưa chú vào đến ca trường. Đưa tôi ci b gng lu và chõng. Chú đeo ly ng quyn và tráp. Ði đôi tt vào.

Ðêm mưa dm vn ti như bưng ly mt. Hai cái tài hoa anh em kia, cng li không được bn mươi nhăm tui đu, bì bõm dt nhau đi v phía ca trường thi. Có tm mưa gió và đi đêm như thế này, người ta mi thy bước công danh là mt và chán, giá cô Phương hàng giy có đng đây mà nhìn này! Ông Ðu X Anh bĩu môi. Trong ti tăm, tiếng th dài người anh dn li cho người em c lng thinh bước tng bước mt.

Bãi trường thi thp hơn mt nn tnh, nước mưa lt dn v, chôn ngp lút c ngn c may. Đng xa trông nhng cây đình liu ri trên bãi c xâm xp nước, người vô s và không có ch tưởng đâu như dân c mt làng nào đang đt đuc bt ếch. Càng tiến gn li trường, người ta có nhưng cm tưởng rùng rn như khi chu bó tay đng nhìn mt đám cướp ln bt hng phá nhà ly ca trên xóm trên, trong nhng ngày lt li x b thu tai, quân cướp toàn đi bng thuyn. Cái tiếng mt na n to cây đình liu cháy sng, có khác gì cái tiếng đt ng lnh bt hng ca phường đo tc, lúc quân hi vô lnh.

…Ông Đ Điu đã leo lên ghế chéo. Mt người lính th sát bc ng loa, hô:

– Báo oán gi tiên nhp

– Báo ân gi th nhp

– Sĩ t th th nh… p.

Tiếng loa đng xoáy sâu vào màn mưa lnh. Ông Đu X Anh nghe tiếng hô, mt nht nht, luôn luôn nhìn trm em. Người em bây gi ch là mt thân ct cng đ mà s thi c đã mc vào đy biết đến bao nhiêu th múi dây lòng thòng: dây lu, dây chõng, dây buc b gng ng quyn… Cùng vi ngàn ngàn người khác, hai anh em đng nghnh mãi c lên, king mãi người lên như mun nhìn rõ mt người li phòng xướng danh. Đã lâu chôn chân xung bãi sũng nước, lòng d người người đu bàng hoàng. Bng ông Đu X Anh dun mnh người em:

– Kìa… làng C Nguyt! Tên chú! Vào đi.

Tri sáng t đã t lâu. Cái hàng rào sĩ t có d các hng tui t mt cái đu xanh mt trng cho đến mt chòm tóc bc, mt lp da mi đã b xé thng. Ông Đu X Em lách mình qua ri, nhưng lu chõng còn vưởng mc nên l thng y chưa kp hàn kín. Nhôn nhao mt lúc lâu, cái b người, đã lp được ch trng ca mt con sông người tràn đi, li bng phng như cũ đ ch đi mt ci đi di khác. Ông Đu X Anh ra v, ch hn rng lúc ti tp, quên không dn li em nên đt mt lúc cho hết đinh vàng lá trong tráp nếu trong trường có thy “cái gì khang khác”. Dc đường, ông gp mt toán lính thanh khoá đi nón đĩa, nai nt súng ng gn gh. Người ta bo đy là bn lính nhà nước phái thêm vào trường gi trt t.

…Ông Ðu X Em dng lu, dn ch ngi thi gia s dn di ca tri đt. Mưa to gió lng trên mt trường thi. C thế mãi mãi, cho đến qua gi ng, cho đến quá gi mùi. Vy mà xưa nay người ta vn bo mưa không quá ng gió không qu mùi. Sĩ t khp bn vi giáp t t hu, co ro trong lu dt, tht là coi tính mnh mình không bng mt quyn thi ch luôn luôn mun nhng chuyn tì . Chc chc cái loa đng ngoài ca trường li kêu inh i gi các tư gia ai có thùng g hay thùng st tây thì cho đem vào trường bán cho hc trò kê quyn viết và đn thêm lên chõng ngi.

Cái bn giáp bài viết xong lâu ri mà quái l, h c đng đt ngòi bút lên mt quyn là ông Đu X Em li thy đau bng, đau qun qui ta chng hoc lon c như dùi vào tng miếng tì v. Ông ca quy nhiu lm, va ôm bng va gi ng quyn. Cái chõng tre đt trên bãi c ngp, ln xung ln ln. Gia hai cơn đau bng, nhng lúc tri ngt mưa, t khu nhà thp đo, vng v lu ông nhng tiếng kêu nài: “Ly các quan, còn ch có mt khoa thi này, xin các quan thương cho anh em đi quyn. Tri mưa ướt lm, anh em có mun như thế làm gì…”

Thy mt vài lu chung quanh có khói la và tàn vàng bay ra, ông Đu X Em sc nh đến đinh vàng ct trong tráp, bèn ly ra g tng t mt, xếp ngay đu mép chõng, mt tay chn cơn đau nơi bng dưới, mt tay châm mi la bùi nhùi. Gió thi vào đng la vàng hoá bùng bùng, la kêu vù vù và trong tiếng ngn la reo, li có tiếng người nói cười lanh lnh. Khi bc lên, ta xung soai soi, Như nhng vt nước thi gian trượt trên đu ngn tường xung ln vách gch nhng đn chùa xưa cũ có mc v hình, có rêu phong du. Nhng vn khi nh đã đ xung nhanh đi màu

rt mau chóng. Trước mt ông Đu X Em mê mt và hong ht, nhng vn khi – thong mùi gây gây khét và tanh lm – bng sm hn li thành mt m tóc xoã và m tóc u hin không ch đi y đóng khung ly mt khuôn mt người. La vàng gn ln, vt bùng lên và tiếng cười lanh lnh tr nên the thé, ri nc lên mãi. Tri đt ti sm xung. Ông Ðu X Em cm thy bãi trường là tha lnh lo. Trường thi âm u và không qunh. Gió thi bay quyn thi xung làn c dm nước. Ông Đu X Em gng nhoài người ra, mun v ly quyn b gió thi bc khi mt tráp. Nhưng ông ht tay, ch đ gi mình khi ngã. Cơn đau bng ni lên d di hơn hết nhng gi phút va qua. Ông gc xung tráp, thiếp dn.

Ông tnh gic, thy trong người nh hn, tưởng chng như cơn đau d di ban nãy ch là mt cơn ác mng. Ông b ng, mt hết c ý thc v thi gian và không gian. Ông ngơ ngác trước hoàng hôn. T mt chòi nào, người ta đã đim mau hi trng ngoi hn.

Ông Ðu X Anh ra đón ca trường. B li c lu và chõng, cm ch vn vn có mt bn giáp ông Ðu X Em đã ri bước trong mt gic mơ.

Hai anh em gp nhau, lng lng không nói mt câu nào sut t ca trường v đến nhà tr.

Ba cơm y, ti nhà tr bà Phùng có mt người hng thi đã ung hết ba bình rượu cúc… vào mt đêm dài nht trong mt đi người./.

 

Trên đnh non Tn

“Núi cao sông hãy còn dài

Năm năm báo oán đi đi đánh ghen”

Làng Chàng Thôn, tng Kim Quan, huyn Thch Tht, tnh Sơn Tây là mt làng trung du mà hai phn ba s dân làm ngh th mc. Cái chàng cái đc ca dân Chàng Thôn không nhng được người trn biết đến mà thnh thong dăm by năm mt, li có người tiên trên núi h sơn cu đến, sau nhng v lt to tháng 8 đánh chìm hết nhng làng ri rác phía chân núi Tn Viên.

Vài năm năm mt, vua Thu li dâng nước mt ln như thế lên chân núi Tn, lên lưng chng núi Tn, lên đến đnh núi Tn. Nhà ca, trâu dê bò ln, hoa màu b ngâm nước c hng tun trăng mt, ri chết, ri nu, ri ra, ri tan theo vi ngn nước lúc rút, tiếng nước xiết réo lên như thiên binh vn mã. Mi mt kì nước trng cun dâng lên vùng non Tn cao ngt tri xanh, ri li cun cun rút v thu quc, dân gian kh hi không biết thế nào mà lượng được. Có nhiu làng b nn nước, toàn th sinh linh đu bit tích. Nóc đình các làng b nước phù sa chôn cht, nhiu khi phi đào móc mãi mi dò được ra du vết cũ. nhiu ch không ng ti, người ta thường còn đào thy nhng hài ct kì quái ca loi đng vt đi thch khí. Trn hng thu đã đem t nhng ngun, nhng ngàn xa nào, biết bao con vt quái v chôn ti vùng xuôi này. Như là cái mai con gii to bng c mt cái giếng làng đào thy cnh cái văn ch hàng huyn huyn Tùng Thin chng hn. Còn nhiu th xương ct ca nhiu ging thu quái khác na b git vào các chân đi, vào gia thung lũng các xóm núi, mà nước rút xung mau đã kí táng vào khu vc tnh Đoài. Mi ln đào thy dưới nhng lp dày cát phù sa, dân s ti nhìn nhau, hi nhau bng cp mt s hãi. khp my vùng V Đng, Nam Toàn, Thch Bàn, Văn Mng đu có đào thy như thế c. Lm ông già tui th đã linh trăm tui mà cũng chu, kêu rng cha ông bình sinh cũng chưa tng có nói đến nhng vic đào được ct như thế.

Nhiu cái ct khí l không biết thế nào mà nói. Có mt ln, người Mường xóm Đá Chông, ngay ch sát rìa chân núi Tn, v v làm ry tháng xuân, đào được không biết bao nhiêu là đng xương mt loài chim to l quá; người ta ng rng đy là nhng chim rng ca rng hoang núi Tn, nhng con chim y lúc sng có đ tht da lông, thì cũng phi to gp năm hay sáu ln thân nhng con hc g th bên hương án các đình c. Tc truyn nhng trn hng thu d di tàn khc như thế là gây nên bi cuc đánh ghen gia vua Thu và mt v thn trong bn v T bt t nơi thế gii u linh: thánh Tn Viên, chúa Liu Hnh, Ch Đng T, và Phù Đng thiên vương. Trong bn v này, sau chúa Liu Hnh hay đùa gho người trn nh gp phi, có người nào hay biến hoá nhiu nht và tàng hình ln vào đám người trn mt tht, thì là thánh Tn Viên. Thánh Tn Viên đã gây thù kết oán vi Tiu Long hu, con vua Thu T. Thn Núi và v hoàng t Nước kia đã là hai tình đch mt thiên tình s thoát phàm trong cái mơ h vô tn tít trên mt chm non xanh, tít tn dưới đáy mt thu cung. Hai k tình thù mi lúc đánh ghen nhau thì muôn ngàn sinh linh đ thán. Mi mt kì đánh ghen, nước các vùng li đ v như thác và dâng cao mãi lên; đnh non Tn, mun cho khi ngp dưới làn nước ghen oán, li có dp đ ngoi lên cao thêm na thêm mãi. Tri, bao gi cho nàng công chúa đp kia mt tích hn đi đ Nước y và Núi kia được tr li vi s yên ngh muôn thu. Ch thnh thong mà hai cái Thn y còn cướp phá nhau và c chng gi nhau thì nước còn dâng lên muôn trượng và nghìn nhà vùng x Đoài còn mãi mãi b nn lt nước. Chính cái hnh phúc trên non Tn và lòng ghen ca mt ông hoàng t Nước kia đã thành câu hát ca người x Đoài:

“Núi cao sông hãy còn dài

Năm năm báo oán đi đi đánh ghen”

Tr con tnh Đoài, đến bây gi vn còn hay hát. Va hát va nghe hát va trông lên cái chm non Tn: trông xa như hình mt cái tán đá, non kia vòi vi đã là c mt thế gii bí mt, ca huyn o. Mi ln đi ch tế l quc tế xuân thu hai kì trong mt năm đn thánh Tn Viên, không có quan đa phương nào là không tò mò hi thăm đến cái bí mt ca rng cao c.

Người ta truyn li rng đn th thánh Tn có đ ba ngôi. Đn H và đn Trung thì nhiu người đã leo lên ti ri. Nhưng vượt được cái vách đá trái núi tht qu hng đ lên cho được đn Thượng, chưa tng thy có ai thut li vic đó. Hình như có mt ln, đâu có ông ph Quc Oai nói chuyn mt cách s st v đn Thượng vi quan Đc hc Sơn Tây. Ông ph Quc ch nói có my câu: “Đng mái Nam đn Thượng mà nhìn xung, trông được c khói kinh thành Thăng Long. Thy rõ c cái Ch Gii núi Sài. Có đng đn Thượng nhòm thng xung thì mi biết cái di Đà Giang là có thế him. Tôi có mang trm v được ít đá cui và mt mu g chò. Đây quan ln ngài xem”, thế ri là lăn đùng ra chết. Cái viên đá cui mà ông ph Quc Oai còn nm chc trong bàn tay lnh giá cng đ, khi đp ra có mt mùi hương đượm ca qu men rượu tru. Cái nhân đó vt biến đi đâu mt. V cui đá còn li, đem th vào bát nước mưa kinh niên, ly thìa múc ung thy say ngát vô cùng. Mnh đá cui v, quan Đc Sơn Tây gi ly, đi đâu cũng git trong mình. Thnh thong vng người, quan Đc li th nó vào bát nước mưa, ung có nht hơn trước, nhưng vn say và thơm. Đôi mnh cui v sau, vì quan Đc phi đi theo gia quyến chy lon, thành ra tht lc mt. Mun cho được an i lòng mình, quan Đc Sơn Tây tin rng mnh đá hn là đã tr v vi ch nhân trên non Tn. Ngài li càng ly làm s lm và không dám k li vi ai cái vic Thn núi Tn đòi li hòn cui cho mượn đó. S li có cái v ming phi chết tươi như ông ph Quc Oai ngày n chăng.

Chuyn kì d hòn cui có nhân không biết vì đâu mà đn v đến tn dân làng Chàng Thôn chuyên làm ngh th mc. Bên bếp la, gia nhng mi thuc lào châm nùn rơm hút đến tt nõ điếu cày, nhng bác phó mc tr tráng luôn ming nói đến hòn cui trên non cao, hi nhau xem trên cái ngôi đn Thượng núi Tn Viên có nhng cái gì. H mun được hiu biết. Có mt điu l là mi lúc câu chuyn có đ đng đến ngôi đn Thượng huyn bí thì nhng ông phó mc có tui đu đánh trng lng ra chuyn khác, nếu h không lng xa ra ch khác. Bn th tr đ ý đến nhng cái nhìn ý t ca đám phó mc ln tui đưa đy vi nhau bng mt khi bn đàn em nhao nhao bàn tán đoán già đoán non v nhng vic trên đn đc thánh Tn. Nhng bc đàn anh này có biết mt cái gì trên y chăng ? Sao nhng người tui tác này có v khiếp s kín kín h h giu diếm như thế ?

Thái đ ca c phó Sn thì li càng đáng nghi lm. Ngày trước ông c phó Sn vui tính hay bép xép. Ch t do cách đây đâu mươi năm, ông c phó Sn t nhiên b làng Chàng Thôn mt đến hơn mt tháng, v con không rõ là đi đâu. Lúc ông c Sn đi có mang theo đ bào, đc, tràng, cưa, dây mc, ng mc, dây qu di, và ch nói là đi nhn làm khoán nơi xa lm. Khi v thy có rt nhiu tin và mi lúc tiêu đến thì li mang tin th vào vi nước, có nhiu đng ni lnh bnh ; ông c nht nhng đng chìm tiêu dn và ct nhng đng ni vào mt ch rt kĩ rt kín. T ngày y v con và c người my xóm làng thy ông đi tính đi nết mt cách mau chóng. Trước ông hay ngi lê đôi mách, bép xép hết chuyn người ri mang nt c chuyn nhà ra mà nói. Gi thì ông dè dt tng câu, lm ngày vn vơ như b ma ám và nhiu hôm không cy mm ra mà nói ly na nhi. Và nhim thêm tt khc nh, thăm khám nước bt va nh và tay luôn luôn r lên cái c vn l hu. Ông phó Sn xưa đim đm thì gi ht hong. Người y có mt điu gì ngp ngng na mun nói, na li thôi dám. Bà c phó Sn bun lm. Nhng cháu r hi trm nhau rng hay là lúc có tui, ông ngoi gi chng lúc sp nm xung? C phó Sn là người không bao gi biết nhng mơ mng đi là gì c. Thế mà t hi đi làm ăn mt chuyến xa y v, ông c có cái phong thái mt k lãng mn vào lúc cui đi. Ông c gi chơi cây cnh. Và bt c là nơi nào, h ai đánh tiếng cho ông biết mt vườn qu nào đp và l, là ông ln mò tìm đến cho được. Có được bao nhiêu cht vui sướng còn li trong lòng là ông c Sn cho nó hin hết c lên trên nét mt, đ ri lúc vườn qu tr ra v, ông c li cho mi người được đc v tht vng trên b mt khô héo. Không, nhng th hoa và qu my tha vườn quý báu ông va ti thăm không có chút gì là quý l c. Cũng ch tm thường như mi th tm thường cuc đi này. Nhng th c sui hoa ngàn và qu nơi rng cm, có l ông ch thy được mt ln y thôi. Đã lâu lm, t cái ngày ông c Sn b bt đi mt hơn mt tháng đ trùng tu li ngôi đn Thượng trên đnh núi Tn Viên.

trên y đp lm. Ngày tháng thì dài, mà không thy st rut. Hoa qu lành ngt và thơm như hết thy nhng cái gì không phi là trn h sng gi mt đt cõi trn. Nhng cái êm, du, trong, sáng, thơm, lành trên non tiên, nếu được đem thut li vi người làng, ông c Sn tin rng s có khi người đon tuyt vi c hương, tìm vào ngàn cao cho được tho cái tai và cái mt. Nhưng, ác cái nhng chuyn rng li không được thut li. Hôm hoàn thành công vic sa đn, lúc sp xung núi, thn non Tn đã gi c hai hip th mc và th ngoã li, đưa mi người nut mt lá trúc xe điếu và dn tt c by nhiêu người: “Thôi nhá, chuyn chi đ đó. Các ngươi v làm ăn dưới y cho yên n”. Cái lá trúc xe điếu y là mt con dao găm, mt con trúc dao có phép thut kết qu đi k nào bép xép l mm tiết l đến thiên cơ thn cơ. Mi người th h sơn là đem theo trong mình mt li đe loi ca Thn Non Cao và c mt cái bí mt ca ngàn xanh.

Hip th ngoã là người xa l các nơi t hp li, mt lúc xung núi là h phân tán ngay. Còn hip th mc by người toàn là người làng Chàng Thôn. Ông c Sn cùng tr v làng vi tt c anh em đi cha đn thánh Tn. Nhng lúc tt la ti đèn hoc hp chè hp rượu nơi chiếu hương m, hoc là làm mùa màng, by người th mc đu gp nhau luôn. Nhưng tnh không ai hé răng cy ming ra nói ly na li v câu chuyn hơn mt tháng trên non xanh. H nhìn nhau trng trng mà biết vy, ri lo s đu bng con mt c. H đu đem nhn tuyến ra mà chung viết li vi nhau mt tp kí c câm v hơn mt tháng trùng tu ngôi đn Thượng.

Trong bn, có Nhiêu Tàm, người xóm dưới, không biết di mm di ming thế nào hay là lúc say sưa, không rõ tu nhp ngôn xut ra làm sao mà lăn đùng ra chết. C làng thy Nhiêu Tàm kho mnh như thế, đang vui cười mà lăn ra chết, không ai hiu ra sao c. Ch có ông c Sn và 5 người th mc rõ thôi.

Ông c Sn và 5 bác phó mc đã tìm đến nhà đám đòi xem mt cho được người bt hnh. Nói là đ xem cái c Nhiêu Tàm thì đúng hơn. Thì ra phía bên trái c, có mt cái nht bc mã đao đang nung. Nn pht ra, có mt cái ngòi xanh lè, dài va đúng mt cái lá trúc con. Ông c Sn và 5 bác phó mc xanh mt nhìn nhau im lng. Con trúc đao! S trng pht ca thn non Tn ! Ông c Sn bèn xin ly cái ngòi mã đao y, nói di là đem v kho v mt môn thuc ung thư ngoi khoa. C Sn đem cm ngòi mã đao đó vào chiếc chu s ch có mt đêm thôi mà ngày hôm sau, chiếc chu s đã có mt cây trúc nh bé khng khiu như trúc non b, cành và đt rt nhiu, nhưng ch có mi mt lá thôi. Mt cái lá nhn hot. Mun gi mm gi ming cho quen đi, sau ngày đưa ma Nhiêu Tàm, c phó Sn thường hp my người bn đàn em kia li đánh chén nhà mình. Ba chén không có đ nhm. H ung rượu rt nhiu, ngi im lng ngm cái lá trúc cô đc trên khóm trúc tí hon bày trước thm nhà. Trong nhng ngày nơm np ca đám th mc này va ht đi mt mt người, nhng ba rượu này là nhng ba không ngon lành nht trong đi mt đám người sng nơi thôn dã vi cái vui thú được thnh thong nâng chén.

Cái lá trúc non b y vn xanh ngát trên khóm trúc đã khô giòn như bó que đóm n. Đy là mt li cnh cáo dai dng. Ngày tháng c thế mà vi dn trên lu tre làng Chàng Thôn.

Bng mt bui chiu năm y – không nh rõ là năm nào, ch biết là cùng mt năm có trn lt rt ln làm st c kì đài thành Đoài và cun phăng mt đến gn 80 trượng đá t ong phía tường Tây thành tnh – bui chiu năm y, vào lúc nhá nhem người ta đang đánh trâu cày vào các ngõ ti, mt ông c già râu tóc lông mi trng xp như bông, chng mt cây gy trúc đùi gà vàng óng, khoan thai tiến vào cng trước làng Chàng Thôn. Trông ông c đĩnh đc, c kính, đi cái nón c ging kiu nón tu l người tu hành, dân làng không hi căn vn và ch nhìn theo ông c đi khut vào ngõ nhà ông c Sn, bước đi có đ cái vng vàng ca mt người quc thước thuc lòng con đường đi ca mình.

Ông phó Sn đang ngi quy ni kê. Thy có người tiến vào đến gia sân nhà mình và l quá, sao ba con chó mc không sa và li còn qun quýt ly chân người l, ông phó Sn b c ni kê chưa chín, vi chy ra. Ông già đp quá. làng, thc các c lão thường ng chiếu trên cp điu ngoài đình, tht là chưa có c lão nào đp lão đến như thế.

– D thưa trượng nhân, chúng tôi xin ch nhng điu trượng nhân dy bo.

Ông c già g nón tu l, ct đ ông Sn nhn rõ mt mình. Nhưng ánh sáng chiu tàn đã yếu quá ri. Ông Sn càng thêm ng. Ông c già cht nhìn thy cái khóm trúc non b có mt chiếc lá bày thm kia, bèn tiến li, cúi xung, ly tay đ ly và mân mê cái lá nhn hot. Ông c già ngng đu lên, va gp b mt ông Sn đang chăm chú nhìn xung. Ông già kh mm cười. Ông phó Sn tái hn mt đi và sp xung đt sp ly. Thn Non Tn! Thn Non Tn bèn đ ông Sn dy:

– Ch này không phi là nơi bày v ra nhng nghi v nơi cung đin. Ngươi đng thng mình lên, ta dn điu này. Là hp ngay li trong đêm nay my người th bn ngày năm n. Ta có vic cn đến.

– D.

– Cui trng canh tư, các người đi bến Gòn. Thy chiếc thoi nào ti thì c xung. Ngi mt không hết thì san ra làm hai con lườn.

– D.

– Đây ta đ li cho ít bc cm. H th vào nước, nhng ht mn nào chìm thì quân phân ra cho khp v con trong anh em các người. Nhng ht mn nào ni thì gói li đem theo, hôm sau s có người đi li cho. Tính theo ngày tháng ca các người dưới này, thì cũng phi đi vng mt chng mt tháng. Gi sao cho không ai biết đi đâu, v con cũng vy.

Nói xong câu này, Thn Non Tn, ch vào cái lá trúc vn xanh tươi như bao gi, mt tay ngăn không cho ông c Sn sp sp ly. Thế ri ông c già đi nón tu l phát mnh ca tay áo rng ra đi ; my con chó mc vn không sa ly mt tiếng nào.

Bến Gòn. Đu trng canh tư. Sáu người th mc ăn ung nhà no nê ri như lũ th cày, đang ngi bó gi ch đi trên nhng tng đá sng trâu trơn lnh. Bến đò b hoang đã đến my năm. My năm nay, người hai làng bên b đu ly bến trên hoc bến dưới mi lúc sang ngang try ch huyn bên này và ch ph bên kia. Đã lâu lm, không có mt con đò nào ghé bến này. Đến c mt cái bè na ch mui rng, đến c mt con đò đc mc cũng không ngng li. Bến Gòn im vng đến ni dòng nước chy xuôi cũng không chu lên tiếng. Lâu lâu mi có mt tiếng tõm, di cái tiếng vang ngược lên mãi khóm lau già mc nơi ch khuu sông b vn quo. Tõm. Tõm. Nhng trái sung nu lìa ngành c th. Dưới cái l m ca đêm thm, vài ba trái cây gn v lên mt nước đc st như dâu bông ít vòng tròn cùng chung mt đim trung tâm.

Chim th th thù thì đi gn mãi li nhau. Ch còn my ni na, đêm s tan canh. Bi vì tiếng kêu con chim th th đc đã gn mãi li ch có tiếng tr li ca con chim th th cái.

Ông c Sn và 5 người phó mc bn, ngi ch đã oi c xương sng, chc li tr vai. Nhng bào, cán chàng, cán đc va vào nhau, tiếng đng rt khô rt gn.

Nước l d dch vài bãi nước bt mà đám phó mc nh xung dòng nước bnh lúc mun đánh la đi ch. Đêm t m đen rm hn li, ri đen ngòm, ri đen kt. mt điếm huyn cũ, trng bt đu chuyn canh. Bng, ông c Sn cm thy mt cái gì va loáng qua ri vòng tr li, ri đng sng hn li trước mt by nhiêu người. Nhìn gn li, dí sát hn mt vào, thì là chiếc thuyn thoi và mt… chiếc thuyn thoi na. Mũi hai chiếc thuyn có cp lung hai bên mn ghé sát vào g đá. Bn ông c Sn lng lng bước chân xung lườn. Lườn nh quá, mi lườn ch cha được đến bn người là nhiu lm. Nhng hai lườn, mà ch có mt người đy. Người ch lườn không nói chuyn, không nhìn bn va xung lườn, ch hướng thng vào cái thăm thm ca đêm sông vng đang thc mnh vào đu mũi con sào. Lườn đi vút vút.

Bn ông c Sn nm tay nhau. Lườn đi trên sông, song song hai chiếc, gì mà li như đi trong cái rng tuếch ca không gian. Lườn đi êm như trườn xung mt cái dc ngn thác mà lòng thác đu lót mt lp đy rêu tơ nõn. Ban nãy, lườn áp bến không có mt tiếng đng róc rách, như là kh lách mt nước mà ngoi t dưới lên. Bây gi hai con thuyn thoi đi trong mt gic mơ thn. Gió sm ni lên. Mùi nht nht ca nước ngun, mùi ngai ngái ca c bng i rũ, ph mnh vào mũi thuyn thoi xuyên như cm sâu mãi vào cái đông đc ca sương núi rng mai.

Đến chân núi Tn Viên, thì rõ mt người. Ô hay, người đy lườn li là mt cô gái. Mt cô con gái mt sc như dao cau và lnh như cht kim, lnh hơn cái gây gy ca rng bui sm mai dày đc sương mù. Tiếng đng vng cú rúc hết canh văng vào vách đá, ri vt li mt nơi thung lũng nào đang gi tr v rt dài mt tiếng vượn kêu ru.

Cô lái và hip th đã đ b được mt thôi đường. Con đường núi lót bng đá tng màu gan gà vin rêu xanh. Người ta đã phi ly các đu ngón chân bm xung mt đá trên li đc đo cho vng bước đi. Đây đã khi xóm đá Chông.

Rng Tn thm hút không hết làn sương núi. Sương cành trên đng gieo xung cành dưới. Ch có mt điu chìm chìm t t. Rng vng và m mc. Ngc đã bt đu tc tc. Càng lên cao, bn người thy mình càng ri lìa cái ngun sng quen thuc ca mi ngày. đây bt đu mt ngun sng mi l. Ngun sng ca dây mơ r móc và c và đá vào lúc mi có Cu To.

Đn H. Ri Đn Trung. Không có gì l c. Ông c Sn cho nơi này là tm thường. Người x Đoài, ai ch tng có dp đ du bàn chân lên đây mt ln ri. Nếu có nhng gì đáng m mt cho to mà xem kia, thì phi là lên na, lên trên na, trên đn Thượng. Thành đá đ m hôi lnh trước soai soi, gi đã đng thng mãi lên ri dng ngược. Vách đá đng sng trước mt bn người đăng sơn. Thế này thì leo lên làm sao, hip th t hi. Ông c Sn vn có biết truyn Tam Quc, thy cái thế ca núi đng rt him nghèo, bèn nghĩ đến cái nước non x Ba Thc mà có nhng lúc người làm tướng biết dùng binh thì li hi vô cùng. cái yết hu con đường đèo trên kia mà xếp sn g cưa ngn tng đon và đá tng, mi lúc lăn xung, g đá lao xung như thác nước, thì ch mt người cũng đ đch vi c mt binh đoàn cm t.

Cô lái đò hướng đo quay li. C hip th mc ly gân kìm bước li, đng thng lên, ri ưỡn người hơi ng v phía sau. H ngm kĩ, không có mt phút dám nghĩ đến lơi l. Có ông c Sn là nh đến cái Bèo nhà: đa con gái út c, cũng thon thon như cô lái. Cái v ng dáng ca cô lái bây gi không còn na. Cái đoan trang y gi là người đng ra đ truyn mt cái lnh.

Cô cm sn trong tay nm lá trông sc đ như là mãn đình hng, phân phát cho mi người mt lá, bo ngm ly, ly sc mà lên cao, mà chng li khí núi. Đường đi t đây lên đy, tình thi gian theo cái phép đo lường ca h gii thì cũng phi mt đến na ngày. Người con gái đưa đường lên tiên bo thế. Cô dn sáu người phó mc nên buc vào lưng cho tht kĩ và nhm mt li. Thế ri c đoàn người c thy bay lên cao lm, hip th y ch là nhng ht mn st b mt khi đá nam châm xa cao tít tp hút ngược lên. Bên tai hip th phi hành, ch có gió vù vù. Cái lá thm mãn đình hng ngm trong ming làm nóng m cơ th bn th mc đang băng mình qua cái miết lnh ca sơn cước mi lúc mt cao, mt dy, mt tc th. C bn th không ai ly làm s hãi c. Bi vì, my năm trước, h cũng đã phi hành như thế này ri. Người cũ li lên cnh cũ non tiên, giá chuyến trước được m mt xem lược qua và chuyến này cũng được m mt mà xem kĩ li cnh xưa!

C bn bng rt đánh bch mt cái trên mt vt cng và mát. Tiếng người con gái bo h m mt ra. Đây là mt khu đá bng mt rng đ mt mu mà chung quanh là nhng vách đá cao, trên mi chm nhn màu xanh cánh li có mây trng mây vàng đánh đai ly. Ông c Sn sc nh li nhng lúc quê dưới quê hương thy núi và my như thế, người ta vn gi là núi đi mũ. Cây và c trên này vn nhiu cái l lm. Chuyến trước, h cũng đã thy phong cnh trên đu non, nhưng t khi h sơn, ăn phi li cái cơm h gii, h ch còn phng pht mà thôi. Đã mươi năm ri còn gì na. Thành th ra lên tiên chuyến này na, tái kiến mà vn như là ln đu. Người ta càng ngơ ngn vi non xanh. Mà thêm tn ngn.

Sau mt lúc đi khut vào no đá, người con gái li t no đá hin ra, truyn ra cho hip th nhng li ca Ch Non Xanh:

– Sơn ch hôm nay bn sang núi bên phó hi c thch bàn. Các bác ngh ngơi nt ngày nay. Ngày mai Sơn ch v, s có điu bo ban sau v công vic. Theo lnh N sơn ch, tôi đã xếp cho các bác mt lu c cnh sui Tch Mch. Trong khu vc sui, các bác được phép bn chim bt cá và hái qu. Ngoài ch sui Tch Mch, các bác nh rng không được đng chm đến t mt tc c, mt cái lá. Thói phép trên sơn thượng này nghiêm lm. Nh ly ko l ra mà khn đó.

Người n tì – đây là người n tì hu cn N sơn ch – ngot ngón tay bo hip th theo mình đi ra phía sau no đá, r ngot phía tay trái ri đi xung. Tiếng nước róc rách lưng đèo nghe gn mãi li. Lúc đến b sui có lu c bng dng sn thì dòng nước sui Tch Mch nín bt. Nó lng lơ trôi m yếu và lng l. Nó trong như pha lê gt. Nó hin lành. C phó Sn vc hai bàn tay xung nước Tch Mch làm ngay my ngm.

Sáu người phó mc ct đ làm vào dưới lu. Tính cũng mt nhiu thi gi lm ri, mà ngày vn chưa hết. C hip th đi do cnh non cao. Cnh non cao trong cái khu vc khe Tch Mch.

Loài cây ăn qu, nhiu nht hai bên sui là mt ging h đào, trông như qu roi dưới ta. Ging đào r H màu vàng nht và xanh hay chín trái nào cũng có má hng. Hip th, tr ông phó Sn, thi nhau mà bt. Trái đào r H, nhân ht có dáng cái thai đa tr gc đu ng quên. Rt xung thm c, ht h đào hoá thành lung cúc tn có by lá mc. C bn th, vn tr ông phó Sn, cười như phá. Chim ngàn git mình, bay bng.

Người n tì đã đng trước lu c. Ông c Sn ch đi mt li qu mng. Nhưng không. Người con gái trao cho ông mt cánh cung sng sơn dương đen, hai vòng ngc đ như h phách và hai mũi tên, mt mũi bng vàng, mt mũi bng bc.

– Thc ăn bn mùa trên sơn thượng là ging đào r H. Nếu các bác không chu được, mun đi ba thì đã sn chim trên cành và cá dưới lòng khe. C bn ly mà ăn. Cái tên vàng, dùng bn chim. Bn cá thì dùng cây tên bc này. C bn ra, ri mũi tên s vòng quay li, không bao gi hết tên.

Ông c Sn cm hai mũi tên, ngp ngng mãi ri mi dám hi kh:

– Thế còn ngũ cc?

Người con gái tm tm cười, ch ra dìa sui:

– C nhng hòn cui kia đp v ra là lúa go. Cui xanh là lúa t, cui vàng là lúa nếp. Còn th cui trng là, là … Các bác mun ung rượu thì đp v cui trng ra, ly nhân đá trng hoà vào vi nước sui mà ung. Hôm nay còn ngh ngơi, cũng nên nếm cho biết. Nhưng lúc nào đã bt tay vào vic, mi lúc mun ung rượu, các bác nên trình qua Sơn ch đã.

My bác phó mc tr tr mt nhìn nhau, ly làm ng vc. Người con gái đã xoay lưng đi, li còn tr li dn thêm:

– Phía dưới lu c, khe Tch Mch xoáy sâu vào chân đá thành mt cái hm nước rng. Nhng r cái các cây trm hương c th đu ăn c v đy và cá sui thường t hm hàng đàn, ăn nhng bt du trm ni lên mt nước. Nên năng tìm đến đy, bn cá ngư hương mà ăn. Còn như nhng vic khác, trên này có khác vi dưới chân núi, các bác ch ly làm là mà kinh đng vô ích.

Thế ri người con gái đi khut. Thế ri, được li như m tm lòng tc, bn th mc khuân rt nhiu đá cui, c tng đng có ngn mt, mang v trước lu làm go nu cơm và chế rượu ung. H đp đá ba bn, không cn đ riêng hòn xanh hòn vàng. Mà có cái l, là không cn phi nu nướng gì, nhng nhân đá xanh vàng kia, c đp ri ra, bc b mm là đ hương v mt ht cơm, mt ht xôi ri. Nhân đá trng, th vào nhng gióng tre Đng Ngà khng l đng nước sui, đem ung vi nhau, thy ngà ngà mà say, lâng lâng mà khuây vi lòng tha hương.

Trong khi y, ông c Sn xách cung sng và hai cái tên vàng bc ln xung ch Bch Đàn đàm, bn được sáu con cá ngư hương. Lúc tr v đi qua dưới cây đi c kính đu cành chàng nng nhn nhu như nhng cp nhung hươu, thy có chim, ông phó Sn bèn phóng mt mũi tên vàng, dây cung kêu đánh pht mt tiếng. Ri mũi tên lướt rơi qua lùm cây tóc tiên và rt xung c thch sương b bóng loáng nước sơn then. Li cũng đ sáu con chim xiên vào mũi tên như mt que ch chim nướng c con. Mà thc là mt xiên ch. Mùi thơm sáu con chim s đng b tên vàng cm sut, thơm phưng phc. Ông c Sn tháo vòng ngc đ ngón tay, đeo cung lên vai, tr v lu vi xâu chim chín và xâu cá cũng đã chín sn chung quanh cây ngân tin.

Sau mt ba ăn có rượu nhân đá, có ch chim ngàn, có ch cá sui, c hip th mc say sưa, gi đu lên tràng đc, đánh mt gic không biết tri đt là gì na. M mt dy, thì cũng như hôm qua, cái ánh sáng trên này lúc nào cũng nh nh như nước go loãng, không k sm, không k trưa, không k ti.

Ba bn con voi lông toàn trng, chung vòi li, đ my cây g đi qua lu, chân nng bước rt nhanh, đ li sau đuôi nào là gió, là đá răm, đá cui bn tung ht li.

Mt chc, thy người con gái hôm qua ti bo c bn lên hết cho Sơn ch dn bo. Đi đến cng ngôi đn gn st mái, người n tì lng ra mt bên. Thn Non Tn phe phy cây pht trn, ngm my con bch tượng cm ngà xung sân đn, sau mươi cây g dài rt thng. Thn Non Tn truyn cho voi trng và hip th mc đng c dy. Bn th theo Thn vào đn.

My hàng ct con, ct hàng ba, ct quyết không đ sc chng cái mái đn lp ngói vai b tráng men ngũ sc. nn đn, mt nhiu chân ct và thiếu nhiu miếng gch lát. Bn th xem qua mt lượt. H ng rng mt dãy ct m và nhng tng đá chân ct và lát nn kia là do vua Thu dâng nước lên ly mt. Ngoài vua Thu ra, còn ai dám đng đến đn Thượng? Đích ct đn là g chò vy và đá b mt luôn kia là đá hoa. Có l trn lt cách đây my tháng là vua Thu dâng nước lên đ g chò vy và đá hoa đn Thượng. Bây gi Sơn ch gi h lên cha.

– Tâu Chúa Ngàn cao c, c như kiu đn này, k ra gi thiếu hàng ct m, thì bt my cái quá giang ri xoay ra kiu thượng thc h hư cũng được.

Thn Non Tn, đi li trên nhng l gch đá thm đình trng hng, hi ti sao li phi xoay kiu và dng đn thành ra thượng thc h hư.

– D cúi thưa Chúa Ngàn cao c, đó là cung cách ca chúng tôi thường làm, mi khi không đ g ct m. Tt c phi mt mt cây ct m. Ngoài sân ch có chín cây g chò. Nếu phi làm hàng ct này bng hai th g khác nhau, chúng tôi e không đp. Tâu xin Ngài phán xung đ anh em chúng tôi khi công.

Thn Non Tn lin phán:

– Đn dng trước như thế nào, c thế mà trùng tu. Không phi thượng thc h hư gì c. sơn gian này, có thiếu gì g chò vy và đá hoa. Ta dám chp k kia c dâng mãi được nước lên đây mà d cho hết được g quý và đá báu ca ta. Còn thiếu by cây g chò na, chiu nay lũ voi trng ca ta s đem v đ. Còn đá cm thch lúc nào lót ct và lát nn, s có ln ln cho th ngoã làm.

Hip th mc vn tun t tiến hành công vic. Ngày tháng trên này không biết ly gì mà đo tính, bi vì ch sơn thượng không có đêm không có ngày. Đây là nơi ca ánh sáng vĩnh vin nh nh như màu ngc liu, như cht nước quế trng chính sơn pha loãng. Nhng bui tri tái hn li vì khí núi âm u, thì mt vài hòn ngói trên lòng trn đn hình mai luyn li sáng rc hn lên như mt ngun la. nhng hòn ngói phát hào quang y, đc rõ được bn ch Tn Viên Đài Ngoã. Vào nhng phút này, my thân cây ct g chò vy mi t rõ cái đp cái quý ca mt th g đc bit. Dưới ánh la ngói sáng choang, ct g chò nhp nhánh lng ly chp chp lên như vy rng vàng cm chm ni.

Nhng đu kèo vai và câu đu, đu chm t quý t linh. Bc trn g thì chm bát bu c đ. Nét chm t m công phu gp my ln công th điêu khc các đn đài khác dưới núi. H chia nhau ra mà chm, người thì ta hình thư kiếm, qut và pht trn, k thì gt dáng tù và vi túi roi hoc là túi thơ cùng bu rượu, cái n ghép vào vi cái kia thành mt b đôi bng nhng si cm đi nét do như tung bay được.

Đến hôm chm đến tám cánh ca bc bàn theo hình Bát tiên hoá thì tri xám quá, ánh sáng ngói đn không đ đ làm vic. Sơn ch phi cho ni hiu khánh đá gi đôi tê giác xanh ti đn. Người th nào cn thêm ánh sáng thì con tê giác xanh li ghé đến bên cnh, ly cái sng âm ri sáng cho đường chm. Sng tê giác là nhng vt lân ho sáng xanh và du. Nhiu con anh tước lng tai nghe nhng tiếng đc đánh xung tràng kêu lách cách cóc cách gieo nhng âm thanh thô l và gt vào cái êm ca ngàn mm. Nhiu bui Sơn ch hài lòng cho phép c hip th ngâm đá cui mà say. Có mt ln, ông c Sn tnh rượu thy mình gi vào vòi con bch tượng mà ng và vượn trng đang bt h đào đùa ném vào các người th bn còn ng li bì. Bên hàng l liu màu phn hng, có đến trăm con chim quyên m và lông đu tím hoa sim đang ra v nhng màng hoa my khóm phong lan đen như g mun.

Hôm nay, bn th mc làng Chàng Thôn đã làm đến cái dim g hàng hiên phi chm thng đường sòi. Nghĩa là công vic cha đn Thượng gn xong. Ông c phó Sn bun bun nghĩ đến ngày sp phi xung núi. C trên này, thì bn th còn được tha h bàn tán đến nhng cái l ca Ngàn thăm thm kín mt, mi lìa ri xung khi, là không tìm li được đường lên, là không dám h hang tí chút li vi người đi v cái thn bí trên đây xanh tươi đến ngày tn thế.

Ông c phó Sn ru ru nghĩ đến mt hôm nào đây, cũng không còn xa gì đâu, Chúa Ngàn Thiêng li đưa cho người v mt cái lá trúc nhn đu.

NGUYN TUÂN

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s