HỒI KÝ VIẾT DƯỚI HẦM Fyodor Mikhailovich Dostoevsky

DOS 02Đôi nét về tác giả

Fyodor Mikhailovich Dostoevsky (tiếng Nga: Фёдор Миха́йлович Достое́вский nghe, thường phiên âm là “Đt-xtôi-ép-xki”) là nhà văn ni tiếng người Nga, sinh ngày 11 tháng 11 (lch cũ: 30 tháng 10), 1821 và mt ngày 9 tháng 2 (lch cũ: 28 tháng 1), 1881. Cùng vi Lev Tolstoy, Dostoevsky được xem là mt trong hai nhà văn Nga vĩ đi thế k 19. Các tác phm ca ông, như Anh em nhà Karamazov hay Ti ác và hình pht đã khai thác tâm lí con người trong bi cnh chính tr, xã hi và tinh thn ca xã hi Nga thế k 19. Ông được gii phê bình đánh giá rt cao, phn ln xem ông là người sáng lp hay là người báo trước cho ch nghĩa hin sinh thế k 20, chng hn, Walter Kaufman xem Bút ký dưới hm là “tác phm v ch nghĩa hin sinh tuyt vi nht tng được viết” .

Tuy nhiên Liên Xô, sau Cách mng tháng Mười, người ta hu như ph nhn toàn b các sáng tác ca Dostoevsky. T 1972, tác phm ca Dostoevsky mi được nhìn nhn li và đánh giá đúng mc quê hương ca mình.

Nhng năm đu đi

Dostoevsky sinh năm 1821 Moskva, là con trai th hai trong gia đình có 7 anh em. Cha ông là Mikhail, vn dòng dõi quý tc nhưng đã sa sút, mt bác sĩ quân y sau khi ngh hưu làm vic ti bnh vin Maryinski chuyên cha tr các người nghèo. M ông là Maria Feodorovna, con mt thương gia. Bnh vin Maryinski, nơi Dostoevsky sng hi nh, nm ch ti t nht ca thành ph, mt khu vc bao gm mt nghĩa trang cho ti nhân, mt tri thương điên và mt cô nhi vin cho tr sơ sinh.Khung cnh khu ph này đã đ li mt n tượng lâu dài lên thi tr Dostoevsky, sm quan tâm ti nhng người nghèo, b áp bc và thng kh. Dù b b m cm, Dostoevsky vn thích ln ra vườn ca bnh vin, nơi nhng bnh nhân đau kh ngi sưởi nng. Cu bé Dostoevsky thích dành thi gian ngi bên các bnh nhân và lng nghe các câu chuyn ca h.

Có nhiu câu chuyn v cách cha Dostoevsky đi x vi nhng đa con ca mình, nhưng khó kim chng v tính xác thc ca chúng vì có l chúng da trên tác phm Anh em nhà Karamazov hơn là đi thc ca tác gi. Tuy vy, nhng thư t và tường thut cho thy gia Dostoevsky và b có mt mi quan h khá tt đp.

Năm 1837, m ca Dostoevsky mt vì bnh lao. Ông Mikhail quyết đinh gi các con trai ca mình ti Hc vin K thut Quân s Saint Peterburg. Năm 1839, ông nghe tin b mình qua đi. Mc dù chưa bao gi được kim chng, mt s người tin rng Mikhail Dostoevsky chết bi chính nhng người nông nô ca ông. Theo mt câu chuyn, trong mt cơn say rượu, ông đã làm h phn n và h đã gi ông ta, đ vodka vào ming ông ti khi chết. Nhng tình tiết tương t được Dostoevsky miêu t trong Bút ký dưới hm. Mt s khác li tin rng ông đã chết vì nhng nguyên nhân t nhiên, còn câu chuyn sát nhân là do mt người ch tri láng ging ba đt đ có th mua các tài sn vi giá r. Vài người lp lun rng nhng tính cách ca người cha đã nh hưỏng ln ti nhân vt Fyodor Pavlov Karamazov trong Anh em Karamazov, nhưng nhng ý kiến này chu nhiu ch trích. Dù sao đi na s kin này đã nh hưởng ln ti tâm hn ông, đó là mt cách gii thích cho ch đ ti ác luôn xut hin trong các tác phm ca Dostoevsky.

Nhng sáng tác đu tiên

Dostoevsky mc chng đng kinh. Cơn đng kinh đu tiên xy ra năm ông lên chín và thnh thong li xut hin trong sut cuc đi ông. Tri nghim bn thân đã tr thành cơ sơ cho vic mô t cơn đng kinh ca các nhân vt như Hoàng thân Myshkin(tiếng Vit thường phiên âm là Mưskin) trong tiu thuyết Thng ngc hay Smerdyakov trong Anh em nhà Karamazov.

Hc vin K thut Quân s Saint Peterburg, ông phi hc toán hc, mt môn ông xem thường. Tuy vy, ông cũng hc văn hc t Shakespeare, Pascal, Hugo, Balzac, và E.T.A Hoffmann. Tp trung vào các lĩnh vc khác, Dostoevsky vn làm tt các bài kim tra toán và nhn được hc bng năm 1841. Năm đó, ông được cho là đã viết hai v kch chu nh hưởng ca nhà thơ/ nhà viết kch lãng mn Đc Friedrich Schiller là Mary Stuart và Boris Gordunov. Các v kch này chưa sưu tm được. Dostoevsky t miêu t mình thi kỳ này như mt người mơ mng và tôn sùng Schiller. Nhưng sau này, thi kỳ đnh cao tài năng, ý kiến ca ông đã thay đi và thnh thong ông chế giu Schiller.

Sau khi tt nghip, Dostoevsky được điu v mt đơn v công binh, nhưng sau đó mt năm ông xin gii ngũ.Khong thi gian này, Dostoevsky hoàn thành vic dch cun Eugénie Grandet ca Balzac nhưng không được chú ý lm.

Khong cui năm 1844, Dostoevsky bt tay vào viết tiu thuyết.Tác phm đu tiên ra đi mt năm sau đó, [[Nhng k bn hàn]] (Бедные люди). Khi mi in dưới dng các phn trên tp san Sovremennik(Hin đi),cun sách đã rt được hoan nghênh. Theo chuyn k, biên tp viên ca t bào, nhà thơ Nikolai Nekrasov đi vào văn phòng ca nhà phê bình Vissarion Belinsky và nói: “Mt Gogol mi hin”. Cun tiu thuyết được xut bn thành sách nhng năm sau đó đã khiến Dostoevsky sơm ni tiếng tui 24. Tuy nhiên, cun truyn va Con người kép (Двойник) và nhng tác phm ông viết my năm sau đó (Tiu thuyết chín ch, Ông Prokharchin, Bà ch,…) không được đánh giá cao. Nhiu người đã cm thy tiên đoán ca Belinsky, rng F.Dostoevsky s thành mt trong nhng nhà văn Nga vĩ đi nht có v đã lm ln.

Tù đày Siberi

Năm 1847, Dostoevsky tham gia vào nhóm Petrashevsky, mt din đàn do Mikhail Vasilevich Petrashevsky – mt người chu nh hường ca Fourier khi xướng. Như phn ln các din đàn ca gii trí thc Peterburg by gi, đó là mt tp hp phc tp ca trí thc, sinh viên, viên chc,… ch yếu tho lun văn hc và nht là triết hc phương Tây, cũng như mt lot câc vn đ xã hi khác. Tuy không có quan đim chính tr rõ rt, phn ln hi viên bt mãn vi chế đ Nga hoàng. Bt an v cuc cách mng 1848 châu Âu, Nga hoàng Nicholas I đã quyết đnh đàn áp các din đàn như vy. Ngày 23 tháng Tư năm 1849, Dostoevsky b bt.

Sau 9 tháng nm tù trong hm pháo đài Petropavlovskaya, ngày 16 tháng Mười mt, Dostoevsky cùng 15 người khác b đưa ra tòa và kết án t hình. Ngày hành hình, h đng trong thi tiết lnh giá đ ch đi mt lot súng mà vào phút chót b bãi b bi mt lnh ân xá ca Nga hoàng. Thay vào đó, h b kết án 4 năm lao đng kh sai ti Omsk, thuc tây nam min Sibir. Sau này Dostoevsky có mô t cho người em ca mình rng nhng năm tháng khc nghit đó vi ông như “b đóng trong quan tài”.

V tri lính đ nát mà “đáng l phi sp xung t mt năm trước”, ông k li:

Mùa hè, ngt ngt không chu được. Mùa đông, rét không th nói hết. Tt c các tng đu đã hng. Rác dày ti mt inch, người ta có th b trượt ngã… Chúng tôi được đóng gói như cá trích trong thùng. Không có đ không gian đ mà xoay người… 

Ông ra khi nhà tù năm 1854, nhưng phi phc v trong Trung đoàn Siberia. Ông đã tri qua 5 năm kế tiếp như là mt binh nhì (sau thành trung úy) Tiu đoàn 7, đóng ti lâu đài ca vùng Semipalatinsk(nay thuc Kazakhstan). Thi gian đây, ông bt đu mi quan h vi Maria Dmitrievna Isayeva, v mt người bn. H kết hôn vào tháng Hai 1857, khi người chng qua đi.

Nhng tri nghim thi gian tù và quân ngũ đã làm thay đi ln nim tin tôn giáo và chính tr ca ông. Trước hết, ông đã tnh ng v nhng tư tưởng “phương Tây”, quyết đnh t b trào lưu triết hc Tây Âu đương thi, thay vào đó công hiến nhng sáng tác ca mình cho các “giá tr Nga” truyn thng, trng nông như khái nim Sobornost ca Ch nghĩa Slav(Slavophil). Nhưng còn mnh m hơn là s tăng cường đc tin Cơ đc, nht là Chính thng giáo (Sau này ông mô t s chuyn biến này trong truyn ngn Bác nông dân Marey). T đây Dostoevsky đng trên thái đ phê phán hơn vi triết hc châu Âu đường thi, đng thi có thái đ khc nghit vi vi các trào lưu hưvà xã hi ch nghĩa. V mt xã hi, ông quay ra ch trích nhng người cách mng, nghi ng nhng ci cách xã hi và ng sang nhng quan đim bo th.

Nhng năm chính trong s nghip

Tháng Mười hai 1860, Fyodor Dostoevsky tr v Saint Peterburg, bt tay vào xut bn mt lot các tp chí văn hc như Время(Thi đi) và Эпоха (K nguyên) vi người anh trai Mikhail nhưng không thành công. S cui cùng b hy bi bài tường thut ca nó v Cuc ni dy tháng Giêng Ba Lan năm 1863. Năm đó ông đi du lch châu Âu và thường xuyên chơi bc trong các casino. Ông đã gp Apollinaria Suslova, mt người đàn bà đp mà ông đã ly làm hình mu cho hai nhân vt tên Katerina Ivanovna trong Anh em nhà Karamazov và Ti ác và hình pht. Dostoevsky chìm sâu vào trm ut và bài bc. Ông thua rt nhiu, có câu chuyn k rng ông đã hoàn tt Ti ác và hình pht vi mt s gp gáp điên cung vì mong mi khon tin tr trước ca nhà xut bn. Cui cùng, ông tht s rng túi. Trong tuyt vng, ông đã viết Con bc (Игрок) đ đáp ng mong mun ca nhà xut bn Stellovsky, khi h tuyên b s tranh chp quyn tác gi tt c các sáng tác ca Dostoevsky nếu ông không viết tiếp cho h.

Dostoevsky tr v nước Nga sau cái chết ca v (1864) và anh trai Mikhail (1865). Thi gian này, vì tiếp tc vướng vào c bc, ông mc n rt nhiu và phi sáng tác đ tr n, nhưng không vì thế mà ông d dãi vi nhng sáng tác ca mình.

Năm 1864 xut hin cun Bút ký dưới hm (Записки из подполья). Năm 1865, Dostoevsky bt đu viết Ti ác và hình pht[9] (Преступление и наказание), mt trong nhng tác phm quan trng nht ca ông. Ti ác và hình pht được đăng tng kỳ trên t báo “Người đưa tin Nga”.

Vì nhu cu viết nhanh hơn, theo li khuyên ca mt người bn, ông quyết đnh tuyn mt thư ký. Đó là Anna Grigorievna Snitkina, mt cô gái rt tr, mi 20 tui. Năm 1867, Dostoevsky kết hôn vi Anna và cùng nhau đi du lch châu Âu. Thi gian này ông sáng tác cun Thng ngc (Идиот).

Năm 1868, Anna sinh h đa con gái Sonya nhưng bé gái này b chết yu sau vài tháng. V sau, Dostoevsky có thêm 3 con: con gái Lyubov sinh năm 1869, con trai Fyodor sinh năm 1870 và con trai Alyosha sinh năm 1875.

Fyodor Dostoevsky tr li Sankt-Peterburg vào năm 1871 và liên lc vi các nhóm bo th. Trong hai năm 1871 và 1872, ông viết tác phm Lũ người qu ám (Бесы). Sc khe ca ông luôn yếu kém sau nhng năm lao tù ti min Sibir, chng bnh đng kinh thêm nng và thi gian này ông còn mc bnh lao phi, ri căn bnh tr thành ung thư phi.

Năm 1880, ông xut bn cun Anh em nhà Karamazov (Братья Карамазовы). Đó là cun tiu thuyết cui cùng và được xem là ln ca ông. Vi tác phm này, Dostoevsky được toàn thế gii công nhn là mt trong nhng đi văn hào nước Nga.

Dostoevsky mt năm 1881 ti Sankt-Peterburg.

Câu nói ni tiếng: Cái đp cu ri thế gii. Còn được dch: Cái đp s cu thế gii. 

Tác phm ni tiếng

• Nhng k bn hàn (Бедные люди; tiếng Anh: Poor Folk; tiếng Pháp: Les Pauvres Gens – 1846) 

• Con người kép (Двойник; The Double; Le Double – 1846) 

• Đêm trng (Белые ночи, bn dch khác: Nhng đêm trng; White Nights; Les Nuits blanches – 1848) 

• Ghi chép t Ngôi nhà chết (Записки из Мертвого дома; The House of the Dead; Souvenirs de la maison des morts – 1862) 

• Nhng k ti nhc (Униженные и оскорблённые, tm dch: Nhng k b lăng m và tt nguyn; The Insulted and Humiliated; Humiliés et offensés – 1861) 

• Con bc (Игрок; The Gambler; Le Joueur – 1867) 

• Bút ký dưới hm (Записки из подполья; Notes from Underground; Les Carnets du sous-sol – 1864) 

• Ti ác và hình pht (Преступление и наказание; Crime and Punishment; Crime et Châtiment – 1866) 

• Thng ngc (Идиот; The Idiot; L’Idiot – 1868) 

• Lũ người qu ám (Бесы; The Possessed; Les Possédés – 1872) 

• Anh em nhà Karamazov (Братья Карамазовы; The Brothers Karamazov; Les Frères Karamazov – 1880) 

(Ngun Wikipedia)

LỜI CHÚ CỦA TÁC GIẢ

C tp bút kí này ln tác gi ca nó c nhiên ch là tưởng tượng. Tuy nhiên, nếu quan sát nhng hoàn cnh trong đó xã hi ta được hình thành, thì mu người tương t như tác gi tp bút kí này chng nhng có th, mà còn nht đnh phi có trong xã hi ta. 

Tôi mun phác ha rõ nét hơn bình thường mt chút cho đc gi thy mt trong nhng nhân vt ca thi đi va qua, mt trong nhng người đi din ca thế h còn sng đến bây gi. Trong phn đu có tên gi Dưới hm này, nhân vt đó s t gii thiu v mình, trình bày nhng quan đim ca y và dường như có ý mun gii thích nhng lý do khiến y được sinh ra trong xã hi chúng ta. Còn phn hai mi chính là nhng hi c v mt vài biến c trong đi y. 

Fiodor Mikhailovich Dostoievski – 1864 

 

Phần 1. DƯỚI HẦM

1.

Tôi là mt người bnh hon… Tôi là mt người đc ác. Tôi là mt người t nht. Tôi chc là tôi đau gan. Nhưng tôi không biết tí gì v bnh tình ca mình và có khi tôi cũng chng biết s thc tôi đau ch nào na. 

Tôi không đi cha tr và cũng chưa bao gi đi cha tr, mc dù tôi rt thán phc y khoa và các v bác sĩ. Thêm na tôi li là người mê tín kinh khng, nghĩa là mê tín va đ đ vn còn khâm phc y khoa (tôi có đ hc vn đ không mê tín, y thế nhưng tôi vn mê tín như thường). Không, tôi không đi khám bác sĩ chng qua là do tính đc ác. Nói thế chc quý v đâu có thèm hiu. Nhưng tôi thì tôi hiu. C nhiên tôi không th ct nghĩa cho quý v tôi hành đng đc ác như vy là đ hành h ai, tôi tha biết tôi đâu có th “làm hi” các v bác sĩ bng vic tôi không đ cho h cha tr. Tôi hiu hơn ai hết rng làm như thế tôi ch làm hi chính tôi ch không ai khác. Dù sao, tôi không đi khám bác sĩ chính là vì tính đc ác. Tôi đau gan ư? Càng tt! C cho nó đau na đi! 

Tôi sng như vy đã lâu lm ri: có đến gn hai chc năm. Năm nay tôi bn mươi. Trước kia tôi là công chc, nhưng gi tôi đã ngh. Hi đó tôi là mt tên công chc đc ác. Tôi rt l mãng, và còn ly làm sung sướng vì thế. Tôi không ăn hi l ca ai, vy thì tôi phi có quyn t thưởng cho mình cái thú vui y ch! (Câu pha trò hơi nht, nhưng tôi không xóa nó đi. Khi viết ra câu này tôi tưởng lúc đc lên nghe s tế nh lm, nhưng lúc này, khi thy đó ch là trò làm phách mt cách hèn h thì tôi li c ý không xóa nó đi). 

Khi có ai đến ch bàn giy tôi ngi đ xin x vic gì, tôi thường nghiến răng trn mt vi h và cm thy mt nim khoái lc vô t khi hành h được ai đó. Mà hu như không bao gi tôi không thành công. Phn đông h đu nhút nhát, rt rè c – đám người xin x y mà! Nhưng đôi khi cũng có nhng tên làm phách li, và trong s đó có mt thng cha sĩ quan làm tôi ghét cay ghét đng. Hn dt khoát không chu khúm núm và lúc nào cũng lê xn xt thanh gươm mt cách hết sc kh . Sut mười tám tháng tri tôi hn hc vi hn ch vì thanh gươm đó, và cui cùng tôi đã thng: thng cha v sau thôi không dám kéo lê thanh gươm na. Dù sao chuyn đó xy ra hi tôi hãy còn tr

Nhưng thưa quý v, quý v có biết mu cht s tc gin ca tôi là ch nào không? Tt c mu cht là ch, cái làm tôi điên tiết nht chính là ch, ngay c nhng lúc cáu gin nht, tôi luôn luôn cm thy xu h nhn ra rng tôi chng nhng không phi là người đc ác, mà thm chí còn không phi là người hay cáu gin… và tôi c thích bày trò làm ngoáo p da con nít đ t an i mình thế thôi. Tôi có th cáu sùi bt mép, nhưng giá có ai mang cho tôi con búp bê hay mi tôi mt tách trà đường là có khi tôi li nguôi ngoai ngay. Thm chí tôi còn mi lòng là đng khác. Dù rng ngay sau đó tôi s li nghiến răng t x v mình, và b mt ng c my tháng tri vì cm giác đn hèn. Cái tính tôi nó vy đó! 

Va nãy tôi có nói hi trước tôi là mt tên công chc đc ác là tôi đã nói di. Nói di vì tôi tc. Chng qua đó ch là cách gii trí ca tôi đi vi bn dân chúng đến xin x đi vi tên sĩ quan n, ch thc ra không bao gi tôi có th tr nên đc ác được. Tôi luôn luôn nhn thy trong con người tôi cha đy nhng yếu t tương phn nhau kinh khng. Tôi cm thy chúng lúc nào cũng lúc nhúc trong tôi. Tôi biết sut đi chúng vn như thế trong người tôi và đòi thoát ra ngoài, nhưng tôi không cho chúng ra; tôi c ý không cho chúng thoát được ra. Chúng hành h tôi đến nhc nhã, làm cho tôi phát điên lên, khiến tôi cui cùng phi chán ngy. Ôi, tôi mt mi và chán chường biết chng nào! 

À mà, thưa quý v, hay quý v tưởng tôi đang ăn năn hi li trước quý v hay mun xin quý v tha th cho điu gì chăng? Tôi dám chc thế nào quý v cũng tưởng như vy… Nhưng tôi xin nói đ quý v biết, quý v có tưởng như thế hay không tôi cũng cóc cn! 

Tôi không nhng không th tr thành đc ác, mà còn chng th tr thành cái quái gì hết: chng th ác mà cũng chng th hin, chng th đu mà cũng chng th lương thin, chng th là anh hùng cũng chng th là mt con b. Gi đây tôi đang sng cho hết chui ngày ca tôi trong cái l này, tôi t huyn hoc mình bng mt nim an i đc ác và vô ích rng mt k thông minh thì chng bao gi tr thành được cái gì ráo tri, và ch có đa ngu si mi có th tr thành cái gì đó mà thôi. Vâng, mt con người thông minh ca thế k XIX cn phi và có bn phn đo đc phi là mt sinh vt không có cá tính nào hết. Còn con người có cá tính, con người hành đng, nht thiết phi là mt k thp hèn. Đó là điu tôi tin tưởng sut bn mươi năm tri nay. 

Năm nay tôi bn mươi tui. Mà bn mươi là sut đi người ri, là già lm ri. Sng lâu hơn bn mươi là thô tc, đê tin, là vô luân lí. Quý v hãy tr li tht thành thc cho tôi biết: ai sng lâu hơn bn mươi tui? Đ tôi tr li cho quý v: ch nhng đa ngu si đn đn, và nhng tên vô li mi sng lâu hơn bn mươi. Tôi s nói thng như thế vào mt mi tên già, mi tên già đáng kính, mi tên già đp lão! Tôi s nói thng vào mt c thế gii như thế! Tôi có quyn nói thế, là vì tôi, chính tôi đây, cũng s sng ti sáu mươi tui! Tôi s sng đến by mươi! S sng đến tám mươi! Khoan, cho tôi th cái đã… 

Thưa quý v, chc quý v tưởng tôi mun pha trò cho vui? Quý v cũng li lm to! Tôi hoàn toàn không phi là người vui tính như quý v tưởng hay như quý v có th tưởng đâu. Tuy nhiên, nếu quý v thy bc mình vi tt c nhng trò ba hoa khoác lác này ca tôi, (mà tôi cm thy quý v có v bc ri đy), và mun cht vn xem tôi là thng cha nào vy, thì tôi xin thưa: tôi là mt tên thư kí hng bét! Tôi đi làm công chc ch đ kiếm miếng ăn (và ch thế mà thôi), và năm ngoái khi mt người h xa chết đi đ li trong chúc thư cho tôi sáu ngàn rúp, thì lp tc tôi xin thôi vic và chui v sng trong cái l này. Trước kia tôi đã tng sng trong cái l này, còn bây gi tôi s sng hn đây. Căn phòng tôi mãi rìa thành ph là mt căn phòng ti tàn, xu xí. Giúp vic cho tôi là mt m nhà quê già, xu tính xu nết ch vì ngu đn; đã thế người lúc nào cũng bc lên mùi hôi hám. Có người bo vi tôi là khí hu Peterburg không tt cho tôi, và rng ít tin như tôi mà sng Peterburg thì s cht vt. Tôi biết lm. Tôi còn biết rõ hơn tt c các v tham mưu, c vn khôn ngoan và đy kinh nghim y. Nhưng tôi vn li Peterburg. Tôi s không ri b Peterburg. Tôi không ri b là vì… a! Mà tôi hay đi thì có quan h quái gì!… 

Nhưng mà này: mt con người t tế thì thích nói v gì nht nh

Tr li: nói v mình. 

À, thế thì tôi xin nói v tôi!

 

 

2. 

Thưa quý v, bây gi tôi mun k cho quý v, dù quý v mun nghe hay không cũng mc, ti sao tôi li không th tr thành cho dù là mt con b. Tôi xin long trng tuyên b vi quý v rng đã rt nhiu ln tôi ráng tr thành mt con b, vy mà xem ra tôi cũng không xng đáng na. 

Thưa quý v, tôi xin th vi quý v rng mt ý thc quá sáng sut là mt bnh trng, vâng, mt bnh trng vô cùng có thc. Đ dùng cho sinh hot hàng ngày ca con người thì ch cn mt ý thc ca con người bình thường, nghĩa là ch cn mt na hay mt phn tư cái ý thc ca con người văn minh thế k XIX bt hnh ca chúng ta, nht là ca con người chng may li phi sng Peterburg – cái thành ph tru tượng nht, “c ý” nht trên mt đa cu này (bi l có nhng thành ph c ý, có nhng thành ph không c ý) là đã quá đ. Chng hn, s là quá đ khi anh có được cái phn ý thc mà nhng con người được gi là cht phác, gin d, nhng con người hành đng thường có. 

Tôi đánh cuc là quý v nghĩ rng tôi viết ra tt c nhng điu này ch là mun làm phách, ct đ ma mai nhng con người hành đng, cũng ging như ch vì thói làm phách rm mà tôi kéo lê thanh gươm như thng cha sĩ quan tôi nói lúc nãy. Nhưng thưa quý v, có ai mà li đi huênh hoang v bnh tt ca mình, ri còn làm phách làm b vi nó? 

a, mà tôi nói gì thế nh? Ai mà chng thế, ai mà chng hãnh din vi bnh tt ca mình, và không biết chng tôi là mt đa hãnh din hơn ai hết cũng nên. Thôi, không tranh cãi na. Tôi cãi là tôi ngu. Nhưng dù sao tôi vn tin tưởng sâu sc rng chng nhng mt ý thc quá sáng sut, mà ngay bt c ý thc nào cũng đu là bnh hon c. Tôi dám chc như vy. Nhưng hãy tm gác chuyn này sang mt bên đã. Quý v hãy cho tôi biết điu này: vì sao có hin tượng là, c như c ý, vào nhng giây phút, phi, vào đúng nhng giây phút mà tôi có kh năng ý thc được rõ nht tt c nhng tinh tế ca cái đp và cái cao thượng, như ngày xưa ta thường nói, thì tôi li thường không ý thc được gì na hết, mà li lao vào làm nhng vic xu xa đê tin đến ni… nghĩa là nhng vic mà có l ai cũng làm, nhưng li c như c tình đến vi tôi đúng lúc tôi biết mười mươi là đáng l không nên làm mi phi. Càng ý thc rõ bao nhiêu v cái thin và mi cái gì gi là “mĩ và toàn ho” tôi li càng chìm sâu vào đng bùn nhơ ca mình và càng cm thy sn sàng mun ngp ln hoàn toàn trong đó by nhiêu. Nhưng cái chính là cm giác đó trong tôi dường như không phi tình c, mà tt yếu phi thế. C như đó là trng thái bình thường nht trong tôi, ch tuyt nhiên không phi là căn bnh hay tt xu nào c; thm chí đến ni v sau tôi chng còn thiết tha gì chng li cái thói xu y na. Cui cùng tôi hu như tin (mà có khi tôi tin tht cũng nên) rng đó mi chính là trng thái bình thường ca tôi. Ch thot tiên tôi đã phi vt ln kh s chng nào đ chng li nó! Tôi không tin rng vi nhng người khác cũng xy ra như vy nên sut đi tôi c âm thm giu kín điu đó như giu mt nim bí n. Tôi đã xu h vì điu đó (ngay đến bây gi tôi vn còn xu h). Đến mc tôi còn cm thy mt ni thích thú thm kín, đê tin, bt thường khi vào mt trong nhng đêm Peterburg nhơ nhuc nht, tôi tr v nhà, v cái xó ca mình, và cũng ý thc rõ hơn rng ngày hôm nay mình li làm mt vic đê tin, rng vic mình làm không còn cách gì vt vát được na. Và thế là, tôi li âm thm t đay nghiến, chi ra, dày vò mình đến ni cui cùng nim cay đng biến thành mt cm giác ngt ngào nhc nhã, đáng nguyn ra, và sau rt tr thành mt khoái lc thc s. Vâng, đúng thế: khoái lc! Tôi mun nhn mnh điu đó: khoái lc! Tôi phi nói ra điu y vì lúc nào tôi cũng mun biết xem nhng người khác có cm thy được nhng khoái lc như vy không. 

Đ tôi gii thích cho quý v hiu: cái khoái lc đây chính là do mi ý thc được quá rõ ràng s hèn h ca mi; là do mi cm thy b đy ti cái gii hn cui cùng; mi biết tình cm y tht là ê ch; nhưng li không có cách gì chng li được, rng mi không có li thoát nào hết; rng không bao gi mi có th tr thành con người khác được, và cui cùng, cho dù mi có đ thi gi, đ lòng tin đ biến thành cái gì khác đi na, thì chưa chc mi đã mun mình biến đi. Hoc gi nếu có mun, mi cũng s bt lc chng làm gì được, bi thc s mi chng th biến thành cái gì hết! 

Nhưng t hi nht – ct lõi ca mi vn đ ch, tt c nhng điu đó din ra phù hp vi nhng quy lut cơ bn và bình thường ca mt ý thc quá sáng sut, phù hp vi cái tính ỳ bt ngun trc tiếp t nhng quy lut y, do đó, vn đ không ch là mi không th biến đi, mà đơn gin là mi không làm được trò trng gì hết ráo! T đó có th suy ra, chng hn, h qu ca mt ý thc quá sáng sut là như thế này: phi, tôi là mt thng khn nn. Nhưng vic tôi biết tôi là mt thng khn nn li chng an i được tôi chút nào v cái khn nn ca tôi c. Nhưng thôi, đ ri!… Chúa ơi, tôi nói lm nhm mãi mà ct nghĩa được cái gì cơ ch? Cái khoái lc y đâu ra? Nhưng tôi s ct nghĩa điu y cho kì được. Tôi phi cm ly bút cũng ch vì thế… 

Như tôi chng hn, tôi có mt lòng t ái kinh khng. Tôi đa nghi và d đng lòng như mt thng gù hay mt anh lùn. y thế mà có nhng phút tôi nghĩ giá có ai tát tôi mt cái có khi tôi li ly thế làm thích thú! Tôi nói tht đy: có th tôi biết cách tìm thy khoái lc riêng trong vic b ăn tát y; dĩ nhiên đó là nim khoái lc ca tuyt vng, nhưng trong s tuyt vng cũng có nhng khoái lc cc kì mãnh lit ca nó ch, nht là khi ta ý thc được rõ ràng tình cm tuyt vng ca mình. Còn trong trường hp b tát ta li càng ý thc được mãnh lit hơn ta b người khác h nhc như thế nào. 

Nhng cái chính là, xét dưới bt c khía cnh nào, cui cùng bao gi tôi cũng đâm ra là k có li trước, và c nht là cái li y không phi do tôi, mà do nhng quy lut t nhiên gây nên. Trước hết, tôi có li bi vì tôi thông minh hơn tt c mi người chung quanh. (Lúc nào tôi cũng t coi tôi thông minh hơn mi người chung quanh, và lm khi – quý v có tin được không – lm khi tôi li cm thy bi ri vì điu đó, đến ni sut đi tôi, tôi c phi nhìn đi ch khác mà không dám nhìn thng vào mt mi người). Sau na, tôi có li bi vì gi d tôi có lòng cao thượng tht, thì lòng cao thượng y ch càng làm tôi đau kh thêm, vì tôi ý thc được toàn b s vô ích ca nó, và tôi biết chc tôi chng th làm được gì vi lòng cao thượng y: không th tha th được, bi k làm nhc tôi có th đã tát tôi theo quy lut t nhiên (mà đã là quy lut t nhiên thì đâu có th nói đến s tha th); không th quên được, bi l dù là quy lut t nhiên thì ta vn cm thy b xúc phm. Sau hết, c cho rng tôi chng thèm khoan hng đi na, mà trái li, mun tr thù cái tên đã làm nhc tôi, thì tôi cũng li không làm như vy được, bi vì tôi chc tôi không dám làm gì c, cho dù tôi có th làm được đi chăng na. 

Vì sao tôi không dám ư? V vn đ này tôi cũng xin có đôi li.

 

  

3.

Vi nhng người có gan tr thù và, nói chung, biết cách t bo v, thì h hành đng như thế nào? Gi d, mt khi ý mun tr thù chiếm đot h, thì trong toàn b con người h không còn gì khác ngoài cái ý mun đó. Quý ngài này s xông thng đến phía trước như mt con bò điên chúc sng xung dưới và ha chăng ch có bc tường mi ngăn được anh ta. (Xin nói thêm là khi đi din vi bc tường, thì nhng v này – nghĩa là nhng con người cht phác, gin d, và nhng con người hành đng – s thành thc chu thua ngay). Đi vi h bc tường không phi là cái c thoái thác, chng hn như đi vi chúng ta – nhng con người suy tư, và do đó, không hành đng, thì bc tường không phi là mt cái c đ tháo lui, cái c mà chính anh bn chúng ta có khi không tin, nhưng vn sn sàng li dng nó mt cách vui sướng. Không, h thì h thc tâm chu thua. Đi vi h trong bc tường như có cái gì nguôi du, cái gì mang tính gii pháp đo đc và rt dt khoát, thm chí có khi thn bí na. Nhưng tôi s có dp nói thêm v bc tường đó. 

Vâng, chính con người cht phác, gin d như vy tôi coi là con người bình thường, con người thc s, mà chính bà m to hóa du dàng ca chúng ta mun thế khi sinh ra anh ta trên đi này. Tôi ghen tc đến tn xương ty vi con người này. Hn ngu đn, đúng, tôi không chi cãi. Nhưng, biết đâu đy, có th vì bình thường nên hn buc phi ngu đn thì sao? Có th như vy li đp cũng nên. Cái gi thuyết đó tôi cho có v càng đúng hơn nếu ta xét cái phn đ ca con người bình thường, nghĩa là ca con người có ý thc sáng sut, con người không phi sinh ra t lòng bà m thiên nhiên, mà t mt s bóp méo nào đó (nói thế nghe có v thn bí, nhưng tôi vn ng đúng như vy); cái con người b bóp méo đó khi đng trước phn đ ca hn bng nhiên phi nép mình li và nhường bước, đến đ chính hn phi t coi hn là mt con chut nht ch không phi mt con người. Cho dù là mt con chut nht có ý thc rt sáng sut chăng na thì nó vn ch là con chut nht, hung h k kia mi là mt con người, và, do đó, vân vân và vân vân… Nhưng điu đáng nói hơn c là chính hn, vâng chính hn, li t coi mình là mt con chut nht, trong khi chng ai bt hn phi t thú như vy c. Và đó mi là điu mu cht nht. 

Bây gi ta th ngm xem chàng chut nht này trong lúc hành đng xem sao. Gi th chàng cũng đã b xúc phm (mà hu như lúc nào chàng ta cũng b xúc phm) và cũng mun tr thù. Ni hn thù cht cha trong lòng chàng có khi còn ln hơn c trong l homme de la nature et de la vérité 1 . Cái ý đnh hèn h mun ly oán tr oán trong con người chàng có th còn nung nu hơn c trong l homme de la nature et de la vérité, bl homme de la nature et de la vérité do cái ngu đn bm sinh ca hn, coi vic tr thù chng qua ch là mt hành đng vô cùng chính đáng, trong khi chàng chut nht kia, do cái ý thc quá sáng sut, li ph nhn s công bng đó. Nghĩa là cui cùng ta đi ti bn cht ca vn đ, bn cht ca hành đng báo thù đó. Ngoài s đê tin ban đu, chàng chut nht bt hnh ca chúng ta đã kp bao bc chung quanh mình bao nhiêu cái đê tin khác dưới hình thc nhng hoài nghi, nhng do d, t hoài nghi đu tiên kéo theo không biết bao nhiêu hoài nghi khác chưa được gii đáp, đến mc vô hình trung xung quanh chàng đã hình thành nên mt đng bùn nhơ đnh mnh nào đó, đúng bùn nhơ hp thành t nhng do d, h nghi, và sau hết, bng tt c nhng bãi đm mà nhng con người tht thà, cht phác, nhng con người hành đng đã nh lên mt chàng, nhng k ngo mn đng xung quanh chàng như nhng quan tòa và nhng nhà đc tài, ln tiếng cười chế nho chàng. 

C nhiên đến lúc y thì chàng chng còn biết làm gì hơn là cười khy gi v khinh b, s khinh b mà chính chàng cũng chưa chc đã tin, ri xu h cúp đuôi chui vào cái hang ca mình. đó, trong cái hang hôi hám bn thu y, chàng chut nht b người ta chế nho và h nhc kia mi t t trm mình vào trong ni căm hn tím lnh, đc ác, và nht là mt ni căm hn không bao gi dt. Sut bn mươi năm tri ròng rã, chàng s còn nh li v xúc phm đó vi tng chi tiết nh nht nht, nhc nhã nht, và c mi ln như thế li thêm tht vào nhng chi tiết nhc nhã hơn, ri t x v, đay nghiến mình mt cách cay đc trong tưởng tượng. Tuy cm thy t xu h vì nhng tưởng tượng y, nhưng chàng vn c khơi gi ra, c nh li tt c, t ba thêm mt câu chuyn hoang đường khác, ly c rng chuyn đó cũng hoàn toàn có th xy ra, và chàng s không tha th gì hết. 

Rt có th chàng s tìm cách tr thù tht; nhưng s tr thù bng cách lén lút, vng trm, tng tí mt, vô danh, đng thi không tin chút gì vào cái quyn được tr thù ln s thành công ca s tr thù đó, và chàng biết trước rng vì tt c nhng toan tính tr thù y mà chàng còn đau kh gp trăm ln k b tr thù, mà k đó chưa chc đã thèm đ ý đến nhng toan tính ca chàng. Ri trong lúc lâm chung, chàng s nh li tt c, vi nhng chi tiết càng lúc càng nhiu hơn, và… Nhưng chính trong tâm trng ô nhc giá băng na tuyt vng, na hi vng đó, trong trng thái t chôn sng mình vì ý thc được quá rõ ràng s đau kh y, trong căn nhà hm mà chàng sng sut bn mươi năm tri, trong hoàn cnh biết rõ là bế tc nhưng vn còn đôi chút hoài nghi đó, trong cái đa ngc đy dc vng không được tha mãn và quay tr vào trong y, trong m hn đn nhng dao đng, nhng quyết đnh nóng bng va thành hình tưởng như chc chn, nhưng ch mt phút sau đó li tr thành nhng ân hn, phi, trong tt c nhng cái đó đã cha đng cái cht ct ca nim khoái lc kì l mà tôi đã nói trên. Nim khoái lc y tinh vi đến ni, khó nhn ra đến ni nhng k ch hơi tm thường mt chút, hay thm chí c nhng k có h thng thn kinh vng chc cũng không hiu được tí gì. “Có l c người nào chưa b ăn tát bao gi cũng không th hiu ni na ch” – quý v s cười mà bo tôi như vy, nghĩa là quý v mun lch s mà nói bóng gió cho tôi biết rng, chc hn trong đi tôi đã b ăn tát nên mi t ra am tường đến thế. Tôi dám cá là quý v đã nghĩ như vy. Nhưng quý v hãy yên tâm, tôi chưa h b ăn tát bao gi; dù quý v có tin hay không cũng mc. Có khi tôi còn tiếc là trong đi tôi đã cho k khác ăn tát quá ít. Mà thôi, đ ri… tôi không nói thêm mt li nào na v chuyn này, dù rng chc nó s làm cho quý v khoái chí lm! 

Tôi li xin bình tĩnh nói tiếp v nhng người có thn kinh tt mà không hiu được cái tế nh ca nhng khoái lc. Mc dù trong mt vài trường hp h có la rng lên như mt con bò rng thc th, và c cho là điu này làm cho h hết sc vinh d đi na, nhưng, như tôi đã nói, khi vp phi cái-bt-kh là h lp tc h ging ngay. Cái-bt-kh đó tc là bc tường đá phi không? Bc tường đá nào? Ô hay, tt nhiên đó là nhng quy lut ca to hóa, là nhng kết qu ca khoa hc t nhiên, là toán hc. Chng hn nếu có ai chng minh cho quý v biết rng thy t quý v là loài kh thì quý v cũng chng nên nhăn mt làm gì, mà hãy chp nhn nó như mt s tht. Hay nếu có người chng minh cho quý v thy thc cht mt git m ca quý v phi đáng giá hơn trăm ngàn git m ca đng loi quý v, rng kết lun này là đim tn cùng ca mi đc tính, mi bn phn, mi th hiếu và thành kiến thì quý v cũng chng làm được gì hơn là chp nhn nó vì hai ln hai – đó là toán hc. Quý v c th cãi li xem! 

Thiên h s la ln vào mt quý v: “Xin li đi! Quý v đâu có th phn đi s hai ln hai là bn. To hóa ch vic gì phi xin x quý v; nó đâu thèm đ ý đến nhng ước mun này n ca quý v, đến vic quý v có thích hay không thích nhng quy lut ca nó. Quý v vn buc phi chp nhn nó đúng như nó là thế, và do đó, chp nhn c nhng h qu ca nó. Mt bc tường là mt bc tường, thế thôi”. Vân vân và vân vân… 

Tri đt, nhưng tôi cn đếch gì nhng quy lut ca to hóa h Tri, mt khi vì lý do nào đó tôi không thích nhng quy lut và cái s “hai ln hai là bn” y! C nhiên, nếu không có đ sc mnh thì tôi không th húc đu vào bc tường đá như thế, nhưng tôi cũng không tha hip vi nó ch bi l đó là mt bc tường đá và tôi không có đ sc húc đ nó! 

Làm như th mt bc tường đá như vy đúng là mt s an i, và cha đng mt li kêu gi tha hip nào đó ch duy nht vì nó chính là cái s “hai ln hai là bn” không bng! Phi lí ơi là phi lí! 

Đâu phi là chuyn hiu được hết, ý thc được hết mi điu bt kh, mi bc tường đá. Đâu phi là chuyn nếu anh thy ghê tm phi tha hip thì đng tha hip na. Vn đ là t nhng kết hp lôgích tt yếu nht dn đến nhng kết lun đáng ghét nht v đ tài muôn thu, là dường như anh vn có li gì đó trong vic tn ti bc tường đá kia, mc dù s tht anh hiu quá rõ rng anh hoàn toàn chng có li gì ráo tri, thế là anh li âm thm nghiến răng bt lc và khoan khoái đng bt đng mà mơ tưởng rng té ra anh chng vic gì phi tc gin ai c, rng bc tường đá y là không có, và có th chng bao gi có c, rng đó chng qua ch là mt trò h, mt trò bp bm la di, bi vì đó là mt vic chng ra làm sao, người ta chng biết đó là cái gì và đó là ai, nhưng bt chp mi trò đánh tráo và nhng cái vô tri thc đó, ngươi vn đau kh, và càng không biết rõ bao nhiêu ngươi li càng đau kh by nhiêu. 

——————————–

1.Nguyên văn tiếng Pháp: Con người ca t nhiên và ca chân lí (BTV).

 

 4.

“Ha! Ha! Ha! C theo cái kiu lp lun va ri ca anh thì có l c trong s đau răng anh cũng tìm thy khoái lc đy nh?” – Quý v s cười mà bo tôi như vy. “Ch sao, đau răng cũng có cái thú ca nó ch” – Tôi đáp. Tôi b đau răng c tháng tri nay nên tôi biết. C nhiên khi đau răng người ta không tc gin mt cách im lng, mà người ta rên r. Nhưng đó là nhng tiếng rên không trung thc, đó là nhng tiếng rên thâm đc; và toàn b vn đ chính là s thâm đc này. Chính nhng tiếng rên đó nói lên cái khoái lc ca k b đau; nếu không cm thy khoái lc hn đã chng rên làm gì. Đó là mt thí d hay thưa quý v, tôi xin trin khai nó ra. 

Th nht, nhng tiếng rên y biu l toàn b cái vô ích thp hèn đi vi ý thc ca ta, toàn b quy lut ca to hóa mà tuy nh tot vào nó quý v vn c đau kh vì nó. Còn nó vn thn nhiên như không. Chúng cũng phát biu rng tuy quý v biết rõ là không có k thù no đây hết, nhưng quý v vn c đau đn như thường, và dù có bao nhiêu các Wagenheim 1 đi na thì quý v vn c là nô l ca nhng chiếc răng đau, rng nếu có cái bng dưng ny ra ý cu ước cho anh khi đau, thì lp tc cái răng ca anh s khi đau ngay, nhưng nếu người đó không mun, thì nhng chiếc răng ca anh s tiếp tc đau sut ba tháng na. Và cui cùng, nếu anh vn không bng lòng và tiếp tc phn kháng thì anh chng còn cách nào khác đ t an i hơn là t tát vào mt mình, hay đm tay tht đau hơn na vào tường. Và chính t nhng điu nhc m giết người đó, t nhng tiếng cười chế nho không biết ca ai đó bt đu gây cho anh cái cm giác khoái lc đôi khi đt ti đ cc khoái. 

Thưa quý v, tôi xin quý v lúc nào đó hãy th lng tai nghe tiếng rên ca con người có hc thc ca thế k XIX, lúc hn b đau răng đã hai, ba hôm, khi tiếng rên ca hn đã không còn ging tiếng rên ca hôm đu tiên, nghĩa là hn rên không phi ch vì răng đau, không như mt anh nhà quê thô l nào đó rên, mà như mt con người có hc, con người mà văn minh Châu Âu đã đng ti, rên như mt con người “đã tách ri hn cái gc và nhng nn tng nhân dân”, như bây gi người ta thường nói 2 . Tiếng rên ca hn nghe hn hc, xu thói, và hu như không bao gi dt, đêm cũng như ngày. Mà hn tha biết rên như thế đâu có ích gì cho hn. Hn biết rõ hơn ai hết rng hn ch làm bc mình nhng người xung quanh và làm kh hn mà thôi, và chính hn, hn cũng t hành h hn đ chng được li lc gì hết. Hn tha biết gia đình và hàng xóm, mà tiếng rên ca hn nhm vào h, đã bt đu thy ghét và không tin chút gì vào chuyn hn b đau răng na, và ai cũng thm hiu rng hn có th rên khác đi, gin d hơn, đng có rên m m lên như thế, đng có nhng kiu cách như thế, và cho rng hn quan trng hóa vì đc ác. A, đó! Cái khoái lc nm trong chính s hèn h và tt c nhng cái c ý đó. “À! Tôi làm phin các người h, tôi xé tim các người ra h, tôi làm c nhà mt ng h? Càng tt! Thì đng ng na! Nên biết là tôi đang đau răng đây! Dưới mt các người tôi không còn là mt k anh hùng như trước kia tôi mun t ra na, mà ch còn là mt tên đc ác, mchenapan 3 ! Càng tt! Tôi còn sung sướng là các người đã thy con người tht ca tôi! Các người khó chu nghe nhng tiếng rên khn nn ca tôi phi không? Cho các người khó chu! Tôi s rên to hơn cho mà xem đây này!…” 

Quý v vn chưa chu hiu? – Không, đúng là phi đt ti trình đ nhn thc sâu sc mi hiu được hết mi s tinh tế ca cái khoái lc xác tht này. Quý v cười? Tôi rt hân hnh. Thưa quý v, c nhiên nhng câu pha trò ca tôi rt vô duyên. Chúng rc ri quá và nghe rt gi to. Nhưng tt c là do lòng không t trng ca tôi mà ra: L nào mt con người có ý thc li có th t trng được, dù ch mt chút thôi? 

——————————–

1. Có th đây là tên mt nha sĩ ni tiếng thi đó, nhưng cũng có th đây là mt thông danh (nom générique): phn ln các nha sĩ hi đó là dân Do Thái. (Chú thích ca ND). 

Có mt nhà phê bình nghiên cu văn hc chú thích như sau: Theo s đa ch chung ca thành ph Peterburg nhng năm 1860-1869 có tt c 8 nha sĩ có h Wagenheim, các bng qung cáo mang h này treo khp thành ph. (Yatrau). 2Câu hay được nhc đến trong cuc tranh lun gia hai phe th cu (Sleyophiles) và phe cp tiến (Occidentalistes) hi by gi. (ND). 3Nguyên văn tiếng Pháp: K vô li. (ND).

 

  

5.

L nào mt k đã quyết tâm đi tìm khoái lc c trong ý thc t h mình li có th còn có chút lòng t trng được chăng? Điu tôi va nói không phi là do mt lòng tiếc hi vô v nào hết. Và nói chung tôi ghét nói “Ly ba, ba tha cho con, ln sau con không dám thế na!” Không phi là vì tôi không th nói được nhng câu đó – trái li, có th chính bi tôi quá có thi được nhng câu như vy. 

C như mt c ý, tôi thường nhy x vào mt v rc ri ngay cái lúc tôi biết hn hoi rng tôi chng có gì ăn thua trong đó hết. Cái đó mi khn nn. Đ ri tôi li mi lòng, li khóc lóc ân hn và cui cùng, c nhiên, tôi li t hn di, mc dù vn không chút nào là đóng kch: chc tâm hn tôi phi là hc ám. 

Trong nhng trường hp đó thì đâu có th oán trách gì được nhng quy lut t nhiên, dù rng sut đi tôi đã b nhng quy lut đó chơi cho nhiu v đau lm ri. Bây gi nhc li tt c các chuyn đó thì khn nn lm, vi li nó cũng đã khn nn ngay t hi đó ri. Vì ch ngay mt hay hai phút sau đó, tôi đã tc ti nhn ra rng tt c ch là di trá, di trá hèn h, đóng kch bn thu: nhng ăn năn, nhng cm đng, nhng th bi sa đi… Quý v s hi ti sao tôi li hành h tôi, cu xé tôi như thế? Tr li: bi vì tôi chán ngi khoanh tay mt ch, nên tôi mi nghĩ ra chuyn đ hành h mình. Đúng như vy đó! Quý v c quan sát kĩ mà xem, quý v s thy s vic xy ra y ht như vy. Tôi t ba ra nhng chuyn phiêu lưu, tôi t to cho mình mt cuc đi huyn hoc đ ít nht có th sng cách này hoc cách khác. Biết bao nhiêu ln, chng hn, tôi đùng đùng ni gin chng vì mt lí do quái gì ráo, như là c tính ni gin vy, trong khi thâm tâm vn biết hn hoi rng chng vic gì phi cáu hết, rng mình làm b cáu đ ri đến cái đ đâm ra cáu thc s. Sut đi tôi vn thích chơi cái trò y, thm chí v sau tôi không còn kim chế được nó na. Có ln, không hai ln ch, tôi c gng yêu. Ri tôi đau kh, tôi cam đoan vi quý v như thế. Trong đáy sâu tâm hn ta không tin là ta đau kh, ta còn t giu ta là khác, vy mà ta vn đau kh như thường, và đau kh thc s, ta ghen tuông, ta qun trí. Và nguyên do tt c là do bun chán, thưa quý v, chính là do bun chán mà ra hết; tình trng bt đng đã ln át ta, đè bp ta. Cái thành qu trc tiếp, thành qu t nhiên ca ý thc chính là tính ỳ, nghĩa là c tình ngi khoanh tay mt ch. trên, tôi đã nói đến điu này. Tôi xin nhc li, nhc li và nhn mnh: tt c mi con người cht phác gin d, tt c mi k hot đng, s dĩ h hành đng chính là bi h đn đn và tm thường. 

Làm sao ct nghĩa được điu đó? Đây này: bi vì đu óc h nh hp nên h coi nhng nguyên nhân ph, nguyên nhân trc tiếp là nhng nguyên nhân chính; và còn d dàng hơn, nhanh hơn k khác, h tưởng rng đã tìm thy nhng lí do vng chc, căn bn cho hành đng ca h. Bi vy h yên tâm – mà đây là điu chính. Qu thế, mun hành đng được thì trước hết phi có mt s yên n tâm hn và không còn mt hoài nghi nào na. Nhưng làm sao tôi đt ti được cái yên n tâm hn đó? Tôi tìm đâu ra nhng nguyên nhân cơ bn đ da vào? Đâu là nn móng ca tôi? Tôi s đi tìm nó ch nào? 

Tôi tp suy tưởng: và ri, trong tôi, c mi mt nguyên nhân đu tiên li lp tc kéo theo sau nó mt nguyên nhân khác sâu xa hơn, căn bn hơn, và c như thế ti vô hn. Đó chính là bn cht ca mi tư duy, mi ý thc. Thế ri ta li đng ti nhng quy lut ca t nhiên. Và cui cùng kết qu là gì? Thì li vn chính là cái đó! Quý v hãy nh li: va nãy tôi có nói ti s tr thù (tôi chc quý v vn chưa hiu được hết). Người ta nói: con người báo thù bi vì hn cho như vy là đúng. Nghĩa là hn đã tìm được thy cái nguyên nhân căn bn cho hn, c th đó là công lí. Cho nên hn cm thy hoàn toàn yên nguôi và làm cái hành đng tr thù đó hết sc thanh thn và thành công, bi vì hn tin tưởng rng hn làm mt vic chính đáng và thng thn. Nhưng tôi thì tôi chng thy gì là chính đáng, là tt. Cho nên nếu tôi c rp tâm đ tr thù, thì đó hoàn toàn là do ác ý ca tôi mà thôi. C nhiên s đc ác có th thng được mi do d, mi hoài nghi, và như thế có th được coi như mt lí do căn bn, chính bi l nó không phi là mt lí do. Nhưng làm sao được nếu tôi không đ ngay đến c lòng đc ác? (Điu này tôi đã nói lúc đu…). 

Chính bi vì nhng quy lut khn nn đó ca ý thc mà s đc ác ca tôi phi kinh qua mt s phân gii hóa hc. Va mi phân bit được ra đi tượng ca lòng thù oán, thì nó đã biến đi mt, mi lí do tiêu tán đi, k có li không còn tìm thy, điu xúc phm không còn là điu xúc phm, mà là mt cái vt ca đnh mnh, mt cái gì ging như s đau răng, trong đó không ai là k có li. Ri cui cùng vn li ch còn chính cái li thoát y – tc là đm tay vào tường. Ta s gi b khinh b vì không th tìm được nguyên nhân đu tiên. Còn nếu ta giao phó được ta cho tình cm mt cách mù quáng, không h đn đo và suy nghĩ, không h tìm kiếm lí do, gt b ý thc ta sang dù là mt phút, thì đã là mt chuyn khác! Thù ghét hoc yêu mến đi, ch đng ngi khoanh tay mt ch! Đến ngày kia-là chm nht-ngươi s bt đu t khinh b ngươi vì đã c tình la di ngươi. Kết qu là: bong bóng xà phòng, và sc ỳ. 

A! Bm quý v, có th tôi t cho mình là rt đi thông minh ch bi l là sut đi tôi chưa bao gi có th khi s hay kết thúc được mt cái gì. Bi thế tôi ch là mt tên tán láo, mt tên tán láo vô hi, mt tên quy ry, như mi người chúng ta. Nhưng biết làm sao được, thưa quý v, nếu qu thc cái s mnh duy nht ca mi con người thông minh là ngi nói láo, nghĩa là ch tâm ngi đ nước vào cái rây. 

 

  

6.

Tri! Giá tôi không làm được vic gì ch vì lười thì có phi tôi đã phc tôi biết my! Tôi phc tôi chính bi vì ít nht tôi đã có th lười được, bi vì ít nht tôi đã có được mt tính cách nht đnh đ có th t tin vào mình. Hi: Mày là ai? Đáp: Mt thng lười! Được nghe ai gi như thế chc phi là thú v lm. Như vy là tôi đã được đnh danh, đã có cái gì đ nói v tôi… “Mt thng lười!” – Đó là mt tước v, mt chc phn, mt s nghip, thưa quý v! Quý v ch cười. Tht vy đó. Như vy chc tôi s có cái quyn hi viên ca mt hi ln nht thế gii và lúc nào tôi cũng ch làm mi mt vic là chiêm ngưỡng tôi. Tôi biết mt v sut đi t hào là s trường v rượu Lafitte. Ông ta cho cái đc tính này ca ông là mt đc tính rt quý báu và không bao gi ng vc gì mình c. Ông ta chết đi không nhng lương tâm yên n, mà còn đc ý na, và ông ta đã hoàn toàn có lí. Như vy chc tôi đã đã chn được cho tôi mt s nghip: chc tôi đã là mt thng lười và mt thng ham ăn, nhưng không phi là mt thng ham ăn tm thường, mà là mt k ham thích “tt c nhng cái gì đp và cao thượng”. Quý v thy thế nào? Tôi đã nghĩ đến chuyn này t lâu ri. “Cái đp và cái cao thượng” đã đè nng trĩu trên đu tôi t hi tôi bn mươi. T hi tôi bn mươi tui! Nhưng trước đó có l là mt chuyn khác hn! Chc tôi đã tìm được cho tôi mt hình thc hot đng phù hp vi tư cht ca tôi: thí d, ung rượu chúc mng tt c nhng gì “đp và cao thượng”. Tôi s nm ly mi cơ hi đ nâng li chúc mng “cái đp, cái cao thượng”, nht là sau khi đã nh mt git l vào li rượu. Tôi s làm mi th tr thành “đp và cao thượng”, tôi s khám phá ra “cái đp và cái cao thượng” ngay c trong nhng đng rác hôi thi nht, tôi s nh l đm đìa như mt cái khăn thm nước. Mt ha sĩ, chng hn, v mt bc tranh ca Ghé 1 là tôi nâng chén chúc mng ha sĩ đó lp tc, bi tôi yêu thích tt c nhng gì “đp và cao thượng”. Mt thi sĩ đã viết bài thơ Hãy mc ý mi người” 2 , lp tc tôi nâng chén chúc mng mi người, bi tôi yêu thích “cái đp, cái cao thượng”. Ri tôi s đòi mi người phi kính trng tôi vì điu đó. Tôi s truy t k nào không tôn trng tôi. Tôi sng yên n, và tôi chết uy nghi. Thế mi là điu tuyt diu ch, thế mi là tao nhã ch! Và ri tôi s đ mt cái bng tht b v, mt cái cm bnh ra ba ngn, mt cái mũi tht bóng nhy, đ ai trông thy cũng s phi reo lên: “A! Đây mi là mt con người đích thc, mt con người đáng kính!”. Quý v mun nghĩ thế nào thì nghĩ, ch được nghe ai nói v mình bng nhng nhn xét đó thì qu là có thy d chu thc trong cái thi bui tiêu cc này! 

——————————–

1. Ha sĩ hin thc và đo đc ni tiếng, đã v nhiu chân dung, đc bit là ca Tolstoi. (ND). 

2. Thơ ca Nekrasov. (ND).

 

 

7.

Nhưng đó ch là nhng gic mng vàng mà thôi! 

À mà này! Ai là người đu tiên đã phát biu, người đu tiên đã tuyên b rng con người làm nhng điu khn nn ch bi vì hn không biết đến nhng tư li ca hn, và nếu ai soi sáng cho hn, nếu ai m mt cho hn nhìn thy nhng quyn li thc th ca hn, nhng quyn li bình thường ca hn, thì lp tc hn s thôi không làm nhng điu khn nn na và lp tc s tr thành tt và thng thn, bi vì mt khi đã được khoa hc soi sáng cho và đã hiu nhng quyn li thc ca mình, thì hn s tìm thy trong cái thin y mi li ca hn? Cho rng không ai có th hành đng c tình chng li quyn li ca chính mình được, cho nên con người tt nhiên phi làm điu thin. Ôi, con nít làm sao! Ngây thơ làm sao! 

Nhưng có bao gi, trong sut bao nhiêu ngàn năm nay, có bao gi con người ch hành đng theo tư li? Ta tr li làm sao được hàng triu s kin chng minh rng con người, trong khi vn ý thc được đâu là quyn li ca mình, li đem đt nó vào hàng th yếu và đâm đu vào mt con đường khác hn, đy ri ro và nguy him? Không phi là hn b bt buc làm như thế, nhưng hình như hn mun c tình tránh con đường đã vch ra, đ t mình vch ly mt cách t do, mt cách phóng khoáng, mt con đường khác đy khó khăn, mt con đường phi lí, khó mà nhn ra, mù mt. Chính bi vì cái t do y, dưới mt hn, có nhiu sc dn d hơn là nhng tư li ca hn… Tư li! Thế nào là tư li? Quý v có dám đnh nghĩa cho tht đúng h tôi tư li ca con người là thế nào không? Quý v s nói sao nếu mt ngày kia tư li ca con người, trong mt vài trường hp, không nhng có th, mà nhiu khi li còn phi là ham mun cái hi ch không phi là cái li. Nếu thế, nếu có trường hp này xy ra, thì c cái nguyên lí ca quý v s sp đ. Quý v nghĩ sao? Có th có trường hp đó được không? 

Quý v cười! Quý v c cười đi, nhưng xin tr li tôi đã: ta có đếm được chính xác nhng tư li ca con người không? Có cái nào không có trong bng phân loi ca quý v và có cái nào không th phân loi được không? Bi, theo tôi biết, quý v đã thiết lp cái bng tư li con người đó theo nhng con s trung bình ca thng kê và nhng đnh thc kinh tế – khoa hc. Vy tư li con người theo quý v gm có phú quý, tài sn, bình yên, t do, vân vân và vân vân. Và nếu k nào không giu giếm, và c tính bài xích cái bng phân loi đó, quý v và c tôi na s coi k đó là mt thng điên, mt k ngu dân ch nghĩa, phi không? Có đúng thế không đã? Nhưng có mt điu là: làm thế nào mà các nhà thng kê, các bc hin triết và các v nhân ái đó li luôn luôn gt mt thc tư li đc bit ra ngoài cái bng tính nhng tư li ca con người? Thm chí h cũng chng mun tính đến nó trong dng thc mà l ra phi tính đến, mà điu này có tính cht quyết đnh đến kết qu tính toán. Cũng chng phi là mt vic khó khăn gì, thì ti sao không làm cho hết cái bng đó đi, ti sao không cho cái yếu t đó vào?… Nhưng điu nguy hi là yếu t tư li sáng sut y không th có ch trong mt bng phân loi nào và không th ghi được vào mt bng nào hết. Chng hn, tôi có mt ông bn… A, mà tôi nh ri, quý v cũng biết ông ta mà! Có ai mà không biết ông ta cơ ch

Khi sp sa hành đng, ông bn đó bt đu ct nghĩa cho ta rt rõ bng nhng câu nói đp đ và vĩ đi, rng ông ta phi hành đng ra sao đ phù hp vi lí trí, vi chân lí. Hơn thế na: ông ta s tho lun ra mt cách xúc đng say sưa nhng tư li thc s và bình thường ca nhân loi; ông ta s chế nho s mù quáng ca nhng k ngu si không hiu gì v nhng quyn li thc ca mình, cũng chng biết gì đến cái giá tr thc s ca phm hnh. Nhưng ch mười lăm phút sau, chng vì mt nguyên c đt xut bên ngoài nào, mà ch do mt đng cơ nào đó bên trong mnh hơn c mi tính toán và quyn li, ông ta s làm mt vic l bch, by b nào đó, và thế là ông ta hành đng chng hn li nhng quy tc mà ông đã vin dn ra, chng li c lí trí, c tư li, chng li tt c… Nhưng tôi báo trước cho quý v biết rng ông bn tôi là mt nhân vt tp th và vì vy rt khó mà quy trách ông ta mt mình được. Chính đó là cái điu tôi mun nói ti, thưa quý v! Tht vy, chng l đi vi ta li không có mt cái gì đáng quý hơn c nhng quyn li ln lao nht hay sao? Nói khác đi (đ khi phá v lôgích): chng l đi vi ta li không có mt cái li nào (cái người ta đã b sang mt bên, cái mà ta va mi nói ti) quan trng hơn và có li hơn tt c cái li khác, mt cái li mà con người nếu cn s sn sàng hành đng chng li mi quy tc, nghĩa là chng li lí trí, hi sinh danh d, yên n, hnh phúc, nói tóm li tt c nhng gì đp đ và có li ca mình đi, không gì khác hơn là ch đ vi ti cái mi li cơ bn nht, có li nht, và đi vi anh ta là quý giá nht hay sao?… 

– Có ch – quý v s ngt li – nhưng cũng vn là tư li như thường!… 

Nhưng xin mn phép quý v cho tôi ging nghĩa thêm; vn đ đây không phi là trò chơi ch mà là ch, cái tư li này s dĩ tuyt vi chính là vì nó phá hy tt c nhng bng phân loi ca ta và đo ln tt c nhng h thng do nhng người yêu nhân loi vì hnh phúc ca con người đã dng nên. Tóm li, nó gây tr ngi cho mi th. Nhưng trước khi ch đích danh cái tư li đó cho quý v thy, tôi mun t buc cá nhân tôi vào đó, và vì thế tôi mnh dn qu quyết rng tt c nhng h thng đp đ y, tt c nhng lí thuyết gii nghĩa cho nhân loi biết đâu là nhng tư li bình thường ca mình, đ nhân loi lp tc tr thành có lòng nhân ái và cao thượng trong lúc đt ti nhng tư li đó – tôi xin tuyên b rng tt c nhng cái đó ch là vn đ lôgích hc. Vâng, lôgích hc đơn thun! Vì mt khi công nhn s ci to con người có th đt được bng cách làm cho hn biết nhng tư li đích thc ca hn, theo tôi, ging như công nhn vi Buckle 1 rng văn minh làm cho con người du dàng đi, và do đó con người dn dn tr nên ít khát máu hơn, ít hiếu chiến hơn. Buckle đã ti được kết lun này mt cách hết sc lôgích, tôi tin thế. Nhưng con người say mê nhng h thng, nhng din dch lôgích tru tượng đến ni hn sn sàng c tình làm sai hn s tht đi, sn sàng nhm mt bt tai trước s tht, ch đ bin minh cho lôgích ca mình. 

S dĩ tôi ly thí d này bi nó là mt thí d quá rõ ràng. Hãy th nhìn chung quanh quý v thì rõ! Máu chy tng sui, mà chy vui v là khác, c như là rượu sâmbanh. Đó là toàn b cái th k XIX này ca chúng ta, trong đó có Buckle! Đó là Napoléon – va vĩ đi, va là ca ngày nay! Đó là Bc Mĩ, mt liên bang vĩnh cu! Và cui cùng, đó là chân dung khôi hài cSchleswig Holstein 2 ! Vy văn minh làm ta du dàng ch nào? Văn minh ch làm phát trin nơi ta cái đa tp ca cm giác mà thôi… Ngoài ra không có gì khác. Và nh s phát trin cái đa tp đó, có th ri đây con người s tìm được mt khoái lc nào đó trong vic đ máu cũng nên. V li s này cũng đã xy ra ri. 

Quý v có đ ý rng nhng k khát máu tinh tế nht bao gi cũng là nhng v văn minh nht, và so vi h thì nhng Attia, 3 nhng SténkaRazin 4 s chng thm vào đâu. S dĩ nhng v đó không được đ ý đến my là bi h quá nhiu và ta đã quen đi ri. Nhưng dù sao nếu văn minh không làm cho con người khát máu hơn, thì chc chn nó cũng làm cho khát máu mt cách khn nn hơn, hèn h hơn. Ngày xưa con người cho rng mình có quyn làm đ máu, và hn th tiêu – mà lương tâm vn yên n – bt c ai hn xét là đáng chết. Còn ngày nay, mc dù vn cho rng đ máu là mt hành đng xu, người ta vn giết người như thường, thm chí còn giết thường xuyên hơn ngày xưa. Cái đó có t hơn không? Xin quý v t phán xét ly. Người ta nói rng Cléopatre (xin li đã ly thí d này trong s La Mã) gii trí bng cách ly kim đâm vào vú bn nô l ca bà và khi thy chúng la thét lên và qun qui thì ly làm thích chí lm. Quý v chc s bo rng chuyn đó xy ra trong mt thi kì tương đi còn man r, rng thế k chúng ta cũng hãy còn man r, bi vì (cũng nói mt cách tương đi) người ta cũng vn đâm kim vào tht người, rng con người, mc dù đã hc nhìn biết s vt mt cách rõ ràng hơn, hn vn còn lâu mi hc được cách hành đng theo nhng quy tc lí trí và khoa hc. Nhưng dù sao quý v vn hoàn toàn tin tưởng rng hn s quen vi nhng quy tc đó chng nào hn đã hoàn toàn lìa b được vài khuynh hướng xu ca hn, và chng nào l phi và khoa hc đã hoàn toàn ci hun được bn tính con người và lái nó vào mt con đường bình thường. Quý v s tin chc rng chng đó con người s thôi t nguyn lm ln và bt giác không còn mun tách ri ý chí vi nhng ý thích bình thường ca hn na. 

Hơn thế na: quý v s bo, chng đó khoa hc s dy cho con người biết (nhưng theo ý tôi đây là mt xa x phm vô ích) rng hn chưa bao gi có ý chí hay nhng tính khí bt thường hết, và tu trung hn ch là mt cái phím dương cm, mt cái pédale đi phong cm; bi vì thế bt c cái gì hn làm không phi là do hn mun vy, mà là phù hp vi nhng quy lut t nhiên. Cho nên ch cn khám phá ra nhng quy lut đó là con người s không còn trách nhim gì v hành vi ca hn, và ri cuc đi đi vi hn s vô cùng d chu. Tt c nhng hành vi nhân loi c nhiên s có th căn c vào toán hc mà tính ra và xếp vào bng, như nhng bng logarít tính đến 108.000, ri ghi vào mc lc; hoc, tt hơn na, ta s cho in nhng cun sách tht dày b, đi loi như nhng t đin bách khoa ca ta, trong đó cái gì cũng đã được tính toán và đoán trước rõ ràng đến ni trên thế gii này s chng th còn phiêu lưu, chng còn đến c hành đng gì hết. 

Và ri – vn theo li quý v – nhng tương quan kinh tế mi cũng s được thiết lp theo mt chính xác toán hc, đ ri mi vn đ s biến mt ngay lp tc, bi l gin d là ta đã tìm ra mi gii đáp ri. Và ri ta s dng mt lâu đài pha lê. Ri ra s thy Chim La, và ri… Tt nhiên đâu có bo đm (bây gi là tôi nói) rng cuc đi s không bun chán kinh khng (tht vy, còn biết làm gì nếu cái gì cũng đã tính toán và đnh trước c ri); nhưng được cái mi người đu s tr nên khôn ngoan hết. C nhiên bun chán cũng có th đưa đến nhiu chuyn không hay: chính bun chán nó làm ta đâm kim vàng vào tht người… Nhưng như thế cũng còn chưa sao. Điu t hi là ch (vn li tôi) có th con người s vô cùng thích thú nếu có được nhng cây kim vàng trong tay: con người ngu xun, ngu xun kinh khng, hay đúng hơn hn không ngu xun bng vô ơn; khó mà tìm được sinh vt nào vô ơn hơn hn. Chng hn, tôi s không ngc nhiên tí nào nếu ngay gia cái lúc ti đa hnh phúc đó bng có mt ngài mt hết c v lch s, b mt “phn đng” và cười ct, đng pht lên, hai tay chng nnh, nói vi ta: “Bm các ngài ch, hay là ta đá quách cái hnh phúc khôn ngoan đó xung đt đ mà tng kh m nhng lôgarít đó đi, đ li bt đu sng theo cái s thích ngông ca ta, có hơn không?” Như thế cũng vn còn là nh. Cái đáng gin hơn là nhân vt này thế nào ri cũng tìm được nhiu đ đ cho mà xem. Con người là vy đó. Tt c là do mt cái rt tm thường, mt cái không đáng nhc ti chút nào c mà ra: đó là vì con người ta, bt c hn là ai, bao gi đâu cũng khát vng được hành đng theo ý hn mun ch không theo nhng mnh lnh ca lí trí và tư li. Mà ý mun ca ta có th, và đôi khi bt buc phi (đây là ý kiến riêng ca tôi), bt buc phi đi ngược vi quyn li ca ta. Cái ý mun t do ca tôi, cái t ý ca tôi, cái tính khí bt thường ca tôi, cho dù nó điên khùng đến my, cái ngông cung khích đng ti mt đ điên lon đó ca tôi – vâng, đó chính là cái mà người ta đã gt sang mt bên, đó chính là cái tư li có li nht trong nhng bng phân loi ca quý v nó không h có được mt ch, đó chính là cái nó b gy ra trăm ngàn mnh vn mi h thng, mi lí thuyết. 

Căn c vào đâu mà tt c các nhà thông thái y li cho rng con người ta cn phi có mt dc vng bình thường và đc hnh? Ti sao h li tưởng được rng con người bt buc phi có mt dc vng tư li sáng sut? Con người ch cn mt cái duy nht là dc vng đc lp vi bt c giá nào, bt chp hu qu ra sao. Nhưng còn dc vng thì ch có qu thn may ra mi biết được nó ra sao… 

——————————–

1. S gia người Anh (1822-1862), trù đnh viết cun Lch s văn minh Anh quc trong đó ông mun dng nên nhng quy lut phát trin nhân loi. Buckle không hoàn thành tác phm, và ch viết xong có hai b. (ND). 

2. Chiến tranh gia Ph và Đan Mch tranh giành hai qun Schleswig và Holstein xy ra trong lúc Dostoievsky viết tp Bút Kí này. (ND). 

3. Lãnh t dân Huns chinh phc La Mã. (ND). 

4. Người cm đu quân ni lon Kozak hô hào nhân dân min Đông Nga ni dy chng Nga hoàng Alexis. B x t năm 1671. (ND).

 

 

8.

– “Ha! Ha! Ha! Mà làm gì có dc vng mi ch!” – Quý v ngt li tôi và cười – “Khoa hc ngày nay đã thành công quá sc tưởng tượng trong công trình m x con người đến ni ta biết rng dc vng và cái mà người ta gi là t do ý chí đó t nay s chng qua là…” 

– Xin quý v khoan hng cười! Bi chính tôi cũng sp nói ti điu đó. Thú thc là tôi cũng hơi s s: tôi đang nói rng ch có qu thn ha chăng mi biết được dc vng ph thuc vào cái gì, và có l như vy li tt, tôi sc nghĩ đến khoa hc và tôi cht d, thì va đúng luc quý v ngt li tôi. Thc thế, nếu người ta khám phá ra được cái đnh thc cho tt c mi dc vng, mi biến tính bt thường ca ta, nghĩa là chúng do đâu mà ra, chúng phát trin theo quy lut nào, tái hin ra sao, hướng ti mc đích nào, vân vân, thì có l lúc đó con người s thôi ham mun ngay – không phi là có l, mà chc chn như thế. Ham mun phù hp theo nhng bng con s thì còn thú v ch nào? Hơn na: nếu vy con người s lp tc rơi xung hàng mt cái đinh c hay mt cái gì đi loi như thế, bi mt con người mt hết c dc vng, ý chí, thì còn là gì nếu không là mt cái đinh c? Quý v nghĩ sao? Ta th xét nhng xác sut xem: liu điu đó có th xy ra được hay không? 

– A hèm! – Quý v nói – dc vng ca ta d b nhm ln nht, bi vì chính chúng ta đã nhm ln trong khi đánh giá nhng tư li ca ta. Nhiu khi ta ham mun nhng cái v vn đâu đâu, bi vì ta ngu di tưởng rng như vy là đã ti được cái mà ta cho là có li nhiu nht. Nhưng khi có người đã gii nghĩa cho ta, khi mi s đã được xếp đt đâu vào đó và được ghi đàng hoàng vào sách v (mt điu rt có th làm được ch, bi vì có k nào ngu si, l bch, mi tin rng có mt vài quy lut thiên nhiên không bao gi ct nghĩa được ni), lúc đó c nhiên s chng còn nhng gì gi là dc vng na. Nếu có mt xung đt gia dc vng và lí trí ta, thì ta s ch có th lí lun ch không th ham mun, bi vì mt người đã biết lí lun thì không th nào li ham mun nhng cái v vn vô lí, hay c tình đi ngược li lí trí và t ý làm điu quy… Và bi l mi dc vng và lí trí có th tính trước được (vì chc chn người ta s khám phá ra được nhng quy lut ca cái gi là ý chí t do ca ta), cho nên mt ngày kia (tôi không pha trò đâu) ta s thiết lp được mt loi bng nào đó, và ri ta s ham mun theo đó. Thí d mt ngày kia có người chng minh cho tôi rng khi tôi giơ nm đm vào mt ai thì như vy tc là tôi đã không th làm khác được, và tôi cũng không th nm tay li mt cách nào khác hơn na; tôi đâu có còn t do na, nht là nếu tôi cũng li là mt nhà thông thái và nếu tôi có mt bng cp? Vy tôi có th tính trước được cuc đi ca tôi đến ba mươi năm. Nói vn tt, nếu qu là như vy, thì ta còn biết làm gì khác hơn là chp nhn. Và nói chung ta phi luôn luôn t nh rng vào lúc nào đó, trong đúng cái hoàn cnh đó, thiên nhiên chng h cn biết gì đến ta hết, và vì vy ta phi chp nhn thiên nhiên như thế ch không được đòi hi nó phi theo cái th hiếu ca ta, và nếu qu thc ta mun có nhng đnh thc, nhng bng mc lc, nhng bình hóa hc, thì biết làm cách nào khác, ta phi chp nhn hết ráo, bi không thế thì chúng ta vn c được chp nhn mà đâu cn s cho phép ca ta. 

– Vâng, nhưng đến đây tôi mi thy cái khó khăn. Nhưng quý v phi tha li cho tôi cái tính hay nói triết lí: đó là kết qu bn mươi năm sng dưới hm ca tôi. Cho phép tôi được th ca nói ngông mt lát. Thưa quý v, lí trí là mt cái rt hay, không ai ph nhn hết; nhưng lí trí là lí trí, và ch tha mãn cái bn năng lí lun ca con người mà thôi, trong khi dc vng mi là cái biu l toàn din cuc đi, nghĩa là cuc đi con người toàn vn, k c lí trí ln nhng thúc gic ca bn năng. Và cuc đi chúng ta, mc dù trong cách biu hin y, nhiu khi có nhng k vô cùng khn nn, nhưng nó vn là đi sng ch không phi là s ly căn mt bình phương! 

Thí d tôi đây chng hn! Tôi mun sng, dĩ nhiên, sng đ tha mãn cái bn năng sng toàn din ca tôi ch không phi ch đ tha mãn cái bn năng lí lun, mt bn năng dù sao cũng ch tượng trưng cho mt phn hai mươi cái năng lc sng ca tôi. Lí trí biết nhng gì? Lí trí ch biết nhng gì nó đã hc (có th nó s chng biết gì khác hơn – đây không phi là mt nim an i, nhưng ti sao không nói thng ra như thế?) trong khi bn tính con người hành đng vi tt c sc mnh ca nó, vi tt c nhng gì có trong nó, vô tình hay c tình; đôi khi nó có làm by, nhưng nó sng. 

Tôi ng rng quý v đang nhìn tôi vi v khinh b: quý v s nhc li mt ln na cho tôi biết rng con người được soi sáng và có văn hóa, nghĩa là con người ca tương lai, s không th nào c ý mun cái gì bt li cho hn, và điu này hin nhiên như toán hc. Tôi hoàn toàn đng ý, vâng, nó đúng là toán hc. Nhưng tôi xin nhc li ln th mt trăm: có mt trường hp, mt trường hp duy nht, con người có th c ý, dng tâm đi tìm mt cái gì bt li cho hn, mt cái hết sc ngu xun – như vy ch ct đ thoát khi s bt buc phi chn cái có li, cái có lí. Bi vì cái ngu xun đó, cái caprice 1 đó, thưa quý v, có khi trong thc tế li là cái li hơn tt c mi th trên đi này cũng nên, nht là trong mt vài trường hp: có khi cái li đó li cao hơn c mi cái li khác mc dù có th nó rõ ràng có hi cho ta và đi ngược hn li nhng kết lun vng vàng nht – đó là nhân tính, cái cá th ca ta. Có mt vài người qu quyết rng đó là cái quý giá nht ca con người. Dc vng – c nhiên, khi nó mun, có th đng ý vi lí trí, nht là nếu ta đng lm dng s đng ý đó và gi nó trong gii hn. Như vy có th rt hu ích và đáng hoan hô. Nhưng rt nhiu khi (có th nói là phn ln trường hp) dc vng nht đnh không chu đng ý vi lí trí, và ri thì… ri thì… Nhưng quý v có biết rng điu đó cũng rt hu ích và đáng hoan hô không? 

Thưa quý v, c gi th rng con người không ngu đi. (cũng không th nói được rng con người ngu, bi l nếu hn ngu thì ai khôn bây gi?) Nhưng nếu hn không ngu thì ít ra hn cũng vô ơn mt cách quái đn, vô ơn mt cách l kỳ. Tôi còn tin rng đó là đnh nghĩa hay nht v con người: mt sinh vt hai chân và vô ơn. Nhưng trước hết đó không phi là khiếm khuyết chính ca hn. Khiếm khuyết chính là cái tính vô đo đc vĩnh cu ca hn, t thi Đi Hng Thy cho ti thi Scheswig Holstein trong lch s chúng ta ngày nay. Vô đo đc, và do đó cư x mt cách xc ni, bi xưa nay ta vn biết rng xc ni là do vô đo đc mà ra. Quý v c th ngó vào lch s nhân loi mà xem! Quý v thy gì? Vĩ đi phi không? Vâng, có th. Gì ch pho tượng Rhodes 2 cũng đã đ vĩ đi ri. Đâu phi chuyn phù phiếm khi ngài Anaevsky thut li cho ta biết rng theo mt s người thì pho tượng đó do con người tc nên, theo mt s người khác thì đó li là công trình ca to hóa. Quý v có thy cái biến hóa trong lch s con người ch? Vâng, có biến hóa: c vic nhìn vào nhng b l phc, c dân s ln quân s, thì đ biết, và nếu thêm vào nhng b thường phc hay tin phc na thì quý v s không biết đường nào mà mò, không mt s gia nào có th làm xu. Quý v cho là t nht, cũng có th na. Qu vy, ch đánh nhau là đánh nhau. Hôm nay người ta đánh nhau, hôm qua người ta đánh nhau, và ngày mai còn đánh nhau na. Quá t nht y ch li! 

Tóm li, ta có th nói bt c gì v lch s thế gii – nghĩa là bt c gì có th hin ra trong trí tưởng tượng ca mt k điên lon nht. Điu duy nht ta không th nói được là nó khôn ngoan: va ct tiếng đnh nói là ch đó tc ngay trong c hng. Và, hơn na, chuyn này luôn luôn xy ra: trên đi thường hay có nhng k khôn ngoan và đo đc, nhng bc hin triết và nhng nhà nhân ái, mà mc tiêu là sng mt cuc sng theo l phi và đo đc đ làm gương cho đng loi mình và chng minh cho h biết rng người ta có th sng theo l phi và đo đc được. Nhưng ri quý v có biết sao không? Chng sm thì mun, ri các nhà hin triết tài t này cũng li phn bi lí tưởng ca h và sng tha hip trong nhng v vô luân thường nht. 

Vy, tôi xin hi quý v ta có th mong gì con người như mt sinh vt được thiên phú nhiu đc cht l lùng y? Quý v hãy tưới đ tràn tr tt c nhng tài sn trên trái đt này cho hn; quý v hãy xô đy hn xung bin hnh phúc cho chìm sâu đến ni ch còn thy trên mt nước nhng bt tăm lc thú si lên; quý v hãy tha mãn nhng nhu cu kinh tế ca hn cho đến đ hn s chng còn làm gì ngoài vic ng, ăn bánh ngt và nghĩ đến vic kéo dài chng loi hn, – y thế mà con người ch vì lòng vô ơn đơn thun, ch vì nhu cu mun t làm ô uế mình, s cm ơn quý v bng mt vài đòn đê tin nht. Hn còn dám liu vt bánh ngt ca hn đi đ c tình đi tìm nhng chuyn v vn nguy him nht, nhng điu phi lí bt li nht,ch ct đ ném vào trong cái khôn ngoan quá thc chng đó mt yếu t ngông cung, giết người. Chính nhng gic mơ ngông cung ghê tm đó, chính cái ngu di tm thường nht đó, là cái hn mun gi li, ch là đ chng t cho hn (làm như th cn thiết lm!) rng con người là con người ch không phi là phím dương cm mà nhng qui lut thiên nhiên dám nm trn quyn điu khin, thm chí ri đây ta s không còn ham mun bt c gì mà không phi da vào quyn lch. Đâu đã hết: cho dù con người có tht là mt phím dương cm chăng na, cho dù khoa hc t nhiên và toán hc đã chng minh như vy đi chăng na, hn cũng vn không thèm khôn ngoan làm gì, hn cũng vn c tình làm mt vài vic vô li, ct ch đ biu t cái vô ơn, ct ch đ chng t caprice ca hn. Và trong trường hp không tìm được phương tin, hn s lao mình vào phá phách, vào hn mang: hn s gây ra mi nim đau kh, ct đ t cho mi người biết là hn đúng. Hn s ném cái nguyn ra đó vào thế gii, và bi l ch con người mi có th nguyn ra (đây là đc quyn ca hn, cái khác bit căn bn gia hn và các loài vt khác), hn s đt ti đích cui cùng, nghĩa là chng minh được cho mình rng hn là mt con người ch không phi mt phím dương cm. 

Nếu bây gi quý v bo rng nhng hn mang, bóng ti, nguyn ra, tt c nhng cái đó cũng có th tính trước được hết, và chính cái s có th tính trước được đó s làm tê lit cái ngông cung ca con người, và như thế lý trí mt ln na li thng – thì tôi xin thú nhn vi quý v rng con người ch còn mi mt cách đ làm theo ý mình, đó là c tình đánh mt lý trí đ hóa điên hoàn toàn. 

Tôi tin chc như thế. Tôi dám cam đoan vi quý v như thế, bi xưa nay cái ám nh ln lao ca con người là không ngt t chng minh vi mình rng hn là mt con người ch không phi là mt b máy. Có th hn chết, nhưng hn vn s chng minh như thế; có th hn sng như mt k mi r, nhưng hn vn s chng minh như thế. Và sau đó thì ti sao không mng là ta chưa ti ch đó, là dc vng ca ta còn tùy thuc vào mt cái gì ta chưa h biết? 

Quý v s la vào mt tôi (nghĩa là nếu quý v hãy còn dành cho tôi cái vinh d y) rng đâu có ai tước đi cái ý chí ca tôi, rng người ta ch mun làm sao đ cho cái ý chí ca tôi s t nó, theo ý riêng ca nó, trùng hp vi nhng s thích bình thường ca tôi, trùng hp vi nhng qui lut t nhiên, vi toán hc mà thôi. 

Tri ơi, quý v ! Còn gì là ý chí na nếu ta nói đến bng s hc, nếu đâu đâu cũng ch “hai ln hai là bn”. Hai ln hai là bn không cn đến ý chí ca tôi vn s là hai ln hai là bn, còn ý chí là chuyn khác hn! 

——————————–

1. Nguyên văn tiếng Pháp: Tính khí tht thường, hay thay đi. (ND). 

2. Tượng đng Apollon vnh Rhodes, Hy Lp. Mt trong by kỳ quan thế gii, hin không còn na (b lt đ sau mt trn đng đt) (ND).

  

 

9.

Thưa quý v, c nhiên là tôi pha trò, và tôi cũng biết rng nhng câu pha trò ca tôi là vô duyên, tuy nhiên cũng không hn là pha trò c đâu. Có th tôi va pha trò va nghiến răng li cũng nên. Thưa quý v, có nhiu vn đ chúng hành h tôi: xin quý v giúp tôi gii quyết vi. Nào, bây gi quý v mun gii thoát con người khi nhng tp quán cũ và sa đi cái ý chí con người theo nhng d liu khoa hc và phù hp vi l phi ch gì? Nhưng làm sao quý v biết được rng con người có th và cn được sa đi? Da vào đâu mà quý v kết lun rng dc vng con người tt phi được giáo hun? Nói vn tt: ti sao quý v li cho rng s giáo dc đó có ích cho dc vng? Và đi sâu hơn na: ti sao quý v li tin tưởng chc chn đến như thế, rng không đi ngược vi nhng tư li bình thường, thc th, được đm bo bng nhng kết lun ca lý trí và s hc, là luôn luôn có li cho con người và lúc nào cũng phi là mt qui lut cho nhân loi? Tóm li đó ch là cái gi thiết ca quý v. C cho rng đó qu thc là qui lut logich đi, nhưng đó có tht là qui lut nhân loi không? Quý v có l tưởng tôi điên? Xin mn phép quý v cho tôi được bin minh đã. 

Tôi đng ý: con người là mt sinh vt xây dng t bn cht, bó buc phi c ý hướng cho mình ti mt mc đích nào đó. Bi thế lúc nào hn cũng phi vch ra nhng con đường mi bng bt c giá nào. Nhưng có l chính vì thế nên đôi khi hn thèm trn thoát, chính vì hn b bt ti phi vch ra mt con đường, và cũng bi vì (cho dù con người hành đng có ngu si đến my) đôi khi hn đoán trước được rng con đường bao gi cũng dn ti mt ch nào, và điu quan trng không phi là cái chiu hướng, mà là s kin rng con đường dn hn ti mt ch nào đó, và đim chính là làm sao khuyên đa tr ngoan ngoãn đng có khinh cái ngh k sư ca nó và đng có lười biếng, và lười biếng, như ta đã biết, là m ca mi tt xu. Không ai chi cãi rng con người rt ưa thích xây dng và vch ra nhng con đường; nhưng ti sao hn cũng quay li say mê s phá hy và hn lon không kém? Quý v tr li tôi đi! Nhưng tôi mun nói vài vài câu v vn đ này. 

Có th rng hn say mê phá hy và hn lon đến thế (đôi khi hn có say mê, điu này không ai chi cãi được), là vì t bn thân thân hn s đt ti đích và chm dt cái công trình hn xây dng chăng? Biết đâu đy? Có th hn ch thích cái công trình đó lúc đng xa, ch không phi lúc đến gn. Có th là hn ưa thích xây dng cái lâu đài đó, nhưng không phi là đ ri sng trong đó, và hn s sn sàng t b nó choles animaux domestiques 1 , như cho loài kiến, loài cu , vân vân. Loài kiến có nhng th hiếu khác: chúng có mt công trình tuyt tác, to thành vi mc đích kéo dài hàng thế k – đó là kiến vy. 

kiến là ch bt đu ca loài kiến đáng kính đó, và có l nó cũng là ch chm dt ca chúng: đó là mt vinh d ln cho đc tính nhn ni và thc tế ca loài kiến. Nhưng con người là mt sinh vt hay thay đi ý kiến, và có th, ging như mt người chơi c, hn ch thích cái din tiến ca ván c ch không thích cái mc đích cui cùng ca ván c. Và biết đâu đy (không ai nói chc được hết) có th rng cái mc đích duy nht mà nhân loi hướng ti ch trong bước din tiến đó, trong cái hành vi vươn ti đó mà thôi; nói khác đi: cuc đi không có mc đích nào bên ngoài nó, mà là bên trong nó, bi mc đích bên ngoài thì c nhiên ch là cái “hai ln hai là bn”, nghĩa là mt đnh thc. Mà “hai ln hai là bn” thưa quý v, là mt nguyên lý ca cõi chết ch không phi là nguyên lý ca s sng. Nhưng dù sao thì con người cũng luôn luôn s hãi cái “hai ln hai là bn”, và tôi cũng thế, tôi đang rt s

Đúng, con người đâu có làm gì hơn ngoài vic đi tìm cái “hai ln hai là bn” đó, hn vượt bin, liu mng đ theo đui nó; nhưng còn đ tìm thy nó, đ nm nó tht s trong tay – thì thưa quý v, tôi dám chc là hn s, bi hn biết rng mt khi đã tìm thy, thì chng còn gì đ mà tìm na. Khi làm xong vic, các th thuyn lãnh lương, vào quán ung rượu, và đêm vào ng trong bóp, và ít nht đó cũng đ công vic cho mt tun ri. Còn con người thì đi đâu? Dù sao, ta luôn luôn nhn thy hình như hn có v khó chu mi khi hn đt ti mt trong nhng mc đích đó. Hn thích đi ti cái đích y, nhưng khi ti ri thì hn không còn mãn nguyn na; và điu đó qu là khôi hài. Thc tế, con người là mt sinh vt khôi hài hết sc, và hình như có mt v gì đó vô cùng đùa ct trong mi chuyn. Nhưng dù sao thì sao, “hai ln hai là bn” vn là mt cái không th chu ni. “Hai ln hai là bn” theo tôi là mt điu vô liêm s. “Hai ln hai là bn” nhìn chòng chc vào ta hết sc láo xược. Hai tay chng lên hông, nó đng sng sng chn đường ta đi và nh vào mt ta. Tôi nhn thy rng “hai ln hai là bn” là mi cái rt hay, nhưng nếu cn tán dương hết mi s trên đi thì “hai ln hai là năm” đôi khi cũng có duyên đáo đ

Và ti sao quý v li quá sc tin tưởng rng ch có cài bình thường, cái tích cc, nói tóm li cái an lc là cn thôi? Liu lý trí tính toán không nhm sao? Có th con người còn thích mt cái gì khác ngoài an lc. Có th rng hn cũng thích đau kh không kém? Có th đau kh đi vi hn cũng có li như nhnh phúc? Con người đôi khi li vô cùng say mê s đau kh – đó là mt s tht. Chng cn phi tra thế gii s mi biết được chuyn y. Quý v c vic hi chính mình thì biết, nếu quý v là mt con người và nếu đã có sng mt chút. Còn riêng ý kiến tôi, tôi xin nói rng ch thích hnh phúc mà thôi là mt điu tht l. Có th là tt, có th là xu, tôi không biết, nhưng đôi khi cũng rt là d chu nếu ta đp phá được cái gì. Tôi không hn bênh vc cho đau kh, cũng không hn bênh vc cho hnh phúc, mà cho cái caprice ca tôi, và khi cn tôi đòi nó phi được bo đm. Chng hn đau kh mà cho vào hát bi thì rt là lc điu, tôi biết thế. Cũng không th cha nó trong lâu đài pha lê được: đau kh là hoài nghi, là tiêu cc, thì còn gì là lâu đài pha lê na nếu ta hoài nghi nó? Nhưng tôi dám chc rng không khi nào con người t chi s đau kh thc s, nghĩa là s hy hoi và hn lon. 

Đau kh là nguyên nhân duy nht ca ý thc! Lúc đu tôi có nói rng theo ý tôi thì ý thc là mt trong nhng tai ha ln nht ca con người; nhưng tôi biết rng con người quí nó và s không khi nào đi nó ly bt c mt đn bi nào. Ý thc, chng hn, còn cao hơn c “hai ln hai là bn” rt nhiu. Sau “hai ln hai là bn” thì s chng còn gì đ mà làm hoc đ mà hiu c. Còn mi vic là thút nút hết ngũ quan ta li và ngi trm tư mc tưởng. Vi ý thc thì mc dù ta cũng s ti mt kết qu tương t, nghĩa là bt đng, nhưng ít ra thnh thong ta cũng còn t qut vào người ta được my roi. Và như vy, dù sao cũng làm cho ta tnh li đôi chút. Trng pht th xác thì rt là phn đng đy, nhưng còn tt hơn là không có gì. 

——————————–

1. Nguyên văn tiếng Pháp : súc vt nuôi trong nhà. 

  

 

10.

Quý v tin tưởng vào mt tòa lâu đài bng pha lê bn vng – mt tòa lâu đài mà ta s không dám giơ qu đm lên da nt hoc thè lưỡi ra chế nho lén lút được. Nhưng có l chính vì vy nên tôi mi phi coi chng nó, có l chính vì nó bng pha lê và nó vng chc đi đi, nên ta s không th thè lưỡi ra chế nho nó, dù ch là vng trm. 

Quý v hiu không: giá nó không phi là mt tòa lâu đài, mà ch là mt cái chung gà, thì có l tôi cũng ln vào đ trú mưa, và mc dù tôi rt biết ơn vì nó đã tránh cho tôi khi ướt, tôi vn nht đnh không gi chung gà là lâu đài. Quý v s cười, quý v bo tôi là trong trường hp đó thì lâu đài và chung gà giá tr ngang nhau. Vâng, tôi đáp, nếu ta ch sng đ mà tránh mưa. 

Nhưng nếu bây gi tôi bng tin rng mc đích trong đi không phi ch có thế, và nếu sng thì phi sng trong mt tòa lâu đài, thì làm sao? Đó là ý mun ca tôi, đó là dc vng ca tôi. Quý v có th phá b được ý mun ca tôi chng nào đã sa đi được nhng dc vng ca tôi. Vy thì sa đi đi, biếu tôi mt mc đích khác đi, tng tôi mt lí tưởng khác đi! Nhưng trong khi ch đi tôi t chi không gi mt chung gà là mt lâu đài pha lê. Có th tòa lâu đài pha lê ch là mt huyn thoi, có th nó không phù hp vi nhng quy lut thiên nhiên, và có th tôi đã ba đt ra vì cái ngu si ca tôi, b thúc đy bi nhng tp quán vô lí ca thế h chúng ta. Nhưng không phù hp thì đã sao? Nó chng ăn thua gì hết, bi vì nó trong nhng dc vng ca tôi, hay nói đúng hơn, bi vì nó còn tn ti chng nào nhng dc vng ca tôi còn tn ti? Có th quý v s li cười? Quý v c cười cho tha thích đi! Tôi chp nhn mi s chế nho, nhưng tôi vn t chi nói là no trong khi tôi vn còn đói; dù sao tôi vn biết rng tôi s không hài lòng vi mt tha hip, vi mt con s không ln đi ln li đến vô cùng, ch bi vì nó phù hp vi nhng quy lut thiên nhiên và nó có thc. Tôi s không chp nhn rng cái vòng hoa cho dc vng ca tôi li có th là mt tòa nhà gch vi nhng bung r tin cho mướn mt ngàn năm, và đ phòng xa có treo mt tm bng tên ca ông nha sĩ Wagenheim. Phá hy mi dc vng tôi đi, lt đ lí tưởng tôi đi, cho tôi mt mc đích nào hay hơn đi, tôi s đi theo quý v. Có l quý v s nói chng ai hơi đâu mà chăm sóc đến tôi hết, thì trong trường hp như vy tôi cũng có th tr li quý v y như thế. Chúng ta tho lun mt cách đng đn, và nếu quý v không thèm đ ý đến tôi, thì tôi cũng đâu có cn quý v. Tôi li rút lui xung căn hm dưới đt ca tôi vy. 

Nhưng chng nào tôi còn sng, chng nào tôi còn ham mun, thì thà tôi đ cho hai tay tôi khô héo dn mòn đi còn hơn là đi khuân dù ch mt viên gch ti tòa nhà đó! Đng đ ý rng chính tôi hi nãy đã t chi tòa lâu đài pha lê đó ch bi l tôi không được thè lưỡi ra chế nho nó. Tôi nói thế không có nghĩa là tôi khoái thè lưỡi đến thế đâu. Có th cái làm cho tôi bc nht là trong tt c nhng tòa kiến trúc ca quý v không có mt cái nào mà ta có th thè lưỡi ra được. Trái li, đ ghi ân, tôi s đ cho ct lưỡi tôi đi nếu người ta có cách nào làm cho tôi hết mun thè nó ra. Không có cách nào làm được thì đâu có phi li ti tôi, và đâu có phi li ti tôi nếu ta vn phi bng lòng vi nhng căn bung r tin! Ti sao tôi li có nhng dc vng như thế? Có phi tôi được cu to như vy ch là đ đi ti mt kết lun rng s cu to đó ch là mt trò đùa vô duyên? Có phi đó là mc đích duy nht ca tôi chăng? – Tôi không tin là thế

Nhưng quý v có biết điu này không: tôi dám qu quyết rng nhng k sng dưới hm như chúng ta phi được có người x thng vào mũi mà dt đi. Con người sng dưới hm có th ngi yên dưới hm không nói năng gì sut bn mươi năm ròng; nhưng h chui ra khi l là y như nó m máy ra nói, nói và nói…

 

 

 

11.

Thưa quý v, trên hết c mi th trên đi, điu tt nht là không làm gì hết. Ngi khoanh tay mt ch và trm tư mc tưởng. Vy thì hoan hô cuc đi dưới hm! Mc dù tôi có nói rng tôi ghen vi con người bình thường cho đến tn xương ty, nhưng khi trông thy cái tình cm ca hn thì tôi li t chi không mun là con người bình thường chút nào (dù là vn không ngt ghen vi hn). Ít ra đó ta có th, mà tôi li nói di na ri. Tôi nói di, bi tôi biết rõ như hai vi hai là bn, rng không phi cuc đi dưới hm tt hơn, mà là mt cái gì khác hn mà tôi đang khao khát nhưng không th tìm thy. Tiên sư cái cuc đi dưới hm! 

Giá tôi tin được ít nht vào mt câu tôi viết đây! Thưa quý v, tôi th là tôi không tin được đến mt ch nh! Hay nói đúng hơn: tôi có tin nhưng đng thi tôi cm thy, tôi nghi ng – không hiu ti sao – rng tôi nói di như cui. 

– Nếu vy thì ti sao anh li viết tt c nhng cái đy ra làm gì? – Chc chn quý v s hi tôi như thế

– Nhưng quý v s tính sao nếu tôi giam quý v dưới hm sut bn mươi năm tri, không làm gì hết, ri bn mươi năm sau tôi ti thăm quý v xem quý v đã ti cái tình trng nào ri? Có th nào đ cho mt người sng mt mình không làm gì sut bn mưới năm tri được không? 

“Anh không thy xu h à? Anh không thy nhc nhã à?” Có l quý v s lc đu khinh b mà nói vi tôi như thế. “Anh thèm khát sng mà anh li mun gii quyết nhng vn đ sng bng nhng ng nhn logích. Và bướng bnh làm sao! Hn xược làm sao! Và hèn, và nhát làm sao! Anh nói nhng chuyn lăng nhăng mà li ly làm đc chí lm. Anh nói nhng điu hn xược mà li s st và mun xin li. Anh tuyên b là anh chng s ai mà li mun chúng tôi ban ân hu. Anh cam quyết là anh đang nghiến răng li mà đng thi li pha trò đ làm cho chúng tôi cười. Anh biết rng nhng câu pha trò ca anh chng hay tí nào mà cũng làm ra v khoái chí v cái văn chương anh lm. Có th là anh tng đau kh, nhưng anh đâu có mt chút kính trng nào vi ni đau kh đó. Nhng câu anh nói có đôi chút s tht nhưng chúng li thiếu liêm s. Dưới tác đng ca mt lòng t kiêu vô cùng nh mn, anh mang phơi bày cái s tht đó ra trước công chúng đ người ta bêu rếu. Anh có vài điu đáng nói đy, nhưng vì s hãi anh đem giu đi li nói cui cùng, bi anh không dám nói ra mà ch hn láo hèn nhát. Anh khoe khoang cái ý thc ca anh, nhưng li trù tr e ngi, bi mc dù trí thông minh anh làm vic, nhưng trái tim anh li dơ dáy sa đa, mà h trái tim không trong sch thì ý thc không th nào sáng sut, không th nào hoàn ho. Và anh quy qu người ta làm sao, nhũng nhiu người ta làm sao! Tht là mt thng h! Nói láo hết ! Láo, láo, láo!” 

Nhng câu nói trên là do chính tôi viết ra, c nhiên. Cái đó cũng t dưới hm mà ra. Sut bn mươi năm tri tôi lng tai nghe nhng câu đó qua mt khe vách h. Chính tôi đã viết ra, bi tôi chng có vic gì khác đ làm. Bi vy rt d hc nó thuc lòng và khoác cho nó mt hình thc văn chương nào đó… 

Nhưng chng l quý v li d tin đến mc tưởng rng tôi s cho in nó ra và cho quý v đc hay sao? Và còn vn đ này na: ti sao tôi li gi quý v bng “quý v“, như th gi là đc gi ca tôi vy? Không ai đem xut bn, không ai đem cho người l đc nhng tâm s tôi viết đây được. Dù sao tôi cũng không có gan đ làm như thế, và xét ra cũng chng cn. Nhưng, quý v biết không, tôi bng ny ra mt chuyn ng ng và tôi mun thi hành nó vi bt c giá nào. Quý v hãy cho phép tôi ct nghĩa. 

Trong nhng k nim ca mi người, có nhng k nim ta ch k cho bn bè ta nghe thôi. Có nhng k nim khác ta li không th th l ngay c vi bn bè ta, mà ch lm nhm mt mình ta nghe, mà nghe bí mt. Nhưng li có nhng k nim, nhng điu con người không dám nói ngay c vi chính mình. 

Trong sut đi người, bt c con người ngay thng nào cũng tích lũy được mt s k nim khá ln. Tôi còn dám nói rng con người càng ngay thng bao nhiêu li càng có được nhiu k nim by nhiêu. Dù sao cũng ch va mi đây tôi quyết đnh nh li nhng chuyn phiêu lưu cũ; t trước đến nay tôi vn c tránh nó, mà không phi là không chút lo âu. Gi đây, không nhng tôi đã nh li, mà tôi còn quyết đnh chép nó ra, tôi mun th xem ta có th thng thn và thành thc ít nht vi chính mình không, và xem ta có dám nói tt c s tht hay không. Nhân chuyn này tôi nh đến Heine có nói rng không bao gi có th có được nhng t thut chính xác c, và con người luôn luôn nói di khi nói v mình. Theo Heine thì Rousseau chc chn đã đánh la ta trong tLi xưng ti, và đánh la mt cách c ý, ch vì thói t ph. Tôi tin rng Heine nói có lý: tôi hiu được rng ta có th mang vào mình nhiu ti li khn nn ch vì thói t ph, và tôi cũng hiu cái t ph đó ra sao. Nhưng Heine nói đến nhng li thú ti trước công chúng; còn tôi, tôi ch viết cho mình tôi thôi, và tôi xin tuyên b, ln đu và cũng là ln cui, rng nếu tôi có v như đang nói vi đc gi, thì đó ch là mt cách din đt cho d viết. Đó ch là mt hình thc, mt hình thc rng không; còn v đc gi, thì tôi s chng bao gi có được. Tôi đã nói thế ri. 

Ghi li nhng hi ký này tôi chng h b ràng buc bi mt cái gì hết. Tôi chng theo mt trt t nào, mt h thng nào. Tôi ch viết nhng gì tôi nh li. 

Nhưng ngay lúc này quý v có th tóm ly tôi và hi: Nếu s tht anh không nghĩ ti đc gi ca anh, thì ti sao anh li tha hip vi chính anh – mà li trên giy na! – Rng anh không theo mt trt t nào, mt h thng nào, rng anh ch viết cái gì anh nh li thôi v.v…? Ti sao anh li t bin bch? Bin bch cho ai nghe? Ti sao li phi xin li? 

đúng đó? Như vy đó ! 

Nhưng đó cũng là mt trường hp tâm lý khá thú v. Có th tôi ch là mt thng hèn. Cũng có th tôi ch tưởng tượng ra mt công chúng đ gi là có l. Nghĩa là, có đến hàng ngàn lý do… 

Nhưng còn điu này na: C sao tôi li mun viết? Nếu không vì công chúng, ti sao tôi li không t nh li k nim mà khi cn ghi nó ra giy. 

Tôi có th làm thế lm ch. Nhưng mt khi được chép xung giy, thì k nim đó có mt v trang trng hơn. Như vy nó oai hơn, tôi phc tôi hơn và bút pháp tôi nh thế khá hơn. Hơn na, có th như vy tôi được nh nhõm hơn, yên nguôi hơn. 

Hôm nay chng hn, có mt k nim xưa cũ bng đè nng trái tim tôi. K nim đó đã nhóm lên trong tôi t my hôm nay, và t hôm đó đến gi nó không ngt theo đui tôi, ging như nhng ý nhc nó không chu xa lìa tôi na. Mà tôi thì tôi li nht đnh mun xua đui nó đi. Tôi có hàng trăm nhng k nim như thế, nhưng đôi khi có mt k nim cht thc dy và tóm cht ly tôi. Chng hiu ti sao tôi tin rng nếu tôi ghi nó ra giy, tôi s thoát được nó ngay. Thì ít ra ti sao ta không c th xem sao? 

Sau hết, vì tôi bun chán, và sut ngày chng làm vic gì. Viết nhng hi ký này ra là c mt vic làm ri. Người ta nói rng công vic làm cho con người tr thành lương thin và ngay thng. Thì đây là mt cơ hi cho tôi… 

Hôm nay tri có tuyết. Mt màn tuyết mù vi nhng nm tuyết vàng đang tan mt na. Hôm qua cũng có tuyết, và hôm kia cũng thế. Tôi cm thy như chính cái tuyết đang tan này làm tôi nh li mt câu chuyn, mà k nim v nó không chu ri tôi na. Vy câu chuyn tôi k s có tên là : Nhân mùa tuyết tan

 

Phần II: NHÂN MÙA TUYẾT TAN

1.

Khi ni gay gt say sưa 

Cun li anh khuyến d 

Kéo thoát linh hn em 

Chu đy i sâu cùng 

T đây vc ti tăm ca lm ln 

Trong thng kh d dn 

Em qun qui 

Nguyn ra thói hư hèn mê hoc 

Khi tâm can nhu nát 

Kiếp dĩ vãng chi t 

Em kinh hoàng h thn 

Giu mt trong hai bàn tay 

Òa khóc…. 

Nekrasov 

(Thanh Tâm Tuyn dch) 

Hi đó tôi mi hai mươi bn tui, cuc đi tôi lúc đó cũng đã như bây gi: t nht, phóng túng, và cô đc như mt con thú rng… Tôi không có thân thuc hay bng hu, tôi c tránh không nói chuyn vi bt c mt ai, và càng ngày càng ch mun chôn chân nhà. Trong nhng gi làm vic s, tôi c tránh không ngó ai hết; nhưng tôi nhn thy các bn đng nghip ca tôi coi tôi như mt thng cha d hơi và thm chí – tôi đoán vy – còn ngó tôi vi mt v ghê tm na. Đôi khi tôi t hi: Ti sao ch có mình mình là tưởng tượng rng người ta nhìn mình vi v ghê tm? Mt trong nhng người cùng s tôi chng hn, hn có mt b mt r gm khiếp, trông như mt tên ăn cướp. Nếu b mt đó là ca tôi, có l tôi đã không bao gi dám giơ ra cho mi người xem. Mt người khác qun áo dơ dáy đến ni h c đng gn anh ta là thy sc mùi hôi hám. Vy mà hai v này chng thy gì là xu h hoc vì b mt mình hoc vì b qun áo mình c. H cũng chng h tưởng tượng là người ta có th nhìn h vi đôi mt ghê tm na. V li, cho dù h có tưởng tượng như thế đi na, h cũng chng h quan tâm ti, min sao h được va lòng các ông sếp h là được ri. 

Bây gi tôi mi hiu ra rng chính là do thói hiếu danh quá mc, do đó đòi hi mình quá cao mà tôi thường hay bc mình vi tôi, bc mình đến ni tôi đâm ra t khinh b mình.Và chính bi thế nên tôi mi cho rng mi người cũng nhìn tôi vi con mt như vy. Chng hn, tôi đâm ra ghét b mt ca tôi, tôi thy nó h cp, thm chí tôi còn ng rng nó có mt v gì hèn h và ti tin na. Chính vì vy nên mi bui sang đến s làm vic, tôi gng hết sc gi mt b mt thn nhiên, đ không ai nghĩ tôi là hèn nhát, tôi li c to cho b mt tôi mt v tht là tao nhã. Tôi t nh: “Nếu mt mình không đp thì ít ra nó phi tao nhã, din cm, và cái chính là phi hết sthông minh“. Nhưng điu đau đn là tôi biết mt tôi s chng bao gi phn ánh được nét đp đ y. Và đáng s hơn c là tôi ch thy nó ngu xun mà thôi. Có l tôi phi bng lòng vi cái nét thông minh vy. Đến mc tôi có th chu cho nó ti tin cũng được, min là nó phi cc kì thông minh. 

Dĩ nhiên tôi ghét mi nhân viên trong s tôi, t k trên đến người dưới, tôi khinh hết thy, nhưng đng thi tôi li s h, tôi tin là thế. Có lúc tôi li coi h trên hn tôi. Nhưng trng thái y luôn luôn xy ra vi tôi mt cách bt ng: lúc thì tôi khinh người, lúc thì tôi li tôn h lên. Mt con người đng đn và có văn hóa ch có th kiêu căng vi điu kin t đòi hi mình tht nhiu, và đôi khi còn phi t khinh mình đến đ thù ghét na. Nhưng dù khinh b hay kính trng, lúc nào tôi cũng không dám nhìn thng vào mt mi người mà ch nhìn xung dưới. Thm chí nhiu ln tôi đã th xem mình có th chu được cái nhìn ca người này, hay người kia không, nhưng ln nào tôi cũng là k đu tiên phi nhìn xung. Điu này ám nh tôi đến phát điên. 

Tôi li còn mt bnh là s mình trông khôi hài, và chính vì l đó tôi ch thích làm nô l cho thói quen và thích nhng gì có quan h đến cuc sng b ngoài; tôi sung sướng được đi theo con đường mòn ca đi sng chung, và rt s nhng manh ý lp d mà tôi nhn thy tôi có. Nhưng tôi kháng c thế nào được bây gi? Trí thông minh ca tôi là mt trí thông minh được ny n mt cách bnh hon, mà mt con người thông minh ca thế k chúng ta cn phi có. Song nhng người khác đu là nhng tên ngu xun và ging nhau như mt by cu. Có khi trong c s ch có mình tôi lúc nào cũng cm thy mình là mt thng hèn, mt đa nô l, và chính bi thế tôi mi tưởng tôi là k thông minh. 

Nhưng đó không phi ch là tưởng tượng, mà thc tế đúng như vy: tôi đúng là mt thng hèn, mt thng nô l. Tôi nói câu đó mà không cm thy xu h chút nào hết. Bt kì mt con người đng đn nào thi đi tôi tt phi là mt thng hèn, mt thng nô l. Đó là trng thái bình thường ca hn. Tôi tin tưởng sâu sc điu đó. Hn được to ra như vy, và được sp đt như vy. Mà chc chn không phi là thi đi ta, do nhng hoàn cnh ngu nhiên nào đó, mà nói chung là trong bt c thi đi nào con người đng đn bao gi cũng phi là mt thng hèn và mt thng nô l. Đó là quy lut t nhiên ca tt c mi con người đng đn trên trái đt này. Thng hoc hn có th đóng vai người hùng, nhưng đng vi huyênh hoang hay đc chí, bi ngay sau đó hn s li khóc sướt mướt cho mà xem. Đó là cái quy lut duy nht và vĩnh cu ca hn. Ch có nhng con la và quái thai ca chúng mi dũng cm, và cũng ch ti mt đ nào đó mà thôi. Chng cn đ ý đến chúng làm gì, bi chúng hoàn toàn vô nghĩa. 

Hi đó còn có mt lí do na day dt tôi: tôi nhn thy tôi chng ging ai, và chng ai ging tôi hết ráo. Tôi t nh: “Tôi là mt con người riêng bit, còn h, h là tt c mi người.” T nh như thế ri tôi bt đu suy tư, nghĩ ngi. 

Như thế mi thy tôi hãy còn tr con biết chng nào! 

Nhưng đôi khi, có nhng trường hp ngược li. Đến s làm vic đi vi tôi có lúc qu là mt hình pht. Đến ni rt nhiu khi lúc v đến nhà là tôi đâm ra đau tht. Nhưng ri t dưng tôi bước vào mt thi kì hoài nghi và lãnh đm (mi s vic xy đến vi tôi tng thi kì); tôi t chế giu cái khó tính và cái hm mình ca tôi, và tôi t trách mình là lãng mn ch nghĩa. Mi hôm qua tôi chng mun nói năng gì vi h, mà hôm nay tôi li đi bt chuyn vi h, thm chí còn thân thiết là đng khác. Cái tính khinh khnh hng ngày bng dưng tiêu tan hết. Chng ai biết ra làm sao. Có th chính tôi chưa bao gi có tính khinh khnh y, mà chng qua ch do sách v mà ra cũng nên? Cho đến nay tôi vn chưa tìm được câu tr li nào hết. Có ln tôi kết thân vi h thc tình. Tôi đến thăm h, chúng tôi đánh bc vi nhau, ung rượu, nói chuyn v công vic cơ quan… Nhưng đến đây quý v hãy cho phép tôi m mt du ngoc đã. 

Trong đám người Nga chúng ta, nói chung không bao gi có nhng k lãng mn ngu xun kiu Đc, và nht là kiu Pháp, đm mình trong nhng gic mng đy sao, và chng có gì lay chuyn ni h, cho dù đt đang l dưới chân, cho dù nước Pháp đang sp b tiêu dit vì ni lon! Chng bao gi h thay đi, cho dù thay đi ch đ mà thay đi, và c tiếp tc ca hát nhng khúc thánh ca màu nhim cho đến ngày cui cùng, bi mt l là h ngu xun. Còn nước ta, trên đt Nga, không có k nào là ngu si; đó là điu ai cũng biết. Và chính đó là cái nó phân bit nước ta và các nước khác. Bi vy, nước ta không có nhng tư cht mơ mng dng thun khiết. Tưởng lm rng nhng Constanjoglo và nhng Piotr Ivanovich 1 là mu người lí tưởng ca chúng ta nên các nhà phê bình và viết báo thi trước đã coi nhng nhà lãng mn ca ta cũng mơ mng như nhng nhà lãng mn Pháp và Đc. 

S thc trái hn: cái tư cht lãng mn ca nhà lãng mn ta hoàn toàn khác cái tư cht ca nhng nhà lãng mn nước ngoài, và không mt tiêu chun Châu Âu nào có th thích ng vi ta ráo tri (xin phép quý v dung ch “lãng mn”, mt danh t c, đáng kính mà ai cũng biết). Cái đc tính ca nhà lãng mn x ta là ông ta hiu hết, nhìn thy hết và còn nhìn rõ hơn mi trí óc thc dng nht. Nhà lãng mn x ta không tha hip vi bt c ai và bt c cái gì, song đng thi cũng chng khinh mit h. Nhà lãng mn ca ta s né tránh, s nhường bước tt c, ông ta không bao gi quên cái mc tiêu thc dng và hu ích (mt s tin ân cp khá khá, mt cái huy chương nho nh, mt căn nhà xinh xinh triu đình ban cho), ông ta nhìn cái mc tiêu y qua mi cm khái, qua nhng trang thơ tr tình. Nhưng đng thi vn gi nguyên vn cái lí tưởng ca mình v “cái đp và cái cao thượng”, và đng thi gi luôn c chính ông ta như mt viên ngc báu, đ phát huy cái “đp”, cái “cao thượng” y. Nhà lãng mn x ta là mt con người vô cùng hào phóng, và cũng là mt tên gio quyt vào bc nht ca chúng ta – tôi dám cam đoan như vy…; và s dĩ tôi biết là do kinh nghim cá nhân ca tôi. C nhiên đó là đ cp đến nhà lãng mn thông minh mà thôi. a, mà tôi va nói gì? Nhà lãng mn nào mà chng thông minh! Nhưng tôi mun quý v đ ý dùm cho rng nếu thng hoc có mt vài người ngu trong s nhng nhà lãng mn x ta, thì h không đáng k, bi mt lí do rt gin d là ngay t lúc sung mãn nht h đã biến thành nhng nhà lãng mn Đc thc th ri, và sau đó đến nương náu mt nơi nào Schwarzwald hoc Thy Sĩ đ bo trì cái kho tàng ca h

Riêng tôi chng hn: tôi thc tâm thù ghét cái vic làm ca tôi, và nếu tôi không nh tot vào nó thì chng qua ch vì tôi buc phi đến s làm, bi người ta tr lương cho tôi vì vic đó. Xin quý v lưu ý điu đó: dù gì chăng na tôi vn c đi làm như thường! Nhà lãng mn ca chúng ta thà điên (nhưng điu này rt hiếm khi xy ra) ch không bao gi nh nước bt vào s nghip ca mình nếu không có mt s nghip nào khác. Người ta không th nào trc xut hn được cho dù bng đm bng đá, và nếu hn ta có điên thc, thì nhiu nht là đem giam vào mt nhà thương điên cho hn ta đóng vai mt “Hoàng đế Tây Ban Nha” 2 . 

Nhưng ch nhng k m o hay nhng k già xm mi có th hóa điên được; còn, mt s nhiu vô k các nhà lãng mn ca ta đu có nhng chc tước quan trng. H có nhng tài năng khác bit nhau rt đi l lùng. Và không hiu ti sao h có th hòa hp được nhng tình cm, nhng cm giác mâu thun nhau đến thế! Hi đó tôi đã cm thy được an i vì điu này, bây gi vn thế. Chính vì vy x ta mi có nhiu “tâm hn hào phóng” đến thế, nhng tâm hn ôm p toàn vn lí tưởng ca h cho ti hơi th cui cùng. Và mc dù h chng h nhúc nhích mt ngón tay đ hot đng cho lí tưởng đó, mc dù h là nhng tên trm cướp bt tr, h vn c là nhng k có tâm hn thanh thn l lùng, vn mt lòng kính trng lí tưởng đó, cái lí tưởng mà không khi nào h nói đến mà đôi mt li không rưng rưng l

Thưa quý v đúng thế. Ch x ta nhng tên lưu manh nht mi có th có mt tâm hn thanh thn tao nhã đến cái đ cao siêu, mà không vì thế mà bt lưu manh đi chút nào. Tôi xin nhc li: trong hàng ngũ nhng nhà lãng mn x ta thường có nhng “k cp” (tôi dùng danh t “k cp” vi mt nghĩa âu yếm), nhng k cp có s nhy cm v thc tế, nhng kiến thc v thc tế đc bit đến ni cp trên h và công chúng phi di mt vì kinh ngc! 

Vâng, cái đa dng và cái phong phú ca chúng ta qu là phi thường, và ch có tri mi biết được v sau hu qu ca nó s ra sao! Qu là mt cht liu thc tt! Quý v nghĩ sao? Tôi nói vy không phi do mt lòng ái quc rm nào hết. Nhưng quý v tưởng là tôi đang pha trò ch gì, tôi chc thế. Mà biết đâu, ngược li: quý v li cho là tôi nói tht cũng nên. Dù sao, c hai ý kiến trái ngược trên đây đu làm tôi rt hân hnh và thích thú ngang nhau

Nhưng cũng xin quý v tha li cho s ra ngoài đ va qua. 

Dĩ nhiên tôi chng bao gi chu được lâu nhng quan h bn bè vi các đng nghip ca tôi, chúng tôi nhanh chóng cãi c và chia tay nhau, ri do tính nông ni ca tui tr, tôi cũng chng thèm chào h na, và gia chúng tôi thế là hết. Vi li chuyn đó ch xy đến cho tôi mt ln duy nht mà thôi. Còn nói chung lúc nào tôi cũng l loi mt mình. Th nht, tôi ch chúi đu vào đc sách; tôi làm như vy là đ dùng nhng cm xúc bên ngoài đ ln át nhng cm xúc lúc nào cũng nung nu bên trong tôi. Mà cm xúc bên ngoài duy nht mà tôi có th có là đc sách. Dĩ nhiên nó mang li cho tôi nhiu an i: nó làm tôi cm đng, nó gii phin cho tôi, nó day dt tôi; nhưng ri tôi cũng chán ngy sách v. Tôi cm thy cn phi làm mt cái gì, bt c cái gì: thế là tôi lao đu vào ăn chơi trác táng, mt th trác táng nh nhoi, bn thu, gi di. Nhng đam mê li càng làm cho tâm hn tôi nóng bng bng, bc dc. Có ln, chúng làm tôi lên cơn thn kinh, khiến tôi khóc lóc, xu h. Ngoài s đc sách, tôi chng còn thú tiêu khin nào khác. Chung quanh tôi chng còn cái gì đ sc quyến rũ tôi và làm tôi thán phc. Tôi ngp ln trong bin chán chường, tôi cm thy thèm khát như điên di nhng gì tương phn, đi nghch, và bi thế tôi lao mình vào trác táng. 

Tôi nói nhng điu đó ra không phi là đ t bào cha cho tôi đâu… Mà tôi li va nói di na ri! S thc là tôi có mun bào cha. Nhưng tôi ch thú ti như thế vi tôi mà thôi. Tôi đâu mun nói di. Tôi đã ha như thế ri. 

Đêm đêm tôi tìm đến đàn bà mt cách lén lút, vng trm, bn thu, vi mt nim xu h không ri, ngay trong nhng lúc đê tin nht, mt nim xu h làm tôi mun điên. T hi đó, tâm hn tôi đã mang tâm trng mt k sng dưới hm. Tôi s hãi kinh khng b ai bt gp và nhn ra, cho nên tôi thường ti nhng xóm lp xp, nhp nhúa nht. 

Mt bui ti đi qua mt quán cơm nh, nhìn qua ô ca s có đèn sáng, tôi được chng kiến mt trn u đ gia đám người chơi bi-a bng gy chơi bi-a, và tôi thy mt người trong bn h b ném văng ra ngoài ca s. Giá vào lúc khác có l tôi đã chán ngy cái cnh đó, nhưng ti hôm y tôi li trong mt trng thái chán chường đến ni tôi cm thy thèm được ging như cái v mà người ta va tng ra ca s kia. Tình cm đó mnh đến đi tôi bước vào quán cơm và đi vào phòng chơi bi-a: “Biết đâu, tôi li chng gây được mt cuc u đ và làm cho người ta phi ném tôi ra ngoài ca s?” 

Tôi không say rượu, nhưng biết làm sao khi mà ni ngao ngán, chán chường đã làm cho tôi gn như phát điên! Nhưng ri tôi cũng chng làm được trò gì. Hóa ra tôi cũng chng có kh năng nhy qua ca s như vy, và tôi bước ra khi quán cơm chng gây được mt trn xô xát nào vi ai hết. 

S thc, ngay lúc đu mt v sĩ quan đã nhc cho tôi biết tôi phi đng ch nào ri. Tôi xán li bàn bi-a, và do không biết lut, tôi đã làm qun chân nhng người đang chơi đó. Mun đi qua ch tôi đng, mt v sĩ quan đã nm ly hai vai tôi, và không mt li gii thích, không nói mt tiếng nào, hn đy tôi ra ch khác và đi qua như là tôi không có đó. Tôi có th tha th được giá hn đm tôi, đá tôi, nhưng cái tôi không chu ni là cái li hn lng thinh đy tôi ra như vy. 

Thú thc, lúc y tôi có th gây được mt trn cãi ln ra trò, mt trn cãi ln đàng hoàng, “văn hc” (nếu tôi có th dùng ch đó). Người ta đã đi x vi tôi như mt con rui. Tên sĩ quan thì cao ln, còn tôi thì nh ot và yếu t. Cái c đ gây ln đã nm trong tay tôi: ch cn tôi c n, có l người ta đã bt tôi phi chun bng đường ca s tht ri. Nhưng tôi nghĩ li và xét rng nên chun thng là hơn, thế là tôi bước ra, lòng căng vì ut c. 

Ra đến ngoài ph, ngm ngùi và do d, tôi bèn v thng nhà. Và hôm sau tôi li ném mình vào cái trác táng nh nhoi đó ca tôi, càng s st hơn na, càng su mun hơn na, và mt rưng rưng đy l. Vy mà tôi vn tiếp tc. Tuy nhiên quý v đng tưởng rng tôi lùi bước trước tên sĩ quan kia là vì tôi s đâu. Trong thâm tâm không bao gi tôi là mt k hèn nhát, mc dù tôi vn rt nhút nhát trong hành đng; nhưng khoan, đng vi cười! – Tôi xin gii thích. Bt c trường hp nào tôi cũng gii thích được hết, quý v hãy tin như vy. 

A, giá tên sĩ quan kia thuc vào hng người sn sàng nhn thách đu cơ! Nhưng đâu có, chính bi đó là mt trong nhng v (Than ôi! Cái loi người này cũng đã biến mt t lâu ri) thích chong nhau bng gy chơi bi-a, hoc thích đi thưa gi cp trên, kiu ông quan hai Pigorou ca Gogol đó 3 . H không ưa đánh nhau theo li quyết đu, nht là khi có chuyn lôi thôi vi chúng ta, nhng tên công chc thm hi; và nói chung h cho rng quyết đu có cái gì vô nghĩa, bc đng mang tính cách Pháp. Nhưng không vì thế mà h không dám chi người khác tht sướng mm, nht là khi h li cao ln và to con! 

Lí do tôi b đi không phi là hèn nhát, mà chính là vì lòng t kiêu. Tôi s không phi cái thân hình cao ln ca k xúc phm tôi, không phi nhng cú đm đá hn có th tng tôi, không phi s có th b ném ra ngoài ca s, không phi tôi thiếu cái can đm th xác, mà chính là thiếu cái can đm tinh thn. Tôi s nhng người có mt đó, k t tên ghi đim hn xược cho đến thng làm công ot con có c áo đy ghét kia, tôi s chúng không hiu và cười phì vào mt tôi nếu tôi lên tiếng c n bng mt ging văn chương. Bi, x ta, ch khi nào nói đến vn đ th din (xin quý v chú ý: không phi vn đ danh d, mà là vn đ point d’honneurn 4 ), người ta mi dùng ti ngôn ng văn chương. Trong ngôn ng thường ngày, người ta không bàn ti vn đ th din. Tôi dám chc (như quý v đã thy, lãng mn ch nghĩa đâu có ngăn cm ý thc v thc tế), tôi dám chc h s cười v bng, và tên sĩ quan kia s chng thèm đánh nhau vi tôi làm gì mà ch đá vào ********* tôi và bt tôi chy long nhong quanh bàn bi-a, ri sau đó thương hi mi ném tôi qua ca s. Tôi cho là câu chuyn ch có th kết thúc đến thế mà thôi. 

V sau rt nhiu ln tôi còn gp tên sĩ quan đó ngoài ph, và tôi ngó hn rt kĩ. Ch có điu tôi không biết hn có nhn ra tôi không. Chc là không. Tôi đoán thế qua mt vài du hiu. Riêng tôi, thì tôi ngó hn mt cách căm thù, tc gin. C như vy trong nhiu năm. Thi gian trôi qua, s căm thù ca tôi ngày càng tr nên thô bo hơn, d dn hơn. Mi đu tôi tìm cách hi thăm kín đáo v tên sĩ quan n. Điu này tht là khó bi tôi chng quen ly mt mng nào c. Nhưng có mt ln trong lúc đang theo dõi hn đng xa thì có ai đó gi tên hn ngoài ph. Nh vy tôi mi biết hn tên gì. Mt ln khác tôi theo hn đến tn nhà, tôi cho tên gác ca hai côpếch đ hn nói cho tôi biết tên sĩ quan lu th my, vi ai, v.v… Nghĩa là tt c nhng gì có th khai thác t mt tên gác ca. 

Mt bui sáng đp tri kia, mc dù chng bao gi thích chuyn văn chương, bng dưng tôi ny ra ý nghĩ phi mô tn sĩ quan đó vi mt ging châm biếm, ly hn làm nhân vt cho mt truyn ngn viết theo li trào phúng. Tôi hăm h viết ngay truyn ngn y. Tôi t nhân vt ca tôi bng nhng màu sc ti tăm nht. Thm chí tôi còn c ý vu oan cho hn na. Tên hn mi đu tôi ch đi đi mt chút thôi đ bn bè hn có th nhn ra ngay được là hn; nhưng sau nhiu suy nghĩ, tôi li đi hn tên y đi. Tôi gi truyn ngn đó cho t T quc Niên giám . Nhưng vì cái mt thi đó chưa phi là th trào phúng, nên người ta không in truyn ca tôi. Tôi gin hết sc. 

Đôi khi tôi cáu đến cái đ ut nghn c c hng. Cui cùng tôi quyết đnh thách k thù tôi trong mt trn quyết đu. Tôi tho mt lá thư tht hay, trong thư tôi yêu cu hn phi xin li tôi, nói ám ch rng nếu hn t chi thì hn phi nhn li quyết đu vi tôi. Lá thư được xếp đt khéo đến ni giá tên sĩ quan kia trong đu có chút gì gi là “mĩ, thin” chc chn s phi chy ngay đến ôm ly c tôi và xin kết làm bn. Như vy, chc s phi cm đng biết my! Chúng tôi s được sng vi nhau tht là hnh phúc, tht là hnh phúc…! Cái đng cp uy nghi ca hn s phi bo v, che ch được cho tôi, và trí thông minh cùng nhng tư tưởng ca tôi s làm cho hn tr thành mt con người tht cao thượng. Và còn có th nhiu th khác na!… Quý v hãy tưởng tượng đó là hai năm sau khi tên sĩ quan n xúc phm tôi, và cái s thách đu đó chng qua ch là mt vic không còn hp thi na và rt kh, mc dù tôi đã dùng đ xo thut đ ging nghĩa, đng thi che giu s không hp thi đó đi; nhưng cũng may nh ơn trên (cho đến bây gi tôi vn còn ngm cm ơn Thượng Đế, mt rưng rưng l) là tôi đã không gi lá thư đi. Ch nghĩ đến nhng gì có th xy ra sau khi lá thư được gi đi là tôi cũng đ rùng mình. 

Ri đt nhiên mt ln tôi tr thù được, bng mt li gin d nht, tài tình nht: bi bng dưng tôi ny ra được mt ý nghĩ rt phi thường. Trong nhng ngày ngh l, tôi thường đi do trên đi l Nevski, và c vào khong bn gi là tôi hay đi trên va hè có nng. Nói cho đúng, không phi tôi hay đi do, mà đó là nhng lúc tôi cm thy muôn vàn day dt, muôn vàn ti nhc, và lòng đy ut c. Nhưng có l tôi cn phi thế cũng nên. Như mt loài côn trùng, tôi len lách qua nhng đám đông mt cách kh nht, luôn luôn nhường bước cho các ông Tướng, các v sĩ quan th v, các khinh k binh, và các ph n đp. Thc s tôi cm thy tim tôi thót li và sng lưng lnh run ch vì nghĩ ti cái v tiu ty ca qun áo mình, cái dáng thp hèn và tm thường ca cái thân hình bé mn ca mình. Qu là mt chua xót, mt ti nhc không b bến, mi khi ý thc được rõ mình ch là mt con rui gia cái thế gii thanh lch đó, mt con rui bn thu, có hi, c nhiên có thông minh và cao thượng hơn tt c bn h, nhưng li lúc nào cũng cm thy như b xúc phm, lúc nào cũng cm thy như b s nhc, lúc nào cũng bt buc phi nhường bước. 

Nhưng ti sao tôi c phi đi do đi l Nevski làm gì? Ti sao c phi đi chuc ly nim chua xót đó? Tôi không biết. Nhưng tôi cm thy như b quyến rũ bi con đường y, và h c có dp là tôi chy ngay ti đó.

T hi đó tôi đã bt đu biết đến nhng cơn khoái lc mà tôi đã nói ti trong phn đu. Nhưng sau v vi tên sĩ quan kia, tôi li càng thy cn đi do đi l Nevski hơn. Bi ch con đường này tôi mi hay gp hn nht; ch đây tôi mi có th được chiêm ngưỡng hn. Hn cũng thường đi do đó trong nhng ngày l. Hn cũng nhường li đi cho các v Tướng, cho các v tai to mt ln, hn len lách gia đám đông như mt con cá chép, nhưng h gp nhng dân thuc hng như tôi, hoc có th sch s hơn đôi chút, là hn ch có vic đè bp; hn xông thng vào coi như ch không người, và không bao gi nhường mt bước nào cho ai hết. Trông thy hn t đng xa tiến ti là tôi đã điên tiết lên ri, nhưng ln nào tôi cũng c tránh sang mt bên cho hn đi, vì thế tôi li càng điên tiết hơn. Tôi thy đau kh là dù đã ngoài ph tôi vn không th gi ngang hàng được vi hn. Na đêm thc gic, tc gin đến ut người, tôi t hi: “ti sao c phmày nhường bước? Ti sao c phi là mày mà không phi là ? Làm gì có lut l nào quy đnh như thế? Có sách nào nói đến đâu. Đã đành người lch s cn phi đi x vi nhau đàng hoàng: nó nhường bước mt tí, mày cũng nhường bước mt tí, ri hai người đi qua nhau, cùng kính trng nhau c.” Dù gì thì gì, ln nào cũng chính tôi là đa phi nhường bước, còn hn cũng chng thèm đ ý đến cái l phép ca tôi na ch! Ri mt ln tôi bng ny ra mt ý tưởng tht tài tình: “Khi hai bên gp nhau mình c th không nhường bước cho hn xem sao? Mình c nht đnh c tình không nhường bước cho hn, cho dù có phi xô hn ra, xem thế nào?” Cái tư tưởng táo bo y dn dn chiếm đot tôi trn vn đến ni tôi không tài nào gt b nó đi được. Lúc nào tôi cũng mơ ước đến chuyn đó và tôi c tình đi đến đi l Nevski nhiu hơn, đ hình dung c th xem khi làm vic đó tôi s phi làm như thế nào. Tôi rt phn chn! Càng nghĩ nhiu đến chuyn đó bao nhiêu, tôi li càng cm thy nó có v hin thc by nhiêu, “C nhiên mình s không xô đng hn. Nhưng mình không thèm tránh hn”, mi nghĩ như vy tôi đã thy khoái ri. Hai người s va phi nhau, nhưng không đau my, min làm sao hai vai phi chm nhau, va đ thôi, đ khi như tht l; làm sao đ hn đng tôi mnh thế nào thì tôi cũng đng hn mnh như thế

Và ri tôi quyết đnh hành đng. Nhưng vic sa son cho cuc đng đ y làm tôi mt rt nhiu thi gi. Trước hết đ thc hin chương trình đó, tôi s phi ăn mc cho đàng hoàng mt chút, cho nên tôi phi đ ý đến b mã ca tôi. “Thí d nếu có gì lôi thôi xy ra (mà gi đó là gi nhiu nhân vt quan trng ngoài ph nht: Ông Hoàng D…., bà Bá Tước A…., gii nhà văn…), thì mình phi ăn mc lch s. Như vy đ cho người ta kính n mình, và dưới mt xã hi thượng lưu mình s ngang hàng vi bt c ai”. Cho nên tôi vay trước mt s tin lương và đến hiu Tchukin mua mt chiếc mũ và mt đôi găng tay màu đen. Găng đen có v lch s hơn, đúng thi trang hơn là găng vàng nht mà thot đu tôi đnh mua. Cái màu y ni quá – người ta có th cho là tôi mun chơi tri. Bi thế tôi không chn găng vàng na. Tôi đã sa son t lâu mt chiếc sơ mi lch s, co khuy ngà. Nhưng chiếc măng tô thì chán quá. Nó không đến ni xu xí lm, còn gi đ m; nhưng áo li lót bng bông, và c áo thì bng lông gu chut, trông c như áo choàng ca lính hu. Vì vy thế nào cũng phi thay cái c áo đi và mua mt c áo bng lông hi li ging các ông sĩ quan hay mc. Tôi đi lùng khp các hiu tìm mãi không được, sau tôi đành phi đi tìm mt loi lông hi li làm Đc, chc là không đt my. Dù rng lông hi li Đc không được bn lm và ch mc mt hi là trông xung nước ngay, nhưng lúc mi trông cũng oách lm, vi li tôi cũng ch cn cho mt dp này mà thôi. Tuy nhiên lúc hi giá tôi thy quá đt. V sau tôi quyết đnh đem bán cái c áo lông gu chut đi, và vay them tin ông ch s phòng tôi, Anton Antonovich Setochkin. Ông ta là mt người hin lành nhưng nghiêm túc và thc tế. Hi trước khi vào làm đã có mt ông ln gi gm tôi cho ông đó. 

Tôi thy bt rt kinh khng: vay tin Anton Antonovich thì tht là nhc nhã, dã man. Trong sut hai, ba đêm lin tôi không chp mt được là vì vy. Nói chung hi đó tôi ng rt ít. Tôi lên cơn st, tim tôi nng trĩu, ri t dưng nó bng c nhy thình thch, thình thch, thình thch… 

Mi đu Anton Antonovich hơi t v ngc nhiên; ri ông ta cau mt, suy nghĩ mt lúc, và cui cùng cũng ly tin cho tôi vay, nhưng bt tôi phi kí vào mt t giy y quyn cho ông ta lĩnh hai tun lương ca tôi.

Vy thế là xong. Lông hi li đp kia đã thay cho lông gu chut khn nn đó, và mi ngày mt chút tôi bt đu phác ha chương trình hành dng. C nhiên không phi mi gp ln đu là làm ngay: phi tìm mt dp thun tin, và tiến ti t t, kiên nhn. Nhưng sau my ln toan thc hin chương trình đó, phi thú thc là tôi bt đu thy nn chí. Không tài nào hai người giáp được mt nhau. Hay là tôi chưa sa son kĩ càng? Hay là tôi chưa đ phòng mi s có th xy ra? Nhưng đây ri, đây ri, ln này nht đnh… nào… va vào nhau!… Va! Nhưng, ô hay! Tôi li tránh sang mt bên cho hn đi mt ln na! Và hn đi qua mà chng thèm đ ý gì đến tôi hết! Lúc tiến gn ti hn tôi đã ngm khn tri pht cho tôi có can đm đ thi hành. Có mt ln tôi đã rp tâm đ làm nhưng ri lúng túng thế nào tôi li vướng vào chân hn ngã xung, bi ch còn đ mười phân thì tôi li do d, cho nên hn bược đi qua tôi, hết sc đim tĩnh, còn tôi thì bn sang mt bên như mt trái banh! 

Đêm hôm đó tôi li lên cơn st; tôi mê man, tôi nói sng. 

Nhưng câu chuyn bng nhiên mt hôm kết thúc vô cùng bt ng, và không th nào hay hơn được na. Thc ra bui chiu hôm đó tôi đã có ý đnh b quách cái kế hoch xu xa đó ca tôi đi ri, và nht đnh s quên hết. Chính trong cái tâm trng này mà ti hôm đó tôi đã ti đi l Nevski, có th nói là đ chng kiến s b cuc ca tôi mt ln chót. Bng nhiên ch còn cách k thù tôi đúng ba bước thì tôi li quyết đnh. Tôi nhm mt li… Và chúng tôi va vào nhau, vai đng vai. Tôi đã không nhường hn mt li nào và hai người đi qua giáp mt nhau rt bình đng. Hn cũng không quay đu li và gi v như không nhìn thy. Nhưng tôi dám chc hn ch làm b mà thôi. Đến bây gi tôi còn dám chc như vy. C nhiên va nhau như thế thì tôi đau hơn hn, bi l hn khe hơn. Nhưng tôi đã đt được mc đích ca tôi, tôi đã bo v được phm cách ca tôi, tôi đã không nhường hn mt li nào hết và đã bt hn phi đương nhiên coi tôi như mt k ngang hàng. Trên đường v nhà tôi cm thy đã hoàn toàn ra được nhc. Tôi sung sướng vô k. Tôi đã thng. Tôi hát m lên nhng bài ca opéra Ý. 

C nhiên tôi s không t cho quý v biết ba hôm sau đó tôi ra sao. Nếu quý v đã đc phn đu, Dưới hm,thì quý v có th tưởng tượng được d dàng. 

V sau tên sĩ quan đó thuyên chuyn đi đâu, tôi không rõ. Mười bn năm tri ri, tôi không còn thy hn na. Bây gi hn làm gì, ông bn quý đó? Hin còn đang cưỡi đu cưỡi c ai không? 

——————————–

1. Tên nhng nhân vt tiết nghĩa trong phn hai mt tiu thuyết ca Gogol, “Nhng linh hn chết” (ND).

2. Ám ch nhân vt trong “Nht kí mt người điên” ca Gogol (ND). 

3. Tên nhân vt mt truyn ngn ca Gogol, Đi l Nevski. 

4. Nguyên văn tiếng Pháp: th din (BTV).

 

 

2.

Khi thi kì trác táng này ca tôi chm dt, tôi cm thy ê ch kinh khng. Tôi bt đu thy hi hn, nhưng ri tôi xua nó đi ngay, bi hi hn càng làm tôi chán chường hơn. Dn dn ri cũng quen. Cái gì ri cũng quen đi hết. Hay nói cho đúng, tôi không quen được, nhưng tôi bng lòng ráng chu mi th đã xy đến vi tôi. Nhưng tôi còn mt li thoát: đi trn vào trong đa ht “mĩ, thin” – dĩ nhiên ch bng cách mơ mng mà thôi. Chôn chân trong cái l đó ca tôi, tôi ngi mơ mng đến cung di, tôi mơ mng sut ba tháng tri ròng rã. Và xin quý v lưu ý giùm là trong nhng lúc đó tôi không phi ging như cái v tâm hn khiếp nhược kia ngi khâu miếng lông hi li Đc vào c áo măng tô ca mình đâu. Không! Đt nhiên tôi đã biến thành mt v anh hùng. Giá bây gi tên Quan Năm kia có xin vào yết kiến chưa chc tôi đã thèm tiếp. Thc ra thì tôi cũng đã quên bng hn mt ri. 

Tôi mơ mng cái gì, và tôi tìm được nhng tha mãn nào trong nhng gic mng đó? Cho đến bây gi tôi vn còn thy khó mà tr li được, nhưng có điu chc là hi đó tôi rt tha mãn. Vi li ngay bây gi tôi vn còn thy phn nào tha mãn. Nhng gic mng ca tôi đc bit êm đm và thú v ngay sau nhng ln tôi trác táng, try lc, và chúng đến vi tôi qua nước mt, trong nim hi hn, trong li nguyn ra, trong ni hân hoan. Tôi đã có nhng giây phút quá chng đy đ, quá chng hnh phúc, thm chí trong đu tôi không h có mt ý tưởng nào là chế giu lt vào, tôi th như vy. Và lúc by gi trong tôi ch còn là lòng tin, nim hi vng, tình yêu. Bi hi đó tôi mù quáng tin tưởng rng ch nh mt phép l nào đó, mt hoàn cnh bên ngoài nào đó, là mi ni khó khăn s tiêu tan hết, mi thành lũy s m ra cho tôi mt chân tri hành đng, hành đng hu ích và đp, và nht là phi được hoàn tt ngay (tôi không biết là hành đng gì nhưng điu chính là phngay tc khc). Và ri thì tôi xut hin trong ánh hào quang, cưỡi trên lưng mt con bch mã, và mt vòng nguyt quế qun trên đu. Tôi cũng không h nghĩ đến mt vai trò thp hơn, và có l vì vy mà trong đi sng thc ti tôi rt yên n bng lòng vi vai trò thp kém nht. Hoc là làm anh hùng, hoc là li trong bùn; đi vi tôi không có gii pháp th ba. Và đó chính là điu đã làm hi tôi: bi khi ngp ln trong bùn tôi t an i rng nhng lúc khác tôi đã là k anh hùng, và cái ct cách anh hùng đó s che đy đng bùn nhơ: con người bình thường khi ngp ln trong bùn thì cm thy xu h, còn k anh hùng ng trên tt đnh như thế thì làm sao mà vy bùn cho được; bi vy tôi vn có th đm mình trong bùn nhơ như bình thường! 

Điu đáng chú ý nht là nhng cm kích mãnh lit ca tôi v “cái mĩ, cái thin” đó đôi khi phát sinh ngay trong lúc tôi đang sa đa, đúng trong lúc tôi va ngã xung đáy cùng ca vc thm. Chúng hin lên le lói như nhng bóng hình k nim. Tuy nhiên chúng vn không tiêu tan ni nhng dc vng ca tôi; trái li chúng con kích thích nhng dc vng đó là khác; nghĩa là có th ví như mt th nước xt ngon cho nhng dc vng y ca tôi. Nước xt này gm nhng mâu thun, nhng đau kh, nhng phân tích ni tâm. Và nhng day dt đó, ln hay nh, thy đu cho cái try lc ca tôi mt v cay cay, mt ý nghĩa na là khác. Nói tóm li là nhng khát vng ca tôi v “cái mĩ, cái thin” đã hi đ nhng điu kin cn cho mt th nước xt ngon. Không phi vì thế mà không có mt b sâu. Bi l nếu không thì sao tôi li chu chp nhn mt th try lc tm thường như vy, th try lc ca mt thy kí thp hèn, li chu ni cái nhày nha đó mt cách yên n? Nghĩa là phi có cái gì quyến rũ tôi, lôi kéo tôi đến nhng xóm ************** ch? Không, luôn luôn tôi tìm được mt thái đ vô cùng cao quý đ ngm nhìn s vt. 

Và biết bao là tình yêu, ôi Thượng Đế! Biết bao là tình yêu rung đng trong tôi mi khi tôi mơ mng, mi khi tôi khao khát “cái mĩ, cái thin”! Cho dù cái tình yêu đó có tính cách hoang tưởng, cho dù nó không th ng dng vào thế gii con người, nhưng nó tràn tr đến ni tôi chng thy cn phi thc hin nó và có th coi như mt th xa x vô ích. Nhưng cũng may, tình yêu đó sau cùng hướng ti ngh thut: rt thong dong, rt đm đui, tôi quay sang ngh thut, nghĩa là nhng hình thc đp ca đi sng mượn sn ca các thi sĩ, các nhà tiu thuyết, nhng hình thc có th ng dng mt cách d dàng vào mi nhu cu, mi đòi hi. Chng hn tôi s đng cao chót vót trên tt đnh nhân loi: mi người c nhiên đu phi quỳ xung đt trước mt tôi và buc phi chiêm ngưỡng s hoàn ho ca tôi, nhưng tôi s tha th cho hết thy. Là mt thi sĩ và mt v quan trong triu đình, tôi s tr nên đa tình; tôi nhn được hàng triu bc và lp tc phân phát cho khp nhân loi, trong lúc vn thú nhn trước qun chúng nhng điu “ô nhc” ca tôi – không phi ô nhc phàm trn, mà nhng ô nhc luôn luôn ngm cha rt nhiu điu “mĩ, thin”, mt cái gì na ná như Manfred. Mi người s òa khóc lên sướt mướt và ôm hôn tôi (nếu không thì chúng là đ ngu), ri tôi s nhn đói và đi chân không đ truyn bá nhng tư tưởng mi ca tôi, tôi s nh v nhng cuc bao vây trn Austerlitz 1 . Ri mt bn hành khúc ni lên, và sau đó là ân xá cho toàn th phm nhân. Đc giáo hoàng bng lòng ri La Mã đi Braxin. Và ri mt đi d hi được t chc Bit th Borghèse cho toàn th nước Ý (bit th trên h Komo, bi đc bit vào dp này h Komo s phi được chuyn đến thành La Mã). Và ri nhng cnh ái ân tht là vui nhn trong các bi rm, v.v… và v.v… chc quý v ai cũng đã biết c

Chc quý v s bo: phô bày nhng cái đó ra ngoài ch như thế là ngu xun, là h cp, sau nhng git nước mt y, sau nhng ln cm kích y mà chính tôi cũng đã thú nhn? Ti sao li h cp, thưa quý v? Ch l quý v tưởng tôi xu h thc sao, quý v cho rng nhng gic mơ ca tôi còn đi bi hơn nhng gì xy ra thc trong cuc đi quý v sao? Vi li mt vài s vic không phi là không được sp xếp chu đáo… Nhưng chúng đu xy ra trên h Komo c. Tuy vy có th quý v đã nói đúng; qu thc có ngu xun, h cp! Nhưng cái khn nn hơn c là s tôi đã phi t bào cha trước mt quý v. Và câu tôi va nói đây li càng khn nn hơn na! Nhưng thôi, đ ri. Chng bao gi nói cho hết được c, bi luôn luôn ta tìm được cách đ đi xung thp hơn. 

Không bao gi tôi có th mơ mng được như vy quá ba tháng lin, và đ chm dt tôi luôn luôn cm thy cn phi tiếp xúc vi xã hi loài người, nghĩa là đi thăm ông ch s ca tôi, Anton Antonovich Setochkin. Đó là người duy nht trên đi tôi có nhng liên h thường xuyên, và điu này đến nay vn còn làm tôi ngc nhiên. Và tôi cũng ch đến thăm ông này khi nhng gic mng ca tôi đt ti đ hnh phúc đến ni tôi thy cn phi ôm hôn tt c nhân loi ngay lp tc; và mun như thế thì cn phi có mt con người tht s, mt con người bng xương bng tht. Nhưng bi ch có th đến thăm Anton Antonovich vào mi th ba hàng tun (ngày tiếp khách ca ông ta), cho nên tôi phi thích ng cái tình yêu nhân loi ca tôi vào đúng ngày đó. 

Anton Antonovich đường Ngã Năm, lu bn trong căn phòng rt nh có trn thp, tường đã vàng , và trông rt thanh đm. Ông ta có hai người con gái và người cô rut, người cô này ln nào cũng thy ra rót nước trà. Hai người con gái thì mt đa mười ba, mt đa mười bn và c hai đu mũi hếch. Chúng làm tôi rt ngượng, bi lúc nào chúng cũng thì thm gì vi nhau ri ré lên cười khúc khích. Ch nhân thì hay trong phòng làm vic, ngi trên mt chiếc đi văng bc da, trước mt chiếc bàn tròn, và luôn luôn bên cnh có mt v trông v kh kính ngi tiếp chuyn, mt v công chc nào đó trong B chúng tôi hoc B khác. Tôi chưa h gp qua hai hoc ba người mt lúc trong nhng ln ti thăm, và ln nào cũng vn nhng người đó. H nói chuyn vi nhau v các v thu, các bui hp Ngh vin, v lương bng, v b dng; h cũng nói v ông B trưởng chúng tôi và v nhng cách làm va lòng ông ta, v.v… Sut bn tiếng đng h tôi chu khó ngi cnh các v đó như mt khúc g, chng dám và cũng chng th nói gì được vi h. Tôi cm thy mình như ph ra, đ m hôi, và thy toàn thân như sp tê lit c. Nhưng như thế tôi cho cũng có ích, bi lúc v đến nhà tôi thy tm thi có th b được cái ước vng là ôm hôn tt c nhân loi. 

Nói vy ch tôi cũng còn mt người quen khác là Simonov, mt bn hc cũ. Tôi có khá nhiu bn đng hc cũ Peterburg, nhưng tôi đã thôi gp h t lâu, và thy h ngoài ph tôi cũng chng bun chào hi gì na. Có l chính vì mun tránh mt h và ct đt mi k nim thi thơ u khn nn ca tôi nên tôi đã xin vào làm mt B khác. M kiếp trường hc! M kiếp nhng năm ngc tù khn nn! Tóm li tôi đã ct đt mi liên lc vi các bn hc tôi ngay sau khi tôi ri nhà trường. Ngoi tr hai hay ba tên, còn thì tôi chng thèm chào hi đa nào na. Trong s bn còn li đó có Simonov, mt người không có gì xut sc hi còn trường, tính tình hin lành và ít nói, nhưng tôi phc cái tính đc lp và thng thn ca chàng. Tôi cũng không tin là chàng ngu xun lm. Chúng tôi đã sng vi nhau nhng ngày rt đp, nhưng ri cũng chng được bao lâu, hình như có mt th sương mù đã bao ph nhng mi liên h gia chúng tôi. K nim v nhng giây phút đó chc là làm cho Simonov rt khó chu, bi tôi tin là chàng luôn luôn s tôi li rơi vào cái li tình cm ngày xưa. Tôi còn ng tôi làm cho chàng rt khó chu là khác; nhưng vì chưa chc hn như vy nên thnh thong tôi vn đến thăm chàng. 

Và thế là mt hôm th năm, không chu đng ni cô đơn na, và biết rng Anton Antonovich không tiếp khách vào th năm, tôi bng nh ti Simonov. Trong lúc bước lên cu thang ti phòng chàng ( lu bn), tôi li có ý tưởng rng s có mt ca tôi chc s làm phin chàng lm và đáng l tôi không nên ti thì hơn. Nhưng nghĩ ngi như thế thường ch đi đến hu qu là xúi tôi tìm đến nhng tình trng mp m, nên tôi bước đi vào. Đã mt năm nay tôi chưa gp li chàng. 

——————————–

1. Ám ch nhng ln đu quân Nga thua ln Austerlitz (ND).

 

 

 

3.

nhà Simonov tôi gp hai người bn hc cũ. Lúc by gi h đang bàn mt chuyn gì có v quan trng lm. Không ai đ ý chút xíu gì đến s xut hin ca tôi: tht là l, bi hàng năm ri chúng tôi không gp li nhau. Rõ ràng là h coi tôi chng ra gì, coi tôi như mt con rui. Ngay hi trường h cũng không đến ni đi vi tôi như thế, mc dù trường ai cũng ghét tôi. Tôi hiu ch, h khinh tôi là phi, bi tôi chng làm nên trò trng gì trong s nghip ca tôi hết, bi cái v tiu ty, bi b qun áo cũ rích ca tôi – mà dưới mt h thì qun áo rách rưới là mt du hiu rõ ràng v ni bt lc và tình cnh khn nn ca tôi. Nhưng tôi đâu có ng mt s khinh b ra mt đến thế! Riêng Simonov thì t v rt ngc nhiên khi thy tôi bước vào. Vi li lúc nào chàng cũng ngc nhiên như thế mi ln tôi đến thăm. Cho nên tôi sng s hn người ra. Tôi bun bc ngi xung mt ch và nghe xem h đang nói chuyn gì. 

H đang bàn tán vi nhau có v rt quan trng và say sưa v mt ba ăn đ tin chân mt người bn ca h, Zverkov, mt sĩ quan, đi v tnh xa làm vic. Ngày xưa Zverkov cũng là bn hc ca tôi, và hi đó tôi ghét hn lm, nht là trong nhng năm gn ra trường. Hi còn lp dưới, hn là mt cu bé l phép, vui tính và ai cũng mến; nhưng tôi li không thích hn chính vì cái l phép và vui tính đó. Ngay t hi đu hn hc hành đã dt và càng v sau càng dt hơn. Nhưng hn cũng thi đu ra trường bi có người trên che ch. Lúc sp ra trường, hn được tha hưởng mt đn đin ln và hai trăm nông nô, và bi hi đó chúng tôi ai cũng nghèo c, nên vi chúng tôi hn bt đu làm b. Hn là mt đa vô duyên đc bit, nhưng nói chung là mt thng tt, ngay c khi hn làm b. trường, mc dù nói rt hay và rt khiếp v danh d, v phm giá, mi người trong chúng tôi, ngoi tr mt vài đa, ai cũng chy theo hn, vì thế hn li càng được th làm b hơn na. Nhưng lí do khiến mi người bám chung quanh hn không phi vì tư li, mà chính vì cái s may ca hn. Hơn na, chúng tôi ai cũng coi hn là mt người có bit tài v bt c cái gì liên quan đến lch thip, đến hào hoa phong nhã, và đây li chính là cái làm tôi điên tiết hng nht. Tôi ghét cái ging nói thanh thanh đy t mãn ca hn, nhng câu đùa bo mm mà hn t cho là sâu sc nhưng đu là nhng câu đùa ngu c. Tôi ghét cái b mt hn na, đp trai nhưng rt bt (tuy nhiên tôi rt sn sàng đi ngay b mt “thông minh” ca tôi ly b mt đó!), tôi ghét nhng c ch h h b v kiu sĩ quan ca nhng năm bn mươi. Tôi ghét cái li hn k v nhng mưu toan chinh phc đàn bà (khi chưa mang lon sĩ quan hn chưa dám đng ti đàn bà, nên hn rt st rut ch đi cái ngày này), cái li hn khoe khoang s quyết đu vi tình đch hn. Tôi còn nh mt hôm, nhân gi ra chơi, không th gi bình tĩnh thêm được na, tôi đã cãi ln vi Zverkov mt trn d di, nhân lúc hn đang ba hoa vi bn bè v nhng v chim gái ca hn trong tương lai; và đến đ say sưa mê mi y ht như mt con chó con lăn ln ngoài nng, hn bng tuyên b rng hn s không đ cho mt cô gái quê nào trong lãnh đa ca hn yên c, rng đó là droit du Seigneur 1 ca hn, và nếu tên nhà quê nào dám lên tiếng phn đi hn s cho bn c cày vai ba h cp đó mt trn roi nên thân và s tăng thuế lên gp đôi. Mt vài thng hèn trong bn tôi còn v tay hoan hô hn, nhưng riêng tôi, tôi đ kích hn d di, không phi là vì tôi thương hi bn gái quê kia hay thương hi nhng ông b ca h, mà là vì mt con b như thế li được mt s k tung hô. Ln đó tôi thng; nhưng mc dù ngu xun, cái mt Zverkov vn c bơ bơ ra, vn c vui v, xc láo như thường; hn li còn cười to hơn na đến ni mc dù hn thua, mi người chung quanh li đâm ra quay sang cười tôi. Sau ln đó hn thng tôi rt nhiu phen không cn ác ý, mà ch cn đùa ct chế giu tôi mà thôi. Riêng tôi, tôi ngm tăm khinh b

Khi đã ra trường, có vài ln hn làm quen vi tôi; tôi không t chi bi tôi cũng thy đó là mt vinh hnh cho tôi, nhưng ri chúng tôi cũng li mi người mt ng, rt t nhiên. V sau tôi nghe hn rt thành công trong binh nghip và sng mt cuc đi rt “ăn chơi”. Tôi còn nghe thêm nhiu li đn đi na; hn lên lon rt mau. Ri gp nhau ngoài ph hn thôi không chào tôi na, và tôi bt đu ng rng hn s lôi thôi đến hn nếu phi chào hi mt k hèn mn như tôi. Có mt ln tôi nhìn thy hn nhà hát, ngi trong  th ba, đang xun xoe quanh my cô con gái mt v tướng già. Nhưng sau ba năm không gp hn, bây gi hn đã bt óng đi nhiu, song mc dù béo ra hn vn còn mt b mt khá đp trai và vn gi nguyên nhng dáng dp lch s cũ. Chc đến ba mươi mt hn s răn rúm hết. 

Vâng, chính là đ tin chân chàng Zverkov này được b v tnh mà các bn hn d đnh t chc mt ba ăn chia tay. Sut ba năm qua h vn thường xuyên có liên lc vi hn, tuy tôi dám chc là trong thâm tâm h không dám t coi mình ngang hàng. 

Mt trong hai người khách ca Simonov tên là Ferfichkin. Hn là người Nga gc Đc, người bé nh, mt trông như mt kh. Hn rt ngu dt mà b ai cũng lên ging khinh mit và là k thù cay nghit nht ca tôi hi còn hc lp dưới. Mt thng làm phách li, hèn mt và láo xược, ra cái điu t ph nht mà thc ra ch là mt tên vô danh tiu tt. Hn là mt trong nhng tên tôn sùng Zverkov, nnh hót vi mc đích tư li hoàn toàn và luôn luôn vay tin chàng này. 

Người khách kia, Trudoliubov, không có gì đc bit. Mt tên nhà binh, dáng dp cao ln nhưng mt thì lnh như tin; khá trung thc nhưng vn thn phc s thành công, bt c s thành công nào, và ch biết nói chuyn v b nhim, thăng trt thăng bng, v.v… Hn có h xa vi Zverkov, và nói ra có v ngu ngc nhưng điu đó đã cho hn có mt v gì khá quan trng trước con mt chúng tôi. Hn không coi tôi ra cái th gì hết, nhưng đi vi tôi hn vn đi x không đến ni nào, nếu không nói là l phép. 

Trudoliubov tuyên b

– Vy là, nếu mi người chung brúp thì bn mình ba đa, s thành hai mươi mrúp. Nghĩa là có th chén mt ba rt oách. Zverkov thì không phi tr, c nhiên ri. 

– Dĩ nhiên, bi bn mình mi anh y. – Simonov ph ha. 

– B các anh tưởng. – Ferfichkin nói xen vào bng mt ging vênh váo t ph và hn xược ca mt tên đy t đang khoe nhng huy chương ca ch mình, – b các anh tưởng Zverkov s ch đ cho bn mình tr thôi sao? Vì lch s anh y mi nhn li mi, ch thế nào anh y cũng khao mình sâm banh, nht đnh là sáu chai. 

– Bn người ung na tá thì nhiu đy! – Trudoliubov nói, vì hn ch đ ý ti s chai. 

Simonov được chn làm người đng ra t chc, kết thúc: 

– Vy ba ti mình, vi Zverkov là bn. Hai mươi mrúp, Hôtel de Paris, năm gi chiu mai! 

– Ti sao li hai mươi mt? – Tôi lên tiếng ging hơi tc và thy như b xúc phm. – nếu k c tôi thì không phi hai mươi mt, mà là hai mươi tám rúp. 

Lúc đ ngh như vy tôi có cm tưởng bt thình lình tôi s gây được mt n tượng đp, mi người s chp nhn ngay và phi nhìn tôi vi v thán phc. 

– Anh có tht mun đi vi bn này không? – Simonov hi có v không bng lòng my. Chàng tránh không nhìn tôi bi chàng vn rt biết tính tôi. 

Tôi hết sc cáu vì l chàng biết rõ tôi đến thế

– Sao li không? – Tôi la ln, ging như v ra. – Tôi cũng là bn ca Zverkov ch, và nếu gt tôi ra ngoài như thế tôi s gin tht đy! 

– Nhưng ai biết anh cái ch đếch nào! – Ferfichkin thô l xen vào. – Vi li anh và Zverkov bt hòa vi nhau mà. – Trudoliubov cau mt đế thêm. 

– Tôi thiết tưởng không ai có quyn phê phán chuyn đó. – Tôi run run nói như th có Tri biết có chuyn gì hết sc h trng xy ra. – Chính bi vì chúng tôi bt hòa vi nhau mà bây gi tôi mun… 

– Có ai mà hiu ni anh bao gi… nhng tư tưởng cao siêu ca anh!… – Trudoliubov cười khy. 

Simonov quay sang tuyên b

– Ri, anh s nhp bn này. Mai, năm giHôtel de Paris. Đng quên đy! 

– Còn tin? – Ferfichkin ht đu v phía tôi làm hiu vi Simonov, nói kh. Nhưng hn bng im bt ngay, bi thy Simonov cũng có v ngượng. 

– Thôi được ri! – Trudoliukov va nói va đng lên – Nếu hn mun đi thì đ cho hn đi

– Nhưng gia my người bn thân như bn mình… – Ferfichkin cũng cm ly mũ nói, hết sc cáu. – Đâu phi là hi hp quan trng gì. Có th chúng tôi chng cn đến s có mt ca anh cũng nên… 

H ra v. Lúc ra ca, Ferfichkin cũng chng bun chào tôi na. Trudoliubov thì hơi nghiêng đu mt chút và cũng không nhìn tôi. 

Còn li mình tôi vi Simonov. Simonov có v ngn ng và hơi bc mình, chàng nhìn tôi mt cách rt l. Chàng không ngi và cũng chng mi tôi ngi xung. 

– A hèm… vâng… vy mai nh. Anh chung tin bây gi không? Tôi hi là đ biết chc – chàng nói nhanh có v lúng túng. 

Tôi gin đ mt: nhưng lúc mt đ tôi li sc nh rng t hi nào đến gi tôi hãy còn n Simonov mười lămrúp, tôi không bao gi quên nhưng cũng không bao gi tr

– Simonov, chc anh cũng hiu lúc đến đây tôi đâu có biết… Tôi rt tiếc vì đã quên… 

– Không sao, không sao… Ngày mai anh chung tin cũng được. Tôi nói thế ct đ biết chc thôi… Xin li. 

Chàng bng ngng bt và bt đu đi đi li li, có v mi lúc mt cáu hơn, nn gót giày tht mnh trên sàn g

– Tôi không làm phin gì anh ch? – Tôi nói, sau vài phút yên lng. 

– À, không! – Chàng như sc tnh. – Qu thc, tôi còn có vic phi đến… không xa đây my. – Chàng nói thêm, na như xu h, na như xin li. 

– Ôi tri, thế sao anh không bo tôi! – Tôi va kêu lên va cm ly mũ bng mt c ch hết sc t nhiên mà không hiu tôi ly được đâu. 

– Không xa đây my… đ vài bước thôi… – Simonov va nhc li va dn tôi ra ca vi dáng điu tt bt không thy có chàng thường ngày. – vy mai nh, đúng năm gi đy, – chàng nói ln đu cu thang. Thy tôi ra v, chc hn chàng cm thy thoát n. Riêng tôi, tôi gin điên người. 

– Ăn thua đếch gì đến mình mà phi dính vào chuyn này cơ ch! – tôi bước vi trên ph, răng nghiến li. – Mà cho ai mi được ch! Cho cái thng mt ln Zverkov! Nht đnh là mình s không đi. Ông nh nước bt vào y! Có gì bt buc mình phi đi. Mình s báo cho Simonov biết trước bng thư

Nhưng cái làm tôi phát điên li chính là s tôi biết chc rng tôi s đi, tôi s c tình đi. Rng càng thiếu tế nh bao nhiêu, bt lch s bao nhiêu, tôi li càng mun đi by nhiêu. 

Tuy nhiên có mt khó khăn hết sc tht: tôi không có tin. C ca nhà còn đúng chín rúp, mà ngày kia tôi đã phi tr cho lão Apollon, lão người làm ca tôi, brúp ri. (Mi tháng tôi phi tr lão brúp, k c tin cơm). Hiu rõ tính nết lão già, tôi biết không th kht lão được. (Đ mt hôm nào tôi xin nói chuyn vi quý v v tên khn nn, tên h cp này) Nhưng tôi biết là tôi s không tr lương cho lão, và tôi nht đnh s đi d ba tic kia. 

Đêm hôm đó tôi có nhng gic mơ khng khiếp. Chng có gì l, bi cái k nim tù ngc v nhng năm trường hc đã ám nh tôi sut ngày hôm đó. Hi đó có my người trong h xa đã nhét tôi vào trường này – nhng người trong h mà tôi đã phi nh v và đã t lâu cũng chng h gp li. H nhét vào trường mt đa tr đã kh di c người vì luôn luôn b h qu mng, mt đa tr thích mơ mng, ít nói, nhìn mi vt chung quanh vi đôi mt b ng ca mt con vt l. Bn hc chế nho tôi bi tôi không ging đa nào trong bn chúng. Nhưng tôi không chu ni nhng cái chế giu ca chúng, không th kết bn vi chúng d dàng như chúng kết bn vi nhau. Cho nên ngay t ngày đu tôi đã ghét chúng và t giam mình vào mt nim kiêu hãnh đy s st, mt nim kiêu hãnh b tn thương và không b bến. Cái thô tc ca chúng làm tôi không chu ni. Chúng chế giu rt chó má b mt ca tôi, cái dáng điu ngu đn ca tôi, nhưng mt chúng còn ngu đn đến đâu! Trong trường hc chúng tôi, mi khuôn mt đu biến dng và mang mt v ngu đn đc bit. Bao nhiêu đa, lúc mi vào trường trông thc là sáng sa, thế mà ch đ vài năm là y như khuôn mt đã khoác vào mt v gì rt là ghê tm. Mi mười sáu tui, tôi đã nhìn chúng bng cp mt ngc nhiên tc ti: cái vn vt trong suy nghĩ ca chúng, cái ngây ngô đn đn trong nhng đ tài nói chuyn, trong lúc chơi, trong lúc làm vic – thy đu làm tôi hết sc ngc nhiên. Bi chúng không th hiu ni nhng chuyn quan trng, bi chúng chng thèm đ tâm đến nhng điu mà ai cũng cho là l thường nht, ri t nhiên tôi đã t cho tôi là cao hơn chúng rt nhiu, mc dù tôi đâu có mun. Chc chn không phi vì lòng t kiêu b thương tn mà tôi nói như vy đâu, và vì Chúa, xin cũng đng nhai li vi tôi nhng li phn đi mà chúng ta ai cũng đã b nhi tng đến đ mun ma ra, là: hi đó tôi ch là mt tên mơ mng hão huyn, còn chúng thì chúng đã có mt ý thc v cuc sng thc tế! Nhưng đâu có! Chúng chng hiu gì ráo tri, chúng không h có ly mt chút xíu ý nim nào v cuc sng c, và tôi dám th rng chính vì thế mà tôi đã khinh chúng nhiu hơn hết. Ngược li, cái thc ti hin nhiên nht, đp vào mt chúng nht, chúng li đón nhn mt cách ngu dt kinh khng, và mi ngn y tui đã quen thói nghiêng mình trước thành công. Tt c nhng gì là chính đáng nhưng b b rơi và ph báng thì chúng li giu ct mt cách ngu xun nht, đc ác nht. Chúng đánh giá cao phm trt hơn là trí tu, và mi mười sáu tui đu đã ch nghĩ ti chuyn hưởng th, chuyn nhà mát bát vàng. Hin nhiên là vì chúng đã b nhng tm gương xu xung quanh làm nh hưởng. Chúng đã hư hng mt cách quái g. C nhiên đây là cái b ngoài, cái v trơ trn gi to nhiu hơn. C nhiên tui xanh, cái trong sáng ca chúng đôi khi cũng thoáng hin sau cái đi try kia, nhưng nó cũng chng quyến rũ được gì my bi nó được bc l ra bng mt th nhc cm thô tc. Tôi ghét chúng kinh khng, dù rng chính tôi có th ti t hơn. Chúng cũng tr miếng li tôi và cũng không thèm che giu s ghê tm ca chúng đi vi tôi. Nhưng tôi đã không cn gì đến s quý mến ca chúng, trái li, tôi ch mun s nhc chúng mà thôi. 

Đ tránh nhng li chế giu ca chúng, tôi c hc tht gii, và vì vy đã đng vào hàng đu lp. Điu này làm chúng kiêng n. Hơn na, dn dà chúng đu biết rng tôi đã biết mt vài th (ngoài nhng bài dy trong lp) mà đi vi chúng hoàn toàn xa l. Chúng nhìn nhng th đó vi đôi mt na kinh ngc, na chế nho, nhưng vn phi thm thán phc, nht là khi nhng kiến thc ca tôi cũng đã làm cho các ông thy phi đ ý. Vì vy chúng thôi không chế nho tôi na, tuy vn còn ác cm, và gia chúng tôi ch còn li nhng liên h lnh lùng kiu cách. 

V sau tôi cũng chng thiết gì đến chúng; càng ln tôi càng cm thy cn phi tiếp xúc vi nhng người khác. Tôi c làm quen vi mt vài đa bn, nhưng bao gi cũng có cái gì gi to trong quan h gia chúng tôi, sau rt cũng li chng còn gì. Tuy thế, mt ln tôi cũng đã có mt người bn. Nhưng trong đáy cùng bn th tôi đã vn là mt k chuyên chế ri; tôi mun thng ng hoàn toàn đu óc hn, tôi mun thi vào tâm hn hn cái ý tưởng khinh b mi k chung quanh, tôi bt hn phi ct đt khi cái môi trường hn sng, mãi mãi, và phi hãnh din như thế. Cái tình bn say mê đó ca tôi đã làm hn hong s, tôi đã làm cho hn phát khóc, phát run. Đó là mt tâm hn ngây thơ và qung đi. Nhưng t khi hn bt đu thun phc tôi hoàn toàn, thì tôi li đâm ghét hn và đy hn ra. Cơ h như tôi đã ch cn cái tình bn đó đ mang v mt chiến thng, đ tôi tr thành ông ch ca mình hn. Nhưng tôi đâu có chinh phc được tt c mi người. Người bn tôi cũng vy, hn chng ging mt đa nào khác trong bn: đó là mt ngoi l hiếm có. 

Ngay t lúc hc xong, tôi không mong mun gì hơn là b quách cái ngh chuyên môn mà tôi đã hc đi, mc đích là đ ct đt mi liên lc, đ có th nguyn ra quá kh và chôn vùi nó trong đng tro… Đến như vy ri mà đếch hiu ti sao tôi li vn còn ti cái tên Simonov này làm gì không biết! 

Sáng hôm sau tôi tnh dy sm; trong lòng rt hi hp, c y như là ngay bây gi mi vic s phi được hoàn tt. Nhưng tôi tin chc rng có mt bước ngot căn bn trong đi tôi s phi xy ra, s phi xy ra ngay ngày hôm nay. Có th đó là do tôi không quen; nhưng dù sao, sut đi tôi, bt c khi nào có mt biến c xy ra, nh nht đến đâu, bao gi tôi cũng ch đi mt s thay đi căn bn trong đi. Tuy vy, tôi cũng vn đến s như thường, nhưng v sm hơn hai tiếng đ sa son. Tôi nghĩ: “Điu ct yếu nht là làm thế nào đng đ mình là tên đến sm nht, làm bn nó tưởng là mình mong mi lm.” Nhưng tôi còn bao nhiêu vic quan trng khác phi nghĩ đến! Tôi ri rít đến run ry c người! 

Tôi t mình đánh giày thêm mt ln na: lão Apollon thì đng có hòng lão đánh cho hai ln mt ngày, vì lão cho như vy là làm ln xn hết công vic ca lão. Mun đánh giày tôi phi rón rén vào phòng xép ly bàn chi đ cho lão Apollon khi thy là tôi đánh giày ly và như thế lão s khinh tôi. Ri tôi xem kĩ li các qun áo ca tôi và thy b nào cũng cũ và sn c. Tht mình chng đ ý tí gì đến qun áo mình hết! B binh phc 2 ca tôi còn trông được, nhưng đi d cơm ti ai li mc binh phc. T hi nht là ch đu gi qun tôi li có mt vết vàng tht ln. Tôi đã thy trước rng vết đó chc phi ly đi đến chín phn mười nhân phm ca tôi. Nhưng tôi cũng biết rng nghĩ như vy là tm thường và h cp. “Hơn na, bây gi đâu phi lúc suy nghĩ! Bây gi là vn đ thc tế mt trăm phn trăm.” Tôi t nh như vy nhưng c thy mt dn đi can đm. Tôi cũng tha biết là tôi đã quan trng hóa quá sc vn đ, nhưng làm sao được! Tôi không còn làm ch được tôi na, và cơn st bt đu hành h tôi. 

Tôi đã tuyt vng hình dung ra được cái ging nói ngo mn và lnh nht ca tên khn Zverkov kia lúc tiếp đón tôi, cái nhìn khinh b không che giu ni ca gã ngu xun Trudoliubov, và cái cười mt dy ca con b Ferfichkin kia na lúc hn mun nnh b Zverkov. Còn Simonov, chàng đã biết tôi quá và s khinh tôi v cái tính kiêu căng, hèn h và s bc nhược ca tôi. Và cái chính là tt c cnh đó tm thường làm sao, h lưu làm sao, thiếvăn chương làm sao! C nhiên tt hơn hết là nhà quách, nhưng chính điu đó mi là khó thc hin nht. Mt khi ý nghĩ nào va bt đu lôi kéo tôi, là tôi lao mình vào luôn. Đ ri sau đó sut đi tôi phi t bêu giếu mình: “A, thế là mày đã s nhá, mày đã s thc tế nhá! Đ hèn!” Trái li tôi mun chng t cho tên h lưu kia biết là tôi không có hèn nhát như tôi t nghĩ đâu. Nhưng còn cái này na: trong lúc st tôi đã mơ là tôi s chiến thng, tôi s h được bn chúng, làm cho chúng phi mê tôi, phi mến tôi ít nht là vì “tư tưởng thanh cao và cái tinh thn trào lng sc bén không chi cãi được” ca tôi. Chúng s b rơi Zverkov, tên này s ngi mt xó yên lng và xu h, và tôi s bóp bp hn. Sau đó có th tôi s làm lành vi hn, hai người s ung rượu vi nhau, s xưng hô mày tao vi nhau. 

Nhưng điu bc mình hơn hết thy, điu làm tôi cáu hơn hết thy là tôi biết chính xác và chc chn rng s thc tôi chng cn đếch gì nhng cái đó, tôi chng mun bóp bp ai, thng được ai, làm cho ai mê tôi làm đếch gì! Và nếu có đt được kết qu nào thì tôi s là thng đu tiên đá m nó đi! Chà, tôi cu Chúa làm sao cho bui ti đó qua đi tht nhanh! Lòng su mun vô t, tôi tiến li gn ca s, m cái ô ca nh phía trên ra và c nhìn qua màn tuyết mù đang xung, tuyết đang tan rơi tng nm… 

Cui cùng, chiếc đng h qu lc nh bé cũ kĩ ca tôi ho hen cò c ri đim năm gi. Tôi vi ly chiếc mũ ri c tình không nhìn lão Apollon sut t sáng ch ch tôi tr lương (nhưng vì t ái đã không thèm hi tôi trước), tôi chun nh ra ngoài. Tôi gi thuê mt chiếc xe trượt vi năm mươi cô pêch cui cùng trong túi, và đi đếHôtel de Paris sang trng như mt ông hoàng. 

——————————–

1. Nguyên văn tiếng Pháp: quyn ca ông ch. (ND). 

2. Nga hi đó công chc cũng mc binh phc. (ND).

 

 

 

4.

T đêm hôm trước tôi đã biết thế nào tôi cũng s là đa đến trước nht. Nhưng bây gi điu đó cũng không phi là điu đáng quan tâm na. 

Không nhng chưa mt ai trong bn đó ti mà tôi còn chng biết tìm căn phòng đã gi sn cho chúng tôi ch nào na. Bàn ăn chưa bày gì hết. Thế là ra làm sao? Hi mãi, sau my tên bi mi cho tôi biết rng ba ăn được đt vào hi sáu gi ch không phi năm gi, và nhng người quy rượu cũng xác nhn vi tôi như thế. Chính tôi cũng thy sượng c mt khi hi h. Mi năm gi hai mươi. Nếu bn chúng đi gi ăn thì ít nht cũng phi báo cho mình biết trước ch – nhà bưu đin đt ra ch đ làm cái vic y – và đng đ mình phi ngượng vi… bn bi bếp như thế ch! Tôi ngi xung. Mt tên bi ra bày bàn, và có mt nó đó tôi li càng tc hơn. Gn sáu gi, thêm vào nhng đèn đã thp sáng căn bung ăn, mt tên bi mang nến ra: nhưng nó đã chng thèm nghĩ ti vic đó lúc tôi mi bước vào đây! Trong bung bên cnh có hai người đàn ông ngi ăn, mi người mt bàn, lng l dt, bun bã. Nhưng nhng bung xa hơn thì rt m ĩ. Tôi nghe thy c nhng tiếng hò hét, cười đùa ca mt đám đông, nhng tiếng nói oang oang bng mt th Pháp ng hng bét… Chc phi có đàn bà cùng d tic. Nói tóm li, tôi cm thy chán nn. Rt hiếm khi tôi thy thi gi ch đi chán ghét hơn thế; đến ni lúc sáu gi đúng, khi c bn đến cùng mt lúc, tôi dã hân hoan đng dy đón chúng như nhng v cu tinh và quên bng đi l ra ngay phút đu tiên tôi phi t ra tc gin. 

Zverkov bước vào trước tiên, như người dn đu c bn. C bn đu cười đùa vui v, nhưng khi nhìn thy tôi, Zverkov làm điu b trnh trng, thng thng tiến li phía tôi, un éo người như mt m đàn bà làm dáng, giơ tay cho tôi bng mt điu b thân mt, nhưng không quá mc, vi mt s l phép thn trng ca mt ông ln, ta h khi giơ tay cho tôi bt như thế hn phi đ phòng mt bt trc gì xy ra. Tôi đã tưởng tượng trái hn rng va bước vào hn s cười lên hô h như hi xưa, và s nói nhng câu pha trò vô duyên. Tôi mường tượng t đêm hôm trước như thế, nên không h ng đến cái ging khinh người như vy, cái l phép kênh kiu như vy. Thế ra hn đã t coi hn trên tôi cao đến thế trong mi phương din ư? Nếu hn dùng cái ging ông hoàng y vi tôi ct ch đ làm nhc tôi thì cái đó có l chưa sao hết: tôi có th tr miếng hn đích đáng. Nhưng làm sao bây gi khi hn tht s không bun nghĩ đến vic làm nhc tôi, mà trong cái đu bò trì đn y ca hn ch có mt ý nghĩ nghiêm chnh rng hn cao hơn tôi rt nhiu và ch có th nói vi tôi bng mt ging ca b trên che ch? Ch ni mt suy nghĩ như thế đ đ tim tôi đp d di. 

Tôi hết sc ngc nhiên khi biết anh mun nhp bn chúng tôi hôm nay, – hn bt đu nói vi mt li phát âm rt rõ, kéo d tng ch, điu mà hi trước hn không có. – Hi này đã lâu mình chng còn gp nhau na nh. Anh đã trn chúng tôi nh! Anh lm: Chúng tôi đâu có kinh khng như anh tưởng. Nhưng dù sao, tôi cũng rt sung sướng được ni li… 

Hn quay đi qung mũ lên thành ca s bng mt c ch lơ đãng. 

– Anh đi đã lâu chưa? – Trudoliubov hi. 

Tôi ti đây lúc năm gi đúng như hôm qua đã hn, – tôi sng tiếng tr li cho biết rng tôi sp ni gin. 

– Thế mày không báo cho anh y biết trước là đã đi li gi ăn à? – Trudoliubov hi Simonov. 

– Không. Tao quên béng đi mt,- Simonov tr li nhưng chng t v gì hi hn; và cũng chng bun xin li tôi, chàng bước đi đt ch ăn. 

– Hóa ra anh ngi ch đây sut mt tiếng đng h ri cơ à, ti nghip! – Zverkov la lên vi ging giu ct, bi theo hn thì chuyn đó phi tc cười lm. Ri tiếp ngay theo đó, tên Ferfichkin khn nn cũng bt chước phá lên cười the thé, đu gi, y ht như mt con chó con. Bi chc hn cũng cho tình cm ca tôi là tc cười lm. 

– Đâu có gì đáng cười? – Tôi nói ln vi Ferfichkin, mi lúc mt cáu. – Đó là li người khác ch đâu phi li tôi. Người ta đã quên không báo cho tôi biết trước. Tht là… tht là… by hết sc! 

– Không nhng by, còn t hơn thế na ch, – Trudoliubov cn nhn nói ra cái điu bênh vc tôi. – Anh hin quá. Tht là vô cùng bt lch s, dù là không c ý… Mà sao thng Simonov có th quên như thế được?… A hèm! 

– Nếu ai mà chơi tôi thế, tôi s… – Ferfichkin nói. 

– Thì cu c bo hu bàn mang cho th gì, nhm đã, – Zverkov xen vào, – hoc c t đng ăn trước, khi ch đi làm gì… 

– Tôi đã có th làm như vy mà không cn các anh cho phép, – tôi nói – Nhưng nếu tôi đã ch thì, thì đó là vì… 

– Xin mi quý v ngi vào bàn cho!- Simonov bước vào phòng nói ln. – Xong c ri. Tôi bo đm vi quý v rượu sâm banh rt va lnh… Tôi không biết ch ca anh thì làm thế nào kiếm anh được? – Chàng bng quay sang tôi nói, nhưng không nhìn tôi. Chc chàng có điu gì hơi tc vi tôi. Chàng hn đã nghĩ ngi nhiu t sau bui hôm qua. 

Mi người kéo ghế ngi, tôi cũng ngi xung. Bàn ăn hình tròn. Bên trái tôi là Trudoliubov, bên phi là Simonov. Zverkov ngi trước mt tôi, Ferfichkin ngi gia hn và Trudoliubov. 

– À anh, anh … B phi không? – Zverkov hi tôi. Thy tôi lúng túng, hn li c tưởng là phi t ra thân tình đ làm cho tôi dn dĩ hơn. Tôi điên tiết nghĩ thm: “Hay là nó mun mình ném cho nó chai rượu vào mt?” Tôi đã ni cáu quá nhanh, có l là vì thiếu kinh nghim chăng? 

– Vâng, tôi làm B… – tôi dm dn tr li, mt nhìn vào đĩa thc ăn. 

– Và… đó có d chu không? À này, mà ti sao anh b cái ngh cũ ca anh nh

– Chng ti sao hết, ch ti tôi chán ngy. – Bây gi tôi kéo d tng ch gp ba hn. Tôi không gi bình tĩnh được na. Ferfichkin cười phì vào đĩa ca hn. Simonov ném cho tôi mt cái nhìn ma. Trudoliubov ngng ăn và nhìn tôi trng trng. 

Zverkov hơi chnh lòng nhưng hn làm như không đ ý ti. 

– Thế còn bng lc thế nào? 

– Bng lc gì? 

– Lương y? 

– Thm vn hay sao đây? 

Tuy nhiên tôi vn nói s tin lương ca tôi cho hn biết. Tôi đ rn c mt. 

– Chng là bao. – Zverkov nói trnh trng. 

, đâu có th đi ăn nhà hàng được! – Ferfichkin nói kháy đu gi

– Theo tôi như vy thm chí là nghèo đói. – Trudoliubov nói thêm, mt nghiêm li. 

– Thy anh gy đi nhiu, thay đi đi nhiu! – Zverkov nói, ln này không phi không có ác ý, vi mt ging thương hi láo xược, và va nói va ngm tôi t đu đến chân, c qun áo tôi na. 

– Thôi! Đng làm anh y mt t nhiên na! – Ferfichkin cười x lá. 

– Xin ông bn quý nên biết là tôi không h mt t nhiên chút nào – tôi la ln. – Ông bn nghe rõ không? Tôi đi “ăn nhà hàng” bng tin túi ca tôi, tin túi ca chính tôi, xin ông bn Ferfichkin lưu ý giùm như vy, ch không phi bng tin ca người khác đâu. 

– Làm sao? Ai ăn đây mà chng b tin mình ra? Anh mun nói gì đy? 

Đ hn lên như mt con tôm luc, Ferfichkin nhìn thng vào mt tôi gin d

– Nghĩa là tôi nói thế… – Tôi cm thy mình hơi l. – Nhưng tôi thiết tưởng ta nên nói nhng chuyn gì trí thc mt chút thì hơn. 

– Nghĩa là anh đnh tr cái trí thc ca anh ra ch gì? 

– Xin ông bn c yên trí. đây làm như vy là hoàn toàn tha. 

– Nhưng có gì mà anh phi hm hc. Hay anh b mt trí vì làm cái B ca anh? 

– Thôi, xin quý v thôi cho, đ ri! – Zverkov nói ln, hách dch. 

– Tht lm chuyn quá! – Simonov càu nhàu. 

– Đúng, tht là quá lm chuyn! – Trudoliubov nói rt vô l riêng cho tôi nghe. – Bn bè người ta hp nhau li đây đ tin người bn thân ca người ta đi, mà anh li bt đu sinh s. Chính anh hôm qua đòi đi cùng vi chúng tôi ch. Vy yêu cu anh đng làm mt hòa khí gia mi người. 

– Đ ri! Đ ri! – Zverkov quát lên. – Xin quý v thôi cho! Lôi thôi quá! Đ tôi k hu quý v chuyn hôm kia tôi suýt ly v cho mà nghe. 

Thế là ông bn quý đó bt đu cho chúng tôi nghe mt câu chuyn không có liên h gì đến cưới xin ca ông ta ráo, mà là chuyn v các Tướng, Tá, và c các quan trong Triu, trong s đó c nhiên Zverkov phi là nhân vt chính. Và mi người phá lên cười tán thưởng, Ferfichkin còn rú lên na. 

Mi người đã b rơi tôi, tôi ngi cô đơn, ti nhc và cm thy b bóp bp. 

“Tri! – Tôi nghĩ – đây đâu phi cái hng người mình giao du vi! Thế mà mình đã va đóng mt vai trò ngu xun trước mt chúng nó! Mình đã đ cho cái thng Ferfichkin kia được th lên ging. My quân ngu, tưởng là đã cho mình mt vinh d được ngi bàn này, không hiu rng chính mình, phi, chính mình đây mi làm cho chúng nó vinh d. ‘Mình đã gy đi! Qun áo ca mình!’ A, cái qun khn kiếp! Chc Zverkov ban nãy đã trông thy cái vết vàng đu gi mình ri. Ch còn mt cách: đng dy khi bàn, ly mũ và b đi, không mt li… Như thế đ t cho chúng nó biết mình khinh b. Dù ngày mai có phi quyết đu cũng được. Đ hèn c lũ! Không phi là mình tiếc brúp.. Chc chúng nó s tưởng vy… Thì k m chúng nó! Mình không tiếc gì brúp đó hết… Nào… đi ngay thôi! 

Dĩ nhiên tôi đâu có nhúc nhích mt li nào. 

Đ quên su, tôi ung c rượu đng ln rượu ngt bng nhng cc ln, và vì không quen nên tôi b say rt nhanh; tôi li càng tc hơn na. Bng nhiên tôi ny ra ý nghĩ là trước khi đi phi s v bn chúng mt trn nên thân đã. Ch mt lúc nào đó, cho chúng biết mình là hng người nào… Đ v sau chúng s nói: thng cha tuy tc cười nhưng qu có thông minh!… Nghĩa là… nghĩa là… , mà k m chúng nó! 

Tôi đo mt nhìn hn xược c bn, nhưng hình như bn chúng đã hoàn toàn quên tôi. Bn chúng vi nhau thì đã hn là vui vn ào. Zverkov vn tiếp tc tán phét. Tôi lng tai nghe Zverkov đang nói v mt bà nào rt đp mà hn đã đi theo tán rt hay đến ni v sau bà ta phi thú nhn là yêu hn (c nhiên là thng cha nói phét); trong v đó có mt người bn thân giúp hn, mt hoàng thân tr tui, Kolia, ch nhân ông ca ba ngàn nông nô. 

– Thế mà cái ông hoàng thân Kolia có ba ngàn nông nô y không có mt đây đ tin chân anh nh. – Tôi ném câu nói đó vào gia cuc nói chuyn. Trong mt phút mi người im lng. 

– Anh say quá ri đó, – Trudoliubov nói, bây gi hn đã dám thng cánh ch trích tôi và nhìn tôi khinh mit. Tôi cúi mt xung. Simonov vi vàng rót sâm banh vào các li. 

Trudoliubov nâng cc lên. Mi người, tr tôi, đu bt chước hn. 

– Chúc anh sc khe và lên đường may mn! – Hn quay sáng Zverkov nói.- Chúc cho nhng năm đã qua, thưa quý v, và nhng năm sp ti! Hu-ra! 

Mi người ung cn và tranh nhau ti ôm hôn Zverkov. Tôi không nhúc nhích; vi sâm banh còn đy nguyên trước mt tôi. 

– Còn anh? Anh không ung sao? – Trudoliubov quay li hét vào mt tôi da nt. 

– Tôi mun đc mt bài din t ca riêng tôi đã, thưa ông bn Trudoliubov thân mến, ri tôi mi ung… 

– Kh ! – Simonov lm bm. 

– Tôi ngi thng dy và nâng cc lên. Người tôi nóng ran, tôi suy nghĩ trong đu đ chun b nói ra mt ý tưởng gì rt đc bit mà chính tôi cũng không biết s nói gì. 

– Silence 1 ! – Ferfichkin nói ln – Và bây gi đến lúc chúng ta được nghe nhng câu chuyn trí thc. 

Zverkov ch đi, nét mt rt nghiêm, biết là sp có chuyn gì xy ra. 

– Kính thưa Trung tá Zverkov, – tôi bt đu, – nên nh rng tôi ghét nhng câu nói đp, tôi ghét nhng k thích nói đp và tôi ghét nhng b l phc bó sát vào người. Đó là đim th nht. Và đây là đim th hai. 

Tôi thy mi người đu ca quy. 

– Đim th hai: tôi ghét nhng k S Khanh. Đim th ba: tôi yêu chân lí, lòng thành thc, s trung thc – tôi nói như máy, cm thy lnh thu xương sng, không hiu sao tôi dám nói như vy. – Tôi quý trng tư tưởng, thưa ông Zverkov, tôi quý trng tình bng hu chân thành, trên mt căn bn bình đng… ch không phi… A hèm!… A hèm!… Nhưng ti sao li không nh? Tôi cũng xin ung đ chúc ông được sc khe, monsieur Zverkov. Hãy chinh phc cho hết các thiếu n Kavkaz, hãy giết hết mi k thù ca t quc, và… chúc ông bn được sc khe, monsieur Zverkov! 

Zverkov đng dy, nghiêng mình chào tôi và nói: 

– Tôi rt cm ơn anh! 

Hn gin hết sc và thm chí mt tái hn đi. 

– Đ khn kiếp! – Trudoliubov va hét lên va đm mt đm rt mnh xung bàn. 

– Không phi thế! Phi v v mm hn ra. – Ferfichkin la lên the thé. 

– Tng nó ra ca. – Simonov càu nhàu. 

– Xin quý v yên lng hết, đng ai nói gì, đng ai làm gì hết! Zverkov trnh trng nói ln đ can. – Tôi xin cm ơn tt c, nhưng riêng tôi, tôi có th chng minh được giá tr nhng li nói ca anh ta. 

– Monsieur Ferfichkin! – Tôi quay v phía Ferfichkin gi bng mt ging quan trng. – Ngay sáng mai đây tôi yêu cu ông thi hành nhng gì ông nói! 

– Cái gì, cái gì? Quyết đu chăng? Xin sn sàng! – Hn tr li. 

Nhưng lúc thách thc hn có l tôi đã quá khôi hài và câu nói ca tôi đã quá trái ngược vi b dng tôi lúc by gi nên mi người, k c Ferfichkin, đã phá lên cười ngt ngo trên ghế

– Thôi, mc k hn. Hn say quá ri. – Trudoliubov bc dc nói. 

– Tôi s không bao gi tha th cho tôi cái ti đã cho hn đi cùng, – Simonov li càu nhàu. 

“Bây gi là lúc phi ném mt chai rượu vào mt tt c chúng nó”, tôi nghĩ thm như thế và tóm vi ly mt chai rượu đy nguyên… và… tôi li đim nhiên rót thêm cho tôi mt li na. 

“Không, nên li đến phút chót. Nếu tôi đ cho các ngài li vi nhau chc các ngài s sung sướng lm. Nhưng còn lâu! Tôi s c tình li đây và tôi c tiếp tc ung đu, đ cho biết rng tôi chng coi các ngài đáng giá mt trinh nào hết! Tôi c li, tôi c ung, bi vì đy là nhà hàng và tôi đã mt tin vào ăn. Tôi s li, đ ung; bi vì tôi coi các anh như nhng hình nm, nhng k không có mt. Tôi s ung… tôi s hát nếu tôi thích. Phi, tôi s hát, bi vì tôi có quyn hát… A hèm… 

Nhưng tôi đâu có hát! Tôi ch c làm sao không ngó mt ai trong bn. Tôi làm ra v rt thn nhiên, bt cn đi và st rut đi chính bn nó phi nói vi tôi trước. Nhưng than ôi! Bn chúng không h nói vi tôi mt li. Và không hiu sao lúc đó bng dưng tôi li mun làm lành vi bn chúng đến thế! Tám gi ri chín gi. Bn chúng ri bàn ăn và ra ch đivăng ngi. Zverkov ng lưng xung mt chiếc gi nm, chân gác lên mt chiếc bàn tròn nh. Người ta chuyn c rượu sang đó. Hn đã đãi bn kia ba chai sâm banh. Riêng tôi, c nhiên hn không mi. C bn vây quanh hn. Chúng lng nghe chuyn hn như nhng k sùng bái mt thn tượng. Chúng quý hn, hin nhiên ri. “Nhưng ti sao? Ti sao?” – Tôi t hi thế. Đôi khi trong lúc say sưa, bn chúng ôm ly nhau. Chúng nói ba hoa v Kavkaz, v tình yêu thc s, v nhng chc v “b“, v bng lc ca viên sĩ quan k binh Podharjevsky mà không mt đa nào trong bn biết ti; và chúng đu ly làm h hê rng bng lc đó tht là ln, ln đến thế là cùng. Chúng còn nói v cái v kiu dim ca n bá tước D. mà chúng cũng không h biết ti và cũng chng bao gi được trông thy. Ri nói ti chuyn Shakespeare bt t

Tôi mm cười khinh b, đi đi li li t bàn ăn ti lò sưởi và quay tr li, dc theo bc tường đi din cái đivăng. Tôi tht s mun chng t cho bn chúng biết là tôi hoàn toàn không cn gì đến bn chúng, cho nên lúc đi đi li li tôi c tình nn gót giy cm cp trên sàn g. Nhưng vô ích. Chúng không thèm đ ý đến tôi. Tôi c chu khó đi đi li li trước mt chúng như thế, t bàn ăn ti ch lò sưởi và quay tr li, sut t tám đến mười mt gi. “Tao đi đi li li thế này là vì tao thích thế, không ai có quyn cm tao hết!” Tên bi rượu vài ln dng li ngó tôi hết sc ngc nhiên. Vì c vòng đi vòng li mãi như thế nên đu tôi quay cung, và đôi khi tôi có cm tưởng tôi đang mê sng. Trong ba tiếng đng h đó ba ln tôi vã m hôi, và ba ln tôi li khô hn. 

Có mt vài lúc tim tôi nhói lm hn đi vì cái ý tưởng đau đn rng sau mười năm, hai mươi năm, bn mười năm na, tôi vn s nh mãi trong ê ch và ti nhc nhng giây phút này, nhng giây phút đn hèn nht, l bch nht, ghê tm nht trong đi tôi. Thc tình không còn cách nào đ t làm nhc mình mt cách trơ trn hơn, c ý hơn thế này na. Tôi biết điu đó lm ch, nhưng tôi vn c tiếp tc đi đi li li t bàn ăn ti lò sưởi và quay tr li. “A! Giá các anh có biết tôi có nhng tư tưởng nào, nhng tình cm nào trong đu này! Giá các anh biết tôi thông minh đến mc nào!” Đôi lúc tôi nói chuyn thm như thế vi bn k thù tôi đang ng ngn đng đivăng kia. Nhưng bn chúng coi như tôi không còn đy na. Ch mt ln chúng quay sang ngó tôi là lúc Zverkov đang bt đu nói v Shakespeare và tôi phá lên cười khinh b. Cái cười ca tôi gi di, x lá đến ni bn chúng bng nín bt và bt đu chú ý ngó theo tôi đi bách b dc theo bc tường, ngó rt nghiêm chnh đ mt hay hai phút, xem tôi không thèm đ ý đến bn chúng ra sao. Nhưng ri chng có gì hết. Chúng chng nói gì, và chng hai phút sau li quên bng tôi đi. Đng h đim mười mt gi

– Thưa quý v! Zverkov va nói ln va nhm dy, – bây gi ta đi xung đó! 

– Dĩ nhiên! Dĩ nhiên! – Mi người đu đng tình. 

Tôi bng quay pht sang Zverkov. Tôi đã b bóp bp, b đp v tan tành đến cái đ tôi sn sàng làm bt c cái gì, c t sát na nếu cn, đ chm dt v đó ngay bây gi. Toàn thân tôi hm hp như lên cơn st. Tóc tôi đm m hôi lòa xòa xung trán và dính vào hai bên thái dương. Tôi nói vi ging rõ ràng, dt khoát. 

– Zverkov, tôi xin anh tha li. Và tôi cũng xin anh na, Ferfichkin, và tt c mi người, tt c. Tôi đã làm mi người pht ý. 

– A ha!… Nghĩa là anh s quyết đu ri ch gì… – Ferfichkin nói bng cái ging nham him lí nhí ca hn. 

Tim tôi nhói lên mt cái. 

– Không, không phi là tôi s quyết đu, Ferfichkin . Tôi sn sàng quyết đu vi anh ngay ngày mai, nhưng ch sau khi chúng ta đã ging hòa vi nhau. Và tôi còn xin nhn mnh điu đó na. Và anh không th t chi tôi được. Tôi mun chng t cho anh biết rng không phi tôi s quyết đu. Anh s bn tôi trước, và sau đó tôi s bn lên tri. 

– Khôi hài!- Simonov nói. 

– Hay là khùng?- Trudoliubov nói xen vào. 

– Lui ra cho chúng tôi đi! Anh làm cn đường người ta… Bây gi anh mun gì na? – Zverkov khnh b nói. 

C bn mt đ gay, mt ánh lên: chúng đã ung quá nhiu rượu. 

– Tôi ch mun anh nhn tôi là bn, Zverkov, tôi đã làm mếch lòng anh, nhưng,… 

– Anh đã làm mếch lòng tôi? Anh? Tôi? Ông bn quý, xin ông bn nên nh rng không đi nào ông bn có th làm tôi mếch lòng được hết, không đi nào! 

– Xong ri! Bước đi cho được vic! – Tridoliubov kết lun. – Ta đi thôi! 

– Thưa quý v, nàng Olimpia là ca tôi đy nhé, tôi giao hn trước đy! – Zverkov la ln. 

– Đúng, đúng, khi phi nói! – Bn kia cười ct tr li. 

Tôi đng li đó, ngơ ngác và tâm hn v vn tan tành. Bn chúng bước ra ca m ĩ. Trudoliubov hát mt bài hát ngu xun. Simonov li vài phút đ cho bi bàn tipourboires. Tht nhiên tôi chy vi li ch chàng. 

– Simonov! Cho tôi mượn sáu rúp, – tôi nói vi chàng bng mt ging đy tuyt vng. 

Chàng nhìn tôi sng s, mt di hn đi: chàng cũng đã say mm. 

– Làm sao? Anh cũng mun xung đó vi chúng tôi? 

– Vâng! 

– Tôi không có tin. – Chàng cười khinh b ct ngang và tiến ra phía ca. 

Tôi nm vt áo măng tô chàng li. Tht là mt cơn ác mng! 

– Simonov! Tôi đã nhìn thy anh có tin mà, sao anh li n t chi tôi? Tôi đâu có phi mt tên khn nn, phi không? Anh ch nên t chi tôi… Giá anh biết, giá anh có th biết được ti sao tôi phi hi mượn anh. Tt c tương lai ca tôi tùy thuc vào đó… tt c mi kế hoch ca tôi… 

Simonov móc túi ly tin và gn như ném vào mt tôi. 

– Đó, cm ly, nếu qu là anh thiếu nhân phm đến như thế! – Chàng nói tàn nhn, ri chy ra ca đui theo bn kia. 

Tôi đng li đó mt lúc. Chung quanh tôi tht là ba bn. Thc ăn tha, li v, rượu đ, nhng đu mu thuc lá. Ni ê ch, su mun bóp trái tim tôi ngt ngt, men rượu tràn ln trong đu. Và góc kia mt tên bi đng đó nhìn thy hết, nghe thy hết, ngó tôi trân trân. 

– Đi ti đó! Tôi hét lên. – Mt là chúng phi quỳ xung hôn chân mình và van xin mình tình bn, hai là … hai là mình s cho tên Zverkov mt cái tát. 

——————————–

1. Nguyên văn tiếng Pháp: Yên lng! (ND).

 

 

 

5.

“Đó, cái gi là va chm vi thc tế là thế đó!” – Tôi lm bm mt mình lúc chy xung tng bn bc cu thang. – “Chng còn đâu là chuyn đc Giáo hoàng ri La Mã đi Braxin vi li t chc d hi trên h Komo na nhá!” 

“Mà mình li khn nn đến thế ư? Đến gi phút này còn t ph báng mình na h?… Cn cái quái gì, vì bây gi còn cái quái gì mà cn na!” 

Bn chúng đã đi mt hút, nhưng tôi biết chúng đi đâu. 

Tôi trông thy mt chiếc xe trượt băng cô đơn đu bên l đường, loi xe thường kiếm khách ban đêm. Tên qun xe khoác mt chiếc áo choàng rng bng vi len thô, trên áo còn ph mt lp tuyết m, dường như có hơi m. Tri m, khó th. Trên mình con nga hng nh bm tóc bơ ph xơ xác cũng có mt lp tuyết ph. Nó húng hng ho. Tôi còn nh rt rõ cnh tượng đó. Tôi chy vi ti xe, nhưng va co chân bước lên thì tôi bng vt nh cái lúc Simonov ném tin cho tôi và cái li hn ném tin, tôi bng điếng hn người đi và ngã chúi vào lòng xe như mt cái b

“Được lm, còn nhiu chuyn phi làm đ vt vát li cho bng được tt c!” – Tôi la ln mt mình – “Nhưng mình s vt li cho bng được, nếu không s chết ngay đêm nay. Chy!” 

Chúng tôi lên đường. Bao nhiêu ý tưởng quay cung trong óc tôi. 

“Nht đnh chúng s không quỳ xung đ van xin cái tình bn ca mình ri. Đó ch là mt o tưởng, mt o tưởng ngu xun, lãng mn, hoang đường, cũng ht như bui d hi trên h Komo vy. Do đó, tôi bt bucphi cho tên Zverkov mt cái tát. Mình phi tát nó mt cái. Nht đnh như thế; mình chy ti, cho nó mt cái tát.-Ln! L na lên!” 

Người qun xe gò thêm cương. 

“Bước vào ti nơi là mình tát nó ngay. Có cn phi nói vài li phi l trước khi tát nó không nh? Không. Bước vào là tát. Bn chúng lúc đó chc s đang t hp trong phòng khách; tên Zverkov s đang ngi trên đi-văng vi em Olimpia. Con Olimpia khn kiếp! Có mt hôm nó đã cười vào mt mình và t chi không thèm đi vi mình. Mình s nm ly tóc nó kéo xnh xch, còn thng Zverkov thì phi nm hai tai nó. Không, có l tt hơn là mình nên nm ly mt tai nó và bt nó phi chy quanh phòng. Bn chúng chc s nhy x vào đánh mình túi bi ri ném mình ra ca. Chc chn như thế. S đếch gì? Lúc y thì mình đã là k tát nó đu tiên ri. Chính mình là k khi xướng, và theo nhng quy lut danh d, thì như vy là đ. Hn đã b xúc phm ri, và mun ra cái nhc đó đi thì hn s không còn cách nào hơn là nhn quyết đu. Hn s bt buc phi nhn li quyết đu. Bn chúng xô vào đánh mình thì ăn thua gì? Mình cn quái gì? Quân khn nn! Chc nhng cú đm ca thng Trudoliubov s đau lm: nó to như vâm mà l! Thng Ferfichkin thì chc chn s đánh t bên cnh và chc chn s nm ly tóc mình. Mình cn đếch gì? Mình sn sàng hết. Nhng b óc loài cu ca bn chúng cui cùng s phi hiu cái khía cnh bi đát ca câu chuyn này. Khi chúng lôi mình tng ra ca, mình s chi vào mt chúng là chúng không giá tr bng ngón tay út ca mình đây này! – L hơn na, qun xe! L hơn na!” 

Tên qun xe git ny mình và qut roi nga ti tp. Tiếng la ca tôi chc phi có mt cái gì hung d kinh khng. 

“Sáng sm hôm sau hai đa s bn nhau! Nht quyết là như thế ri! ngoài B như thế là xong. Nhưng ly đâu ra súng lc bây gi? Tm by tht! Mình s vay trước mt s lương và mua súng. Còn thuc súng? Còn đu đn? Đó là vic ca các nhân chng. Nhưng làm sao kp chun b mi th trước sáng mai? Mình tìm đâu người làm chng bây gi. Mình không có người quen. Khn kiếp!- Tôi hét lên, mi lúc mt ni nóng. – Khn kiếp! Gp bt c người đu tiên nào ngoài ph là mình s yêu cu h làm nhân chng cho mình, h tt nhiên s phi nhn li, vì đây có th coi là bn phn cu vt mt k đang chết đui. Trong nhng trường hp như thế này thì cn phi có nhng gii pháp cc đoan. Giá c yêu cu ngay ông giám đc làm người ph tá cho mình ngày mai thì ông ta cũng s không th t chi, vì tinh thn mã thượng, và ông ta s phi gi bí mt. Anton Antonovich…” 

Nhưng ngay lúc đó tôi bng hiu rõ hơn ai hết, sáng sut hơn ai hết trên đi này tt c cái kh , tt c cái l bch trong nhng gi thuyết va ri ca tôi, và tôi thy được toàn b cái mt trái ca chiếc m đay, nhưng… 

– L hơn na, qun xe! Qut nga, đ khn! Qut! 

– D, d, bm vâng!… K “đi din cho lc lượng tht hc” đó tr li bng mt ging van lơn. 

Bng nhiên mt cơn gió but ph mnh vào mt tôi. “Hay là… hay là v thng nhà có hơn không? Ô tri ơi! Ti sao mình li đi d ba cơm đó làm gì mi được ch! Nhưng nht đnh không th được! Ba gi đng h đi đi li li t bàn ăn ti ch lò sưởi ri quay li cui cùng đ làm gì? Không, chính bn chúng ch không ai khác phi đn n mình v s đi đi li li đó! Chúng phi đn cái nhc đó! – Qut roi, qun xe!” 

Nhưng ng nh chúng giao mình cho cnh sát? Không, chúng s không dám! Chúng s scandale. Nhưng nh Zverkov vì khinh b không thèm nhn li đu! Chc chn như vy. Khi đó mình s chy ti ch sân đu xe và sáng sm lúc hn va bước lên xe ra v, mình s túm ly chân hn, kéo tt áo măng tô ca hn xung. Mình s cn cht vào bàn tay hn: “Thy chưa, tt c thy chưa? Bn bay đã biết mt con người tuyt vng có th đến cái đ nào chưa?” Có th nó s đm vào đu mình. Còn bn kia t sau lưng xông vào và đá ********* mình. Cn gì! Mình s la m ĩ lên: “Trông kìa, mt thng chó con khn nn sp sa đi quyến rũ con gái Kavkaz b tôi nh nước bt vào gia mt như thế đó!” 

“Sau v này c nhiên là hết. B ca mình s biến mt khi đa cu này. Người ta s bt mình, người ta s đem x mình tòa, người ta s đui mình ra khi B, người ta s b mình vào tù, người ta s đày mình đi Sibêri. Không sao hết! Mười lăm năm sau, khi đã được tr t do, rách rưới, tiu ty, thm hi, mình s tìm ra vết tích nó. Mình s tìm thy nó mt tnh nh nào đó. Lúc by gi nó đã có v ri và đang sng rt hnh phúc. Nó s có mt đa con gái ln, mình s nói vi nó: “Loài qu đc ác kia hãy nhìn đây xem! Mi hãy ngó khuôn mt hc hác và áo qun t tơi ca ta đó! Ta đã mt hết ri: hnh phúc, s nghip, ngh thut, khoa hc, người tình… và tt c là do mi hết! Đây, súng đây. Ta ti đ nh đn và… ta tha th cho mi! Lúc y mình s bn mt phát lên gii và đi mt hút.” 

Tôi thm chí ch mun khóc òa lên – mc dù ngay lúc y tôi biết chc rng tôi va đánh cp ct truyn trong Sylvia và trong Mascarade ca Lermontov 1 . Ri bng nhiên tôi cm thy xu h kinh khng, xu h đến ni tôi phi bo dng nga li, bước ra khi xe và đng như vy mt hi lâu, chân ngp trong tuyết, ngay gia đường. 

Người qun xe tròn mt mình tôi th hn hn. 

Làm sao bây gi? Không th đi xung đó được; mình s chng được gì hết, c nhiên. Nhưng cũng không th đ v đó như vy được, bi vì đã đi đến mc y… Tri ơi! Làm sao có th b qua chuyn y được cơ ch! Sau nhng nhc nhã như vy cơ ch

“Không được! – Tôi la ln và li nhy vào trong xe. – Đó là s kiếp ca mình. L lên! L lên! Đi xung đó!” 

Trong lúc mt bình tĩnh như thế tôi đã tng cho tên qun xe mt qu tht đau vào c

i i! Cái gì vy? Ti sao ông li đánh con? – Tên qun xe la lên, nhưng đng thi cũng qut vào lưng nga mt qut mnh và xe bt đu chuyn bánh. 

Tuyết rơi tng nm ln. Tôi ci phanh áo măng tô ra, bi lúc này tôi ch hơi đâu nghĩ đến tri lnh. Tôi đã quên đi hết, bi vì tôi va sc nghĩ đến cái tát và run s cm thy rng s đó chc chn phi xy ra ngay lp tc, và không sc mnh nào có th ngăn chn được

Nhng cây đèn đường cô đc sáng tù mù, m đm trong màn sương tuyết, ging như nhng bó đuc lúc h huyt. Tuyết đã rơi vào bên trong áo măng tô ca tôi, qua áo măng tô đng li dưới cravát và bt đu tan chy; nhưng tôi không thèm che c na; bi đi vi tôi tt c như thế là hết. 

Cui cùng chúng tôi ti nơi. Tôi nhy ra khi xe gn như hóa điên; tôi leo lên my bc thang và dùng c chân ln tay đp ca m m. Tôi cm thy hai chân tôi yếu rã ri, nht là nơi đu gi. Ca m ra nhanh l lùng như là có người đang ch tôi sn. (Đúng tht, Simonov đã báo trước là có th có thêm mt người khách, bi nhà này phi báo trước đ có bin pháp đ phòng bt trc. Đó là mt trong nhng magasin de modes 2 mà cnh sát đã đóng ca t lâu; ban ngày thc ra nó là ca hiu, nhưng nếu được gii thiu trước thì ban đêm có th vào được). Tôi bước vi qua gian hàng ti mò và bước vào phòng khách quen thuc, nơi ch có mt ngn nến cháy leo lét. Tôi đng dng li, sng s: không có ai đó c

– H đâu hết c ri? – Tôi hi mt người nào đó. 

Nhưng h đã b đi c ri. 

Đng trước mt tôi là bà ch, môi n mt n cười ng ngn; bà ch không h quen tôi. 

Mt lúc sau ca m và có tiếng chân ai bước vào. 

Không đ ý đến bt c cái gì chung quanh, tôi đi đi li li, và hình như lm bm nói mt mình. Tôi có cm tưởng như mình va thoát chết, và c th xác ln tâm hn tôi bng dưng miên man trong nim vui sướng. Bi vì tôi đã có th tát được hn ri, không còn nghi ng gì na. Tôi tuyt đi chc chn như vy – Nhưng bn chúng không còn đó na… tt c đu biến mt, tt c đu thay đi. Tôi ngó chung quanh. Tôi vn chưa hiu ra chuyn gì. Như mt cái máy tôi ngng lên nhìn người con gái va bước vào. Tôi thoáng thy mt khuôn mt tr trung, tươi tn, hơi tai tái, lông mày sm và thng, mt nhìn nghiêm trang và hơi có v ngc nhiên. Khuôn mt làm tôi ưa thích ngay. Nếu nàng cười có l tôi đã ghét ri. Tôi ngó nàng lâu hơn và dường như phi c gng: tôi thy khó tp trung tư tưởng. Trên khuôn mt đó có mt v gì ngây thơ và hin lành, nhưng nghiêm trang l lùng. Tôi chc chn điu đó đã làm cho nàng không thích hp vi chn này, và không mt tên nào trong bn khn nn kia đã đ ý đến nàng. Cũng không th bo là nàng đp, dù rng trông nàng cũng cao ln, khe mnh và thân hình cân đi. Nàng ăn mc hết sc gin d. Trong tim tôi bng nhen lên mt tình cm gì tàn nhn, và tôi tiến li phía nàng. 

Bt giác tôi thy hình tôi trong gương. Cái b mt ht hong ca tôi làm tôi cc kì ghê tm: tái mét, đc ác, đu gi, tóc thì ri bù. “Càng tt, – tôi nghĩ thm, tôi sung sướng vì b mt đó. Phi, tôi sung sướng vì tôi làm cho nàng thy ghê tm. Tôi thích thú điu đó….” 

——————————–

1. Sylvia, truyn ngn ca Pushkin. Mascarade, mt v kch ca Lermontov. (ND). 

2. Nguyên văn tiếng Pháp: Ca hàng qun áo vào đ trang sc. (ND). 

 

 

 

6.

T phía bên kia bc vách ngăn, mt chiếc đng h qu lc bt đu th khò khè, ri ho hen: nghe như tiếng mt người b bóp nght c li. Sau mt hi khò khè như thế lâu lm, nó mi ht ra được mt tiếng chuông nh, bn tin, lanh lnh và nghe rõ l lùng, như th mt người bng dưng b ai đy té nhào ra đng trước. Hai gi! Tôi sc tnh dy; tuy tôi đâu có ng, mà ch hơi chp chn. 

Căn phòng thp, hp, ti om om, cha cht ních nào chiếc t áo vĩ đi, nào nhng mnh bìa cactông nào gi rách và đ mi th lm cm khác. Mu nến cháy d trong mt góc phòng, trên bàn, sp sa ri, ch còn ném ra nhng tia sáng yếu t. Ch đ vài phút na là ti mò. 

Ch mt lúc rt nhanh thì tôi tnh hn. Ngay cùng lúc tôi nh li được tt c mi chuyn rt d dàng; ta h nhng k nim va qua ch đi tôi tnh dy là v chp ly tôi. V li, ngay trong lúc tôi ng chp chn, vn luôn luôn có mt cái gì còn bám trong tôi, vn có mt cái chm nào đó mà tôi không th quên được, và nhng gic mng m c xoay quanh cái chm y rt nng n mt nhc. Nhưng l mt cái là khi thc dy, mi s vic xy ra trong ngày hôm y đi vi tôi hình như có v đã xa lm, như là nhng biến c tôi đã sng qua nhiu năm v trước ri. 

Đu tôi nng trĩu. Có cái gì như đang bay pht phơ trên đu, chm nhè nh vào tôi làm tôi rt bc dc, khó chu. Ni ưu phin và cáu gin li bt đu sôi lên trong tôi và đang tìm mt li thoát. Tht nhiên tôi nhìn thy bên cnh mt đôi mt m to đang ngó tôi chòng chc, tò mò và bướng bnh. Cái nhìn lnh lùng, rũ, lãnh đm; hoàn toàn xa l. Tôi khó chu vô cùng. 

Mt ý tưởng ti tăm vt ni lên trong óc tôi và gây cho toàn thân tôi mt cm giác khó chu, ging như cm giác ta có khi va bước vào mt căn hm m ướt, ngt ngt. Tôi thy hơi kì cc là ti sao đúng bây gi đôi mt đó mi ngó nhìn tôi. Tôi còn nh trong sut hai gi qua tôi đã không trao đi vi sinh vt này mt li nào hết và tôi cũng không cho đó là cn na; trái li, yên lng như thế tôi thy d chu, thoi mái hơn. Nhưng lúc này tôi bng nhìn rõ cái phi lí, cái v mt gm guc ca try lc, cái try lc không tình yêu, cái try lc thô bo, cc cn, vô liêm s, dám bt đu ngay t cái đim nơi mà tình yêu thc s được thăng hoa. Chúng tôi nhìn nhau như vy mt hi lâu; nhưng nàng không quay mt đi khi nhìn thy tôi, và cái nhìn ca nàng vn không thay đi, đến ni cui cùng tôi đâm ra hơi s

– Tên em là gì? – Tôi hi git nàng đ mau chóng chm dt cái tình trng đó. 

– Liza, – nàng tr li gn như nói thm, nhưng có v bc mình, và nhìn đi nơi khác. 

Tôi nín lng. 

– Thi vi tiết!… Tuyết rơi… tht là bun! – Tôi nói gn như cho mình tôi nghe, va làm mt c ch su mun khoanh hai tay dưới gáy, mt ngó lên trn. 

Nàng không đáp. Khó chu quá chng. 

– Em là người đây à? – Tôi hi li, gn như cáu và hơi quay sang phía nàng. 

– Không. 

– Thế đâu? 

– Riga, – nàng đáp vi v min cưỡng. 

– Em là người Đc? 

– Không, Nga. 

đây lâu chưa? 

đâu? 

– Nhà này này. 

– Hai tun. – Ging nàng mi lúc mt dm dn hơn. Mu nến đã tt hn và tôi không còn nhìn thy mt nàng na. 

– Em còn b m gì không? 

– Còn… không… à còn. 

– Ông bà già đâu? 

– Dưới đó… Riga. 

– Làm gì? 

– Không có gì đc bit. 

– Sao vy? H thuc thành phn nào? Bây gi ra sao? 

– Buôn bán. 

– Em có vi h không? 

– Có. 

– Em bao nhiêu tui? 

– Hai mươi. 

– Ti sao em li b nhà đi? 

– Chng ti sao… 

Câu “chng ti sao” có nghĩa: “Đ tôi yên, tôi ngy lm ri.” Chúng tôi yên lng. 

Có tri biết ti sao tôi li không đng dy b đi lúc y. Chính tôi cũng cm thy mi lúc mt chán chường, khó chu. T dưng, chng cn gi li, nhng hình nh v biến c ban ngày vn tái hin ln xn trong trí nh tôi. Tôi bng nh đến mt cnh tôi trông thy ngoài ph hi sáng khi tôi hong ht ti s làm. 

– Sáng hôm nay có người khiêng mt chiếc quan tài ra ca và suýt làm rt. – Tht nhiên tôi nói ln, hoàn toàn chng mun ni li câu chuyn, mà ch như bâng quơ

– Mt chiếc quan tài à? 

, ph Hàng C. Khiêng t mt căn hm ra. 

– T mt căn hm? 

, mt căn phòng dưới đt… Nghĩa là, em biết ri ch gì… mt nơi ăn chơi… Gm khiếp, dơ dáy không th t được… Vy cá, rác rưởi… thi hoăng…kinh tm!… 

Im lng. 

– Hôm nay mà đem chôn ct ai thì bun lm! – Tôi li nói, ct ch đ phá tan s yên lng. 

– Sao li bun? 

– Rét mướt thế này, m ướt thế này (tôi ngáp). 

– Thì có sao? – Nàng bng nói, sau mt lúc im lng. 

– Không, bun lm ch… (tôi li ngáp na). Bn phu đào huyt chc s chi m lên, là tuyết làm ướt hết người; và huyt chc phi đy nước. 

– Nhưng ti sao li có nước trong huyt?- Nàng hi có v tò mò, nhưng vi mt ging sc hơn, cc cn hơn lúc trước. 

Tôi bng thy bc mình. 

– Còn ti sao! Lúc nào đó mà chng có ba tc đt. Không mt h nào nghĩa đa Volkovo là khô hết. 

– Ti sao? 

– Ti sao? Là bi vì trong đt có nước đy ra. Đó là bãi sình mà li. H đt áo quan ngay vào nước. Anh đã nhiu ln thy tn mt. (Tôi chưa h trông thy bao gi, mà cũng chưa bao gi ti nghĩa đa Volkovo, nhưng đã được nghe k li). 

– Ch l chết như thế em không thy mi lòng sao? – Tôi tiếp. 

– Mà ti sao tôi phi chết cơ ch? – Nàng đáp như đ t bo v

– Ri cũng có ngày em s chết, và em chết như người con gái xu s anh va k… Cô ta cũng còn tr… chết vì lao phi… 

– Đàn bà thì phi chết nhà thương… (Hin nhiên nàng đã biết chuyn y, – tôi nghĩ, bi nàng nói: đàn bà, ch không nói con gái). 

Người con gái y n bà ch khá nhiu, – tôi đáp, câu chuyn mi lúc làm tôi say sưa hơn, – và cô ta vn c tiếp tc đi khách cho đến lúc chết dù b lao nng. Anh thy my người phu xe nói chuyn vi my tên lính đó như thế. Chc là nhng b cũ ca cô ta. Bn h cười m ĩ và chy vào quán ung cho vong hn cô ta. (Ch này tôi cũng thêu dt thêm nhiu). 

Im lng. Im lng sâu thm. Nàng thm chí không ca quy gì hết. 

– Thế chết nhà thươg thì tt hơn hay sao? – Tôi li hi. 

– Thì cũng thế thôi! Nhưng ti sao tôi li phi chết cơ ch? – Nàng nói thêm, hơi cáu. 

– Chưa chết ngay đâu… sau này cơ

– Thì sau này cũng thế… 

– Em đng tưởng. Bây gi em còn tr, tươi tn, nên người ta còn thích em. Nhưng c lê cái đi này đ mt năm là em s khác đi ngay. Em s tàn. 

– Đ mt năm? 

– Nghĩa là chng mt năm là em đã xung giá hơn ri, – tôi c tình nói tàn nhn. – Em s b nhà này ti mt nhà khác ti hơn. Ri sau mt năm na, em li ti mt nhà th ba càng ti hơn, và li sáu, by năm gì đó, em s rơi xung mt căn bung dưới hm, ph hàng C đó. y là hãy còn khá. Vô phước thì đau, m… sưng phi hay gì đó… nếu em b cm lnh… C sng kiu đó mãi ri là bnh s nng thêm, nó s theo bám em đến cùng. Và thế là em chết. 

, thì tôi chết. Ri sao? – Nàng nói văng vào mt tôi bng mt ging d tn, đng thi ca mình mnh mt cái. 

– Như thế tiếc lm! 

– Tiếc ai? 

– Tiếc đi ch tiếc ai! 

Im lng. 

– Em có người yêu chưa? 

– Ăn nhm gì đến ông? 

– Anh đâu có mun tra vn em làm gì. Ăn nhm gì đến anh thc đy. Ti sao em li ni đóa? Chc là em cũng có chuyn gì bun. Cái đó không can h gì đến anh. Nhưng anh thương hi. 

– Thương hi ai? 

– Thương hi em. 

– Ăn nhm gì, – nàng nói rt kh, và li ca mình mt cái. 

Đến đây thì tôi bt đu cáu. Chà! Mình đã ngt ngào vi nó, mà nó… 

– Thế em cho là sao? Em tưởng em đi đúng đường lm h

– Tôi chng tưởng gì hết. 

– Chính thế mi càng nguy. Em nên suy nghĩ li đi trong khi còn thi gi. Còn chán thi gi. Em còn tr đp. Em còn có th yêu đương, ly chng, hưởng hnh phúc… 

– Không phi c có chng là hnh phúc, – nàng nói vn bng cái ging d dn đó. 

– Đã hn không phi là thế. Nhưng gì thì gì cũng còn hơn ch này nhiu. Cũng chng th so bì được. Khi yêu người ta vn còn có th sng mà không có hnh phúc. Đi vn đp ngay c trong lúc cc kh. Được sng là hnh phúc lm ri, dù cuc sng có kh thế nào đi na. Còn đây h?… Thi tha, ghê tm khiếp lên được! 

Tôi làm như ghê tm thc s và quay sang phía khác. Tôi đã thôi lí lun mt cách lnh lùng. Tôi bt đu thc s cm được nhng điu tôi nói và bt đu hăng. Đã ti lúc tôi mun trin khai nhng tư tưởng nh thân mến ca tôi mà tôi vn hng p nơi xó hm tôi . Mt cái gì bng dưng cháy sáng trong óc tôi; mt mc tiêu bt đu hin hình. 

– Em đng thc mc là ti sao anh cũng ti đây. Em không nên ly anh làm gương. Có th anh còn ti t hơn em là đng khác. Vi li khi ti đây anh đã say ri (tôi vn c vi vàng t bào cha như thường). – Hơn na đàn bà không th bt chước đàn ông được. Khác nhau hn. Anh try lc đây, làm chuyn đi bi đây, nhưng anh không là nô l ca ai c. Anh bước vào, anh đi ra, thế là xong. Anh rũ mình mt cái, và anh đã li tr nên mt người khác. Nhưng em kìa! Ngay t đu, em đã là mt k nô l. Đúng như thế đó, mt đa nô l! Em đã mt tt c, mt c cái ý mun ca em na. Ri sau này em có mun cht đt xing xích đó đi thì cũng vô phương. Càng ngày nó càng xiết cht vào em. Cái xích đáng nguyn ra như thế đy. Anh biết. Anh không nói gì đến nhng th khác. Có l em s không hiu ni. Nhưng c nói anh nghe th: chc em đã n bà ch ri phi không? Đó, thy chưa? – Tôi nói thêm mc dù nàng không tr li mà ch hết sc lng tai nghe tôi nói. – Cái xích ca em đy! Em s chng khi nào gii phóng được em hết! Người ta s chng khi nào đ em trn thoát. Người ta s làm vy đó. Ging như là em đã bán linh hn em cho by qu

Vi li anh… có th là anh cũng đau kh như em, làm sao em biết được, anh c tình ngp ln trong bùn nhơ là đ quên đi nim đau kh đó. Có người ung rượu đ quên. Còn anh, anh ti đây là vì bun chán. Mà em th nói xem: liu ích gì chăng? … Hai đa mình ng vi nhau… Và không h nói vi nhau mt câu; và ch sau khi em ngó anh như mt con thú thì anh mi ngó li em. Phi chăng như vy là tình yêu? Phi chăng đàn bà và đàn ông phi gn bó vi nhau theo cách như vy? Tht là lm ging! 

– Đúng vy! – Nàng xác nhn vi vã. 

S hp tp ca câu nói “đúng vy” làm tôi cũng ngc nhiên. Nghĩa là, có th chính cái ý tưởng này cũng đã ln vn trong óc nàng lúc nàng ngó tôi chm chp? Vy ra cô nàng cũng có ni nhng tư tưởng ư? “Qu thn! Thế thì thú v tht; nghĩa là cũng hiu biết chút đnh đy ch, – tôi nghĩ thm, gn như mun xoa hai bàn tay vào nhau khoan khoái .- Vy thì sao li không dò dm cái linh hn tr này sâu thêm chút na nh?…” 

Trò chơi này mi lúc mt quyến rũ tôi thêm. 

Trong bóng ti, tôi có cm giác nàng xích đu li gn tôi, chng khuu tay xung giường và tì đu lên bàn tay. Có th nàng đang quan sát tôi. Tht tiếc tôi không nhìn rõ đôi mt nàng lúc đó! Tôi nghe thy hơi nàng th mnh. 

– Ti sao em li đến ch này? – Tôi hi nàng bng mt ging hách hơn mt chút. 

– Chng ti sao c

– Thế nhà cha m không tt hơn y à? m cúng bao nhiêu, d chu bao nhiêu! Đó là t m ca em. 

– Nhưng ng nh đó kh hơn đây thì sao? 

“Mình phi tìm mt cách nói tht đúng, – tôi thoáng nghĩ trong đu, – tình cm không đi đến đâu hết”. 

Tuy vy ý tưởng đó ch thoáng qua trong óc tôi. Tôi th vi quý v là người con gái này làm tôi khoái thc s. Hơn na lúc y tôi đã mt mi ri và cha chan nhng tình cm đi lượng, mà tình cm đi lượng li rt d nhm vi la di. 

– Ai nói thế đâu! Cái gì cũng có th xy ra hết, – tôi vi vàng đáp. – Chng hn, anh dám chc là có ai đã ngược đãi em ri, chính h mi là người có li vi em, ch không phi em là người có li vi h. Anh không biết chuyn ca em, nhưng mt người con gái như em thì không phi đến nơi này vì ý thích. 

– Mt người con gái như em là thế nào? – Nàng thì thào, phi chú ý lm mi nghe rõ, nhưng tôi vn nghe thy. 

“Qu thn! Tôi đi tâng bc nàng! Đ hèn! Nhưng có th như vy li hay hơn…” 

Nàng nín lng 

– Em biết không, Liza, anh s k cho em nghe chuyn ca anh! Giá hi nh phi chi anh có mt gia đình thì bây gi anh đâu đến ni này. Anh thường nghĩ đến điu đó. Vì dù cho gia đình em thy kh cc đến đâu đi na, thì b em và m em cũng đâu phi là k thù hay người xa l? Dù rng mt năm h ch nói yêu quý em có mt ln. Dù sao em cũng biết là em đang nhà em. Còn anh hi đó anh không có gia đình, có l vì vy mà ngày nay anh đã tr thành người… vô tình cm. 

Tôi li ch mt lúc. 

“Có l nàng không hiu, – tôi nghĩ – Ging đo đc cho nàng bây gi tht là nc cười”. 

Giá anh là mt người cha, và giá anh có mt đa con gái, thì anh tin là anh s yêu nó hơn là mt đa con trai. Anh dám chc thế. – Tôi nói xa xôi như vy ct đ làm cho nàng vui lên. Thú thc lúc đó tôi đã đ mt. 

– Ti sao? – nàng hi. 

À, nghĩa là nàng vn đang nghe! 

– Anh không biết, Liza . Em biết không, anh có quen mt người cha. Ông ta nghiêm khc và khô khan. Thế mà ông ta đã quỳ xung trước mt con gái; ri ông ta hôn chân, hôn tay cô. Tht tình, ông ta ngm cô không biết chán. Cô con gái đi nhy trong mt bui d vũ, ông ta đng yên mt ch sut năm tiếng đng h và không lúc nào ri mt. Ông ta như hóa điên ch vì cô con gái. Anh hiu lm ch. Ban đêm lúc nó ng thì ông ta thc, ông ta ti cnh giường, hôn lên trán nó và cu nguyn cho nó trong gic ng. Đi vi ai khác thì ông ta rt hà tin, và khi đi chơi bao gi cũng ch đóng mt b cũ cáu ghét nhưng đi vi con gái thì ông ta không tiếc mt th gì. Ông ta mua cho nó nhng th quà đt tin; và nếu nó t ra va ý thì ông ta tht là vui sướng! Người cha nào cũng quý con gái hơn người m. Thường thường con gái nhà cha m bao gi cũng sung sướng! Riêng anh, giá anh có được mt đa con gái, anh chc s không khi nào g chng cho nó. 

– Sao li thế được? – Nàng va nói va cười kh

– Anh s rt là ghen, tht đy! Làm sao nó li có th hôn được mt người l? Làm sao nó có th yêu được mt người khác hơn là cha rut nó? Nghĩ đến đó, thì kh tâm vô cùng. C nhiên nghĩ như vy là lm cm, và sau này ri anh cũng biết điu hơn. Nhưng anh có cm tưởng là trước khi g con gái mình đi anh s hết sc cn thn: la chn tng người cu hôn mt, và mc dù s gt đi hết, nhưng ri cui cùng vn phi g cho đa nào nó yêu. Mà người đàn ông nào con gái mình yêu nht li chính là đa mà cha nó ghét nht. Đúng vy đó. Chính vì thế mà đã xy ra bao nhiêu đau kh trong gia đình. 

– Có nhiu người li thích bán con gái mình đi ch không g chng cho nó đàng hoàng. – Nàng bng lên tiếng. 

A! Ra thế

– Liza, cái đó ch có th xy ra trong các gia đình đáng nguyn ra mà thôi, trong các gia đình vô Thượng đế mà cũng vô tình yêu – tôi hăng lên hùa theo. – Và ch nào không có tình yêu, là ch đó cũng không có lí trí. Nhng gia đình loi này cũng có ch không phi là không, nhưng anh không mun nói ti nhng gia đình đó. Em nói như thế là anh biết em không được sung sướng hi em nhà. A hèm… Nói chung thì nghèo kh là nguyên do tt c mi bt hnh trên đi. 

– Thế nhà quyn quý thì tt hơn sao? Người lương thin thì ngay trong cnh nghèo cũng sng sung sướng. 

– A hèm… , có l đúng. Vi li còn điu này na, Liza : là con người thường ch ghi nh nhng đau kh, còn hnh phúc ca mình, thì hn s thy mi quãng đi hn có chia đu mt phn hnh phúc. Nhưng nếu trong gia đình không có gì xích mích, nếu Thượng đế phù h; nếu được người chng tt, nếu hn săn sóc đến em, nếu hn không b em… thì tht đã sung sướng biết bao nhiêu ri! Thm chí đau kh mà chia đôi thì vn sướng. Mà đâu không có đau kh? Mt ngày nào đó em ly chng thì t khc em s biết. Gi d thi gian đu em đi ly người mà em yêu: hnh phúc lm ch còn gì, phi không? Hnh phúc lm! Và cái đó đến vi em thường xuyên. Trong nhng ngày đu y, các v cãi ln nhau ri cũng chm dt em đp. Li có nhng người v càng yêu chng bao nhiêu li càng hay cãi ln vi chng by nhiêu. Đúng như thế. Anh biết có mt bà thuc loi này. Bà ta nói vi chng: ‘Em yêu anh quá! Nhưng em làm kh anh đ anh nh đến em!’ Em biết không, nhiu khi người ta hành h chính bi vì người ta yêu. Đàn bà là như vy. Nhưng trong lúc đó h li nghĩ: ‘Em s yêu anh, chiu chung anh tht nhiu nếu by gi em được hành h anh mt chút thôi!’ Và mi người chung quanh cp v chng cũng s hưởng lây cái vui đó, cái gì cũng tt đp, tươi sáng, hin hoà, vui v. Cũng có đàn bà hay ghen. Nếu người chng đi chơi thì người v không th chu ni (anh có biết mt người như thế). Na đêm bà ta vùng ra khi giường, lng l chy đi xem chng mình ch nào, đi vi người đàn bà nào. Cái đó rt xu. Bà ta cũng biết như thế, cũng kh tâm lm, cũng biết là mình xu lm, nhưng biết làm sao được? Vì nàng yêu chng! Tt c ch là do tình yêu hết! Tht là thú v lúc được xin li hoc, ngược li, được tha li cho chng! C hai người đu cm thy rt hnh phúc! Hnh phúc như lúc mi gp nhau, như lúc mi ly nhau, như lúc tình yêu va mi khi đu… Và không ai, không mt ai có quyn được biết câu chuyn xích mích gia hai người mt khi hai người đó yêu nhau thc s. Mc k cho h cãi ln ra sao, người ta không được phép phê bình xét x gì hết (đến c bà m cũng thế), hay không được phép đi k chuyn li. Ch hai v chng mi có quyn t xét x vi nhau mà thôi. Tình yêu là mt điu huyn bí thiêng liêng, cho nên phi giu kín vi mi người. Như thế nó càng tt hơn, thiêng liêng hơn. Người ta kính mến nhau hơn, và có kính mến mi có nhiu cái khác. Và mt khi đã yêu nhau, đã ly nhau vì tình, thì hà c gì li đ tình yêu chết đi? Không th nuôi cho nó sng được mãi hay sao? Được ch! Nếu là mt người chng tt và thành thc thì ti sao li không được? Tình yêu đu s qua đi, đúng, nhưng mt tình yêu khác s tiếp ni, còn mn mà hơn na. Và ri hai tâm hn hoà hp vi nhau, không ai còn có điu gì đ giu nhau na. Ri đến lúc có con, cái gì ri cũng tt đp hết, cho đến c nhng lúc khó khăn nht; min hai người phi yêu nhau và phi can đm. Lúc đó thì bn bu cũng tr thành vui v, và dù có nhn ăn đ nhường cho con chăng na, người ta cũng cm thy vui sướng. Bi ri chúng nó s yêu quý em sau này. Có nghĩa là em dành dm là đ cho em. Con cái ln lên. Em s cm thy em phi làm gương cho chúng, em s là người đ chúng nó trông cy; và khi em mt đi, chúng s luôn luôn mang theo nhng ý tưởng, nhng tình cm em đã cho chúng, chúng s biến thành hình nh ca em. Có nghĩa đó là mt bn phn ln… Trong nhng điu kin đó, thì làm sao người chng và người v li không gn bó vi nhau cht ch hơn na được? Có người cho có con là mt cc hình. Ai bo thế? Trái li đó là mt nim vui sướng thn tiên! Em có yêu con nít không, Liza? Anh thì anh thích kinh khng. Th tưởng tượng…. mt đa bé hng hào đang bú m… người đàn ông nào mà chng cm đng khi thy v mình đang m con trên tay!… Mt đa bé hng hào, b bm; nó nhoài mình ra đng sau, nó nghch… chân nó nh xíu, hai bàn tay bé tí mũm mĩm, nhng móng tay nh xíu tht là sch s, nh xíu đến ni trông đến là bun cười, hai con mt nh xíu đã có v như cái gì cũng biết. Và lúc nó bú, bàn tay nh xíu ca nó nghch vú m; nó đùa, nó nm ly núm vú. Khi b nó đến gn, nó nh ngay vú ra, trườn mình ra đng sau, nhìn b ri toét ming cười. Tri, sao ng nghĩnh đến thế! Ri nó li ngm vào vú. Ri có ln nó cn vú m nó khi nó bt đu mc răng, và nhìn m nó ranh mãnh như mun nói: “M thy không? Con va cn m đó!…” Và đó không phi là hnh phúc sao, cái cnh c b ln m và đa con quây qun vi nhau, tht là hnh phúc hoàn toàn! Trong nhng lúc đó người ta d tha th nht. Không, Liza ơi, trước khi kết ti người khác, chính em phi hc sng trước đã

“Phi lay chuyn cô nàng bng nhng bc tranh đó thì mi ăn thua!” – Tôi nghĩ thm như vy, mc dù tôi đã vô cùng thành thc lúc tôi nói, tôi th như thế. Tht nhiên, tôi bng thy đ mt… – “Nh bây gi nàng phá lên cười thì mình trn vào đâu đây”. – Ý tưởng này làm tôi điên tiết. Vào lúc cui bài din văn tôi rt là say sưa, nhưng bây gi tôi li thy lòng t ái b thương tn. Yên lng mt hi lâu. Tôi có ý mun huých nàng mt cái. 

– Ti sao ông… – Nàng bt đu, ri li im ngay. 

Nhưng tôi đã hiu hết. Có mt cái gì khác run run trong ging nói ca nàng: đã không còn na cái v d dn và bướng bnh hi nãy, mà là mt tình cm nhu mì, bn ln, bn ln đến ni tôi bng cm thy xu h và có ti vi nàng. 

– Em nói sao? – Tôi hi nàng vi v tò mò âu yếm. 

– Ông… 

– Sao? 

– Chc là ông đã đc trong mt cun sách, – Nàng nói, và mt ln na tôi li ng là có v gì chế nho trong ging nói ca nàng. 

Câu nói làm tôi đau điếng. Tôi c đi nàng nói mt câu gì khác. 

Tôi đã không dè rng nàng đã che giu nhng tình cm ca nàng dưới mt ging chế nho, và tôi biết đó là s la di cui cùng ca nhng tâm hn thn thùng và trong trng, nhng tâm hn mà ta mun xuyên qua mt cách tàn nhn, nhưng cho đến phút cui cùng chúng vn chưa chu đu hàng vì kiêu hãnh và còn s bc l tình cm mình ra. Đáng l tôi phi đoán ra ngay tâm trng nàng qua cái tính bn ln mi ln c đnh nói mt câu gì là mãi mi nói được. Nhưng tôi đã không đoán được điu y, và mt tình cm đc ác đã chiếm đot tôi trn vn. 

“Thôi đi, cô nàng”, – tôi nghĩ thm.

 

 

 

7.

– Thôi đ ri, Liza, sách v nào đây, khi chính anh là người ngoài mà cũng thy ghê tm! Mà cũng không phi người ngoài. Lúc này tt c mi chuyn đó đã thc dy trong lòng anh… Ch l chính em li không thy ghê tm cái chn này sao? Không, rõ ràng thói quen đóng vai trò rt ln. Nhưng có tri mi biết thói quen có th dn con người ta đến tn đâu! Có tht em tin rng em s không bao gi già đi, rng em s đp mãi, rng người ta s gi em đây mãi mãi? Anh không đ đng gì đến cái nhc nhã chn này, nhưng anh ch xin nói đến cuc đi em trong nhà này mà thôi: bây gi em còn tr, còn đp, còn tươi tn, còn có tâm hn, tình cm; nhưng em có biết rng mi đây, lúc va tnh dy, anh thy nm cnh em ghê tm như thế nào không? Người ta ch sa ngã vào đây khi người ta say mèm. Nhưng giá anh đã được gp em mt nơi khác, giá em đã sng như nhng cô gái lương thin khác, rt có th không nhng anh đã chy theo tán em, mà còn mê say em na, anh có th đã rt sung sướng được em ngó anh là khác, ch đng nói gì đến vic được em nói chuyn vi anh. Có th anh s ch em ngoài ca, có th anh s quỳ xung chân em hàng gi, có th anh s coi em như mt v hôn thê và tin tưởng em cho anh mt vinh hnh ln. Anh s không dám nghĩ đến làm nhc em, không dám nghĩ xu gì v em. Còn đây anh ch cn huýt mt tiếng sáo là mun hay không em s phi đi theo anh, không phi là anh l thuc vào ý mun ca em, mà chính em l thuc vào ý mun ca anh. Khi mt tên th cày h tin nht đem bán sc lao đng ca nó, nó cũng không hoàn toàn bán đt nó đi, và hơn na, nó còn biết rng mt ngày kia nó s thôi không phi làm nô l na. Còn em? Em có thi hn nào? Em th nghĩ xem hin thi em đang bán cái gì? Hin thi em đang giao phó cái gì vào trong vòng nô l? Chính là linh hn em mà em không còn là ch, và c th xác em na. Em trao tình yêu ca em cho bt c thng say rượu th nht nào đi qua, đ cho hn ta chà đp lên. Mà tình yêu là tt c! Tình yêu là mt ht kim cương, là c kho báu ca người con gái tr. Đ giành được tình yêu đó, có nhiu k dám liu chết, dám hi sinh tâm hn mình. Còn đây, có ai coi tình yêu đó là cái gì? Người ta đã mua em ri, mua toàn b con người em ri. Và có ai cn đến tình yêu ca em, bi l chng cn tình yêu người ta vn chiếm đot được em. Đâu còn cái ô nhc nào ln hơn na đi vi người con gái, em có hiu không? 

Anh nghe nói đây người ta nnh nt các em, các cô gái kh di như em, và người ta còn cho phép các em có tình nhân na. Nhưng đó ch là mt trò đùa, mt s phnh gt mà thôi. Người ta cười thm sau lưng các em mà các em c tưởng là tht. Có tht người tình ca em dám yêu em không? Anh không tin là thế. Làm sao hn có th yêu em được mt khi hn biết rng nếu có người kêu em, em s phi b hn đ sang mt k khác? Ch mt thng c qunh mi chu như thế! Hn có th kính trng em dù ch mt tí nào không? Gia em và hn có cái gì là ca chung? Không, em , hn s cười thm sau lưng em, và hn còn la gt em là đng khác. Đó là tt c cái tình yêu ca hn! Và còn may là hn không đánh đp em, ch hn có th đánh đp em lm ch. Em th hi mt người tình nào đó ca em mà coi, nếu em có, liu xem nó có mun ly em làm v không? Nó s cười như phá vào mt em, nếu không nói là nh vào mt hay nn cho em mt trn. Mà chính bn thân hn cũng đâu có đáng hai đng cô-pêch v! Thế thì vì sao, em nghĩ th coi, vì sao em li chôn chân ch này? Đ người ta cho em ung cà phê hay nuôi em ăn ngon hay sao? Nhưng người ta nuôi em ăn đ làm gì? Mt người con gái khác, mt người con gái lương thin, chc s chng th nut trôi mt miếng, bi cô ta biết người ta nuôi cô ta vi mc đích gì. Em đã mc n m ch em, em s còn mc n tiếp, mc n cho đến khi nào mi người khách chán em ri, không thèm em na. Ngày đó chc chn s ti. Em đng trông mong gì vào cái tui xuân ca em. Thi gian trôi đi nhanh lm. Đến ngày đó người ta s tng em ra ca. Nhưng trước khi tng kh, người ta còn nhiếc mng, còn chi ra em chán chế, làm như không phi em đã hiến cho m ch cái tui xuân em, sc kho em, không phi em đã trao cho m y linh hn em, mà chính em mi là người gây thit hi cho m, chính em đã ăn cp ca m và làm cho m phi rơi vào vòng kh s. Và đng có ch ai bênh vc em đâu! Nhng đa con gái khác – bn đng nghip ca em – s đp lên lưng em đ nnh hót m ch, bi vì chính chúng nó cũng là nô l c ri và đã mt đi t lâu mi tình thương và lương tâm. Chúng đu là nhng đa hèn c, và trên đi này không có li chi ra nào bn thu lơn, ti t hơn, đc ác hơn nhng li chi ra ca chúng – Em đã b li đây tt c: sc kho, tui xuân, sc đp, hi vng, và mi hai mươi tui đu em s trông như mt m đàn bà ba mươi. Đó là nếu may chưa b m đau đy! Phi t ơn Chúa vì vy! Anh dám chc em tưởng rng em đâu có phi làm vic, rng ngày nào đi vi em cũng là ngày ăn chơi. Nhưng trên đi này không có và cũng chưa bao gi có mt vic làm nào cc nhc hơn vic làm ca em, và tim em l ra phi tan thành l mi phi. Và em đâu có dám tht ra mt li nào, mt tiếng nào hết khi người ta tng em ra khi đây. Em s b ra đi li thi như mt người có ti. Em s đi đến mt nhà khác, ri nhà th ba, ri nhà khác na, và cui cùng em s sa vào mt nơi ph hàng C; và đó không lúc nào người ta ngt đánh đp em, dù em chng ti tình gì hết. đó khách làng chơi s đánh đp em trước đã ri mi hôn em sau. Em không tin là đó khn nn như vy sao? Hôm nào th đến mà coi! Có l em s được nhìn thy tn mt. 

Anh đã nhìn thy mt đa con gái, lâm vào cnh đó mt đêm giao tha. Người ta đùa ct qung nó ra ngoài tuyết ri khoá ca li đ cho nó “ngui” bt vì trong nhà nó kêu la quá. Mi chín gi đêm nó đã say mèm, đu tóc ri bù, na người trn, toàn thân đy vết tím bm. Mt nó đánh phn, nhưng dưới mt nó có nhng qung thâm ln, ming mũi có máu chy ra. Mt tên qun xe va đánh đp nó. Nó ngi trên bc đá cu thang, tay nm mt con cá ướp mui. Nó la rú lên và c li nhi mãi nhng câu than thân ti phn, tay thì đp đp con cá ướp mui đó xung bc cu thang. Có nhng tên phu xe, lính tráng say rượu vây chung quanh nó; bn chúng cười đùa chc gho đa con gái. Em không tin là mt ngày nào đó em s ging như đa đàn bà kia phi không? Anh cũng không mun tin. Nhưng ai biết đâu đy! Cách đây tám hay mười năm gì đó, m đàn bà có con cá ướp mui y t nơi khác ti tnh này, tươi sáng như mt thiên đng bé nh, ngây thơ, trong trng, không vn mt ht bi, đy thn thùng bn ln. Có l nó cũng đã như em, cũng kiêu hãnh và d gin hn, mt nhìn như mt hoàng hu, và tin rng hnh phúc đang ch đi người nào yêu nó và người nào được nó yêu. – Và rt cuc như em thy đy! Và liu em nghĩ như thế nào, nếu trong cái lúc ngi cm con cá ướp mui đp đp xung nhng bc thang đá đó, người say mm và đu tóc bù xù như thế, nó bng s nh ti tt c nhng năm trong trng ngày xưa dưới mái nhà cha m, hi nó còn đi hc, và cu con trai hàng xóm đi theo ve vãn nó dc đường và th bi vi nó rng cu s yêu nó sut đi và s hiến dâng trn đi cu cho nó, ri hai người cùng ước hn s yêu nhau mãi mãi và khi nào ln lên nht đnh s ly nhau ngay?… 

Không, Liza ! Giá em được chết trong mt xó xnh nào đó, trong mt căn hm dưới đt nào đó như người đàn bà b bnh lao anh va nói lúc nãy, thì đó còn là mt hnh phúc cho em, tht đy. Em nói đến nhà thương? Giá người ta ch em vào nhà thương thì còn là phúc! Nhưng nếu m ch em vn còn cn đến em? Bnh lao đâu phi như bnh cm st. Người b bnh đó cho đến giây phút cui cùng còn ôm hi vng và nói mình vn còn kho: h t di mình, và như vy càng có li cho m ch. , đúng vy đó. Em đã bán linh hn cho m y, và hơn na em li còn mc n m y. Em đâu còn được quyn há ming ra na. Đến lúc nào em hp hi, mi người s quay mt đi và lìa b em, bi đến lúc đó thì em còn làm được cái gì cho h? Trái li, người ta còn trách mng em là đã choán nhiu ch quá, là sao không chết nhanh cho khut mt! Em cũng không xin được ngm nước mà ung; và nếu ai có múc cho, nó cũng s chi ra em: “Đến bao gi mày mi chết m mày đi cho ri h cái con chó cái kia? Mày rên ư như thế thì ai mà ng được, khách nào mà chu được h?” Đúng như vy đó. Chính anh đã nghe thy người ta mng chi như vy. Trong lúc em đang na sng na chết người ta s qung em vào mt xó ti tăm nht, hôi thi nht trong hm… đó m ướt, ti tăm. Đi đến lúc by gi nm rũ ra đó mt mình em mi nghĩ li ư? Và lúc em chết ri, có nhng bàn tay xa l s lau ra thân th cho em qua quít, vi vàng, tay va lau ming va chi th. Chng mt ai s th dài khi nghĩ đến em, chng mt ai s đến ban phép lành cho cơ th em, người ta ch mun mau mau thoát được em cho rnh n. Người ta s mua mt c áo quan xu xí, và s mang em đi chôn như hôm nay người ta mang chôn người đàn bà xu s kia; ri người ta s cùng ung rượu đ tin bit vong linh em. Huyt thì đy bùn và tuyết đã tan thành nước. Nhưng người ta s không làm l mai táng gì cho em đâu! – “Nào, Vania, h đu kia xung! Đây là ch an ngh ca ri!… Kìa, đến đây mà cũng vn còn chng mông lên tri kìa!… Căng dây thng ra, con kh!” – “Ri, ri, thế này được ri!” – “Được ri cái gì? Không thy con m nó b lt nghiêng đi kia à? Dù sao thì nó cũng là người như ai ch! Thôi, k m nó, lp đt mau!” Bn h cũng chng mun mt thi gi cãi nhau v em làm gì na. H s lp vi mt lượt đt bùn cho nó xong và s đi ra quán ung rượu. Và đi vi em như thế là hết, người ta thôi không nghĩ đến em na. M nhng người khác còn có con cái, chng, cha h đến thăm viếng, còn m em thì sao: không mt git l, không mt tiếng th dài, không mt li cu nguyn và s không mt ai, không mt ai hết trên đi này, không bao gi còn đến vi em na. Tên em s biến khi mt đt này, như là em chưa bao gi có mt, như là em chưa h sinh ra! Ch có bùn, và ly… Ri đến đêm, ti gi nhng người chết nhm dy, em s mc sc đp vào np áo quan và la lên: “Hãy cho tôi ra vi, hi nhng con người lương thin! Tôi mun nom thy ánh sáng! Tôi đã sinh ra nhưng chưa được sng; đi tôi là mt tm gi rách cho khách qua đường chùi chân; người ta đã ung đi mt cuc đi tôi, đã bán mt đi tôi ph hàng C! Hãy cho tôi ra vi, hi nhng con người lương thin! Tôi mun được sng li mt ln na!” 

Tôi nói say sưa đến ni c tôi bng nghn li… và tôi ngng bt. Tôi git mình ngi nhm dy trên giường, cúi đu xung s hãi, tim đp mnh, tôi bt đu lng nghe: có cái gì đang làm tôi lo lng. 

T lâu tôi đã linh cm thy tôi đã làm đo ln c tâm hn nàng và đp v trái tim nàng, nhưng càng tin chc bao nhiêu tôi li càng mun đt ti mc đích mt cách mnh m và nhanh chóng by nhiêu. Vâng, chính là trò đùa đã lôi kéo tôi đi, mà cũng không hn ch là trò đùa… 

Tôi biết là tôi đã nói mt cách khó khăn, đóng kch, kiu sách v, nói tóm li, tôi chng biết ăn nói cách nào khác ngoài cách nói “ht như sách v“; nhưng điu đó không làm tôi bn tâm. Tôi biết rng nàng s hiu được tôi, và cái li nói sách v đó s giúp ích tôi rt nhiu trong vic này. Nhưng bây gi, sau khi đã đt được mc đích, tôi bng đâm ra s

Không, chưa bao gi, chưa bao gi tôi được chng kiến mt ni tuyt vng đn đau đến thế! Nàng nm đó, mt vùi vào gi và hai tay ôm cht ly nó. Nhng tiếng nc n, m c như mun phá v ngc nàng. C cái thân hình non tr đó run ry như b cơn co git. Nhng tiếng nc n cht cha trong c hng và làm nàng nghn ngào đó bng thoát ra thành nhng tiếng rên xiết. Ri nàng li vùi mt vào gi sâu hơn na; nàng không mun mt ai đây biết ni đau kh cùng nhng git l ca nàng. Nàng cn gi, nàng còn cn cánh tay nàng cho đến bt máu (v sau tôi nom thy), hoc lun nhng ngón tay vào m tóc ri bi nàng nm tht cht, co cng c người li, nhn th, cn cht răng. 

Tôi đnh nói vi nàng mt câu, bo nàng bình tĩnh li, nhưng thy không còn can đm na; ri tht nhiên, cm thy toàn thân rét run lên như hong s, tôi nhy b xung đt, ln mò tìm qun áo mc vào và kiếm cách chun. Trong phòng ti om: loay hoay mãi tôi vn chưa chun b xong. Tay tôi bng s thy mt bao diêm và mt giá nến còn nguyên mt cây. Ánh sáng va xoè lên Liza đã vi ngi nhm ngay dy, mt nhăn nhó và nhìn tôi vi mt n cười gn như điên di, v mt ngây ngô. Tôi đến ngi cnh nàng, cm ly hai tay nàng. Nàng tnh li, chm v phía tôi, đnh bá c tôi nhưng không dám, và t t ng xung trước mt tôi. 

– Liza yêu quý, anh đã lm… Tha li cho anh. – Tôi bt đu nói, nhưng nàng siết cht tay tôi gia tay nàng, cht đến ni tôi tưởng đã nói ra điu gì không phi, tôi bèn nín lng. 

– Liza, đây là đa ch ca anh. Đến thăm anh nhé! 

– Em s đến, – nàng nói kh, ging qu quyết, nhưng vn không ngng mt lên. 

– Gi thì anh đi v. Chào em nhé… và hôm nào găp li em! 

Tôi đng lên, nàng cũng đng lên và mt bng đ bng, rùng mình mt cái, v ly chiếc khăn quàng ghế qun vi vào người kín đến tn cm. Ri sau đó nàng li mm cười rt ng ngn, mt li đ ng lên và ngó tôi rt kì khôi. Điu đó là tôi đau đn, tôi mun bước vi ra và đi ngay. 

– Ông ch mt phút, – nàng bng gi vi tôi li lúc tôi ra ti ca và gi ly vt áo măng tô tôi. Nàng đt giá nến xung và chy đi, chc là nàng quên cái gì và mun cho tôi xem. Mt nàng ng hng, mt long lanh, môi cười tm tm: có chuyn gì vy? Tôi đành đng đi. Chng mt phút nàng quay li, mt nhìn xung như mun xin li. Bây gi không còn là khuôn mt, đôi mt nhìn ban nãy u ám, ng vc và bướng bnh na; cái nhìn ca nàng bây gi du dàng, gn như van xin, đng thi li tin tưởng, v v và bn ln. Đó là cái li con tr thường nhìn nhng người chúng yêu thương khi chúng đang mun xin mt cái gì. Mt nàng nâu nht, đôi mt đp và nhanh nhn, biết biu l tình yêu và tình ghét. 

Thy khi cn ct nghĩa cho tôi điu gì – như tôi là mt k siêu phàm có th hiu biết mi s mà không cn ging gii, – nàng đưa cho tôi mt mnh giy. Lúc đó c khuôn mt nàng sáng lên mt nim vui hn nhiên thơ di. Tôi m t giy: đó là mt bc thư gi cho nàng ca mt sinh viên trường thuc nào đó hay đi loi như thế, mt bc thư t tình, rt cu kì, hoa lá và bay bướm, nhưng li hết sc kính trng. Tôi không còn nh rõ tng câu, nhưng tôi nh rt rõ, tôi đã cm thy qua li hành văn hoa mĩ y mt tình cm rung đng, chân thành, không th gi to. Lúc đc xong, tôi bt gp cái nhìn đăm đăm ca nàng đang cháy bng, tò mò và st rut như cái nhìn mt đa tr con. Mt nàng dán vào mt tôi, và nàng nóng lòng đi xem tôi s nói gì. Bng mt vài câu nói vi vàng nhưng có cái gì kiêu hãnh và sung sướng nàng ct nghĩa cho tôi biết là nàng được mi ti mt bui d vũ gia đình, “mt gia đình rt tt”, “toàn nhng người trong nhà và không ai hay biết gì hết, hoàn toàn không hay biết gì”, vì nàng mi ti chn này đ th xem thôi, ch không có ý đnh li mãi mãi, và nht đnh s ra đi khi nào tr hết n. Và hôm đó chàng sinh viên kia cũng có mt đy. Chàng nhy và nói chuyn vi nàng sut bui và hóa ra hi bé hai người đã có quen nhau Riga, đã chơi đùa vi nhau đó, nhưng lâu quá ri. Chàng còn biết c cha m nàng na. Nhưng chàng không biết gì v chuyn này ca nàng, tuyt đi không biết tí gì hết và cũng không ng vc gì hết! Ri ngay sáng hôm sau (nghĩa là cách đây ba hôm) chàng trao bc thư này cho nàng qua tay mt người bn gái đi cùng vi nàng ti hôm đó “và … đó, có vy thôi”. 

K xong nàng xu h cúi mt xung, đôi mt vn còn long lanh. 

Người con gái ti nghip y đã gi lá thư ca chàng sinh viên như mt báu vt, và nàng đã cho tôi xem cái báu vt duy nht đó ct là đ cho tôi biết, trước khi t giã, rng người ta cũng có th yêu nàng, yêu trung thc, chân thành, người ta cũng có th viết thư cho nàng bng mt ging kính trng lm ch. Chc chn bc thư s ch đ nm đó, trong mt cái hp, và nàng s không có mt bc nào tiếp theo. Nhưng cn gì, b tôi tin chc nàng s gi nó sut đi như mt k vt; như mt nim kiêu hãnh, mt s bin bch cho nàng, và đúng lúc này nàng bng nh ti bc thư đó và mang ra khoe vi tôi, đ hãnh din mt cách ngây thơ và ly li v t trng trước mt tôi, đ tôi tán dương nàng. Tôi không nói gì vi nàng hết, tôi ch siết cht tay nàng và bước ra. Sao lúc đó tôi mun bước ra ngoài đến thế!… 

Tôi đi b sut t đó v nhà, mc dù tuyết tan vn đang còn rơi tng nm ln. Tôi đau đn, tôi mt mi, chán chường và trong lòng thy vô cùng băn khoăn. Nhưng qua ni băn khoăn y tôi đã thoáng thy loé lên mt s tht. Mt s tht vô cùng xu xa! 

 

  

8.

Nhưng tôi không chu tha nhn cái s tht đó sm như vy. Sáng hôm sau, lúc thc dy sau my gi ng nng như chì, sau khi đã hi tưởng li ngay lp tc nhng biến c ngày hôm trước, thì chính tôi cũng phi ngc nhiên v cái tình cm u m ca tôi lúc nm cnh Liza, v tt c nhng điu tàn nhn và b i mà tôi đã nói cho nàng nghe. “Người ta có th làm xáo trn h thn kinh ca đàn bà đến mc y được chăng? Tht là lm ging! Mà cn gì mình phi cho nó đa ch cơ ch! Ng nh nó đến tht thì làm sao?… , mà đến thì đến! Ch sao…” 

Nhưng tt nhiên ngay lúc này thì đó không phi là điu quan trng nht: điu quan trng nht là phi vãn hi danh d mình dưới mt hai tên Zverkov và Simonov. Còn Liza thì tôi đã quên khuy mt nàng ngày sáng hôm đó vì b ám nh bi ý nghĩ trên. 

Trước hết phi tr Simonov ngay tc thì món tin tôi n hôm qua. Tôi đã quyết đnh dùng bin pháp cc đoan là vay Anton Antonovich mười lăm rúp. Mt tình c may mn là sáng hôm đó ông ta li đang trong tâm trng cc kì vui v, nên đã bng lòng ng tin cho tôi ngay. Tôi mng đến ni trong lúc kí giy n tôi bng but ming k cho ông ta nghe, hết sd dãi, bng mt ging rt ung dung rng “đêm qua đi ăn chơi vi my người bn thân  Hôtel de Paris. Ăn mng mt người bn hc cũ, có th nói là khá thân, quen nhau t hi còn nh. Mng anh ta được thăng chc. Ông biết không: mt gã ăn chơi hng b đy. Hi còn con trai được nuông chiu, nhưng gia đình khá gi lm. Nhiu ca, s nghip ly lng, thích hài hước, có duyên, s đào hoa… ông hiu không? Sau sáu chai sâm banh c bn r nhau đi xung đó…” Tt c c tuôn ra rt d dàng, bng mt ging trơn tru và t đc lm. 

V đến nhà tôi viết ngay cho Simonov mt bc thư

Cho đến bây gi tôi vn còn t phc cái li nói trôi chy và thng thn ca bc thư đó cùng vi li hành văn tht xng đáng là ca mt người quân t. Tôi quy ti hoàn toàn v phn tôi mt cách khéo léo, quý phái và nht là không có mt ch nào tha. Tôi xin t ti, “nếu còn được phép đ t ti”, bng cách nói rng do không quen ung rượu, nên li rượu đu tiên tôi ung (gi là ung) trong lúc ch my người  Hôtel de Paris t năm đến sáu gi đã làm tôi hoàn toàn choáng váng. Tôi xin li Simonov trước nht; nhưng tôi cũng xin chàng chuyn h li t ti ca tôi đến my anh bn kia, nht là Zverkov, mà tôi đã… “nh li như qua mt gic mơ…”, tht li nng, tôi tin thế. Tôi còn thêm rng đáng l chính tôi phi đến trình bày mi phi, nhưng tôi b nhc đu quá, và nht là cm thy vô cùng bi ri. 

Tôi đc bit hài lòng v “cách nói nh nhàng”, thm chí hơi phóng túng (nhưng hết sc thích hp), biu l qua nhng câu xin li và, hơn hết mi li gii thích nào, nó s phi cho bn chúng hiu rng “toàn b câu chuyn b i hôm qua” đi vi tôi chng nghĩa lí gì hết: tôi đâu h b bóp bp như quý ngài có l đã tưởng, mà ngược li, tôi đã suy ngm tt c v đó hết sc là bình tĩnh, đúng theo tinh thn ca mt người quân t biết t trng. “Cn phi cho tui tr nó qua đi”. 

Đc li lá thư tôi còn t nh rng có mt v gì đó rt sang trng. Ti sao? Ti tôi là mt con người có văn hóa, con người thông minh ch sao! Mt k nào khác đa v tôi chc s không biết cách nào mà g ra được, còn tôi, tôi đã ra khi vòng mà tôi li còn đùa ct na là đng khác. Đó mi tht là con người ca thi đi, có hc, thông minh! V li dù sao thì li là rượu c… A hèm!… Không hn. Tôi đâu có ung rượu mnh lúc ngi ch bn chúng t năm đến sáu gi! Tôi đã nói di Simonov; nói di mt cách trơ tráo, và tôi không h xu h

Vi li tôi cn đếch gì! Điu quan trng là ra tay cho sch v đó mà thôi. 

Tôi b sáu rúp vào phong bì, niêm phong li và sai lão Apollon mang đến Simonov. Được biết là lá thư có tin trong đó, lão Apollon thy là h trng mi bng lòng mang đi. Chiu đến, tôi ra đường đi lang thang. Đu tôi hãy còn nhc và tôi cm thy choáng váng. 

Nhưng khi đêm dn xung, và khi bóng ti đã dày đc hơn, nhng n tượng cùng nhng suy tư ca tôi càng pha trn, ln ln vi nhau. Có mt cái gì trong tôi, trong tn cùng trái tim, trong tn cùng ý thc, mt cái gì không mun chết đi và l ra qua mt ni chán chường kì l. Tôi lang thang trong nhng ph phường nào nhit nht, sm ut nht: ph Meshankaya, Sadovaya, gn vườn hoa Yusupov. Tôi rt thích đi do trong nhng ph này, nht là vào lúc hoàng hôn, đúng vào lúc tht nhiu người – dân buôn bán, th thuyn xong vic tr v nhà, trên mt in hn nét mt nhc. Điu làm tôi thích thú chính là cái náo đng tm thường đó ca cuc sng hàng ngày. Nhưng ln này tt c cái n ào đó li làm tôi bc mình thêm. Tôi không còn t ch được na. Mt cái gì đã nhen lên trong lòng tôi, nhen lên đau đn và không mun xa ri. Tôi tr v nhà, lòng trĩu nng. Ta h có mt ti li nào đó đang nm trong tâm hn. 

Tôi b dày vò day dt bi ý nghĩ rng Liza sp đến. Có điu l, là trong tt c nhng k nim hi đêm, cái k nim v Liza tách bit hn ra và làm tôi băn khoăn l thường. Hi chiu, tôi đã thôi không nghĩ ngi gì hết và tôi vn còn rt hài lòng v lá thư tôi viết cho Simonov. Nhưng h c nghĩ ti Liza là tôi li bc dc, y như cái nguyên do chính là s bc dc ca tôi là Liza vy. 

“Nếu nàng là tôi thì sao? – Tôi c luôn luôn nghĩ thế. – A, chng sao hết! C vic đến. A hèm!… Ch có điu khó chu là nàng s nhìn thy cnh sng ca mình. Hôm qua mình đã đóng vai mt người hùng trước mt nàng, còn bây gi… Mình sng buông th thế này tht by quá! C như là ch ca thng ăn mày. Mà hôm qua mình đã chơi b cánh din như thế đ đi ăn cơm! Nhìn cái đivăng rách lòi c bông ra thế kia! C cái áo mc đi ng này na, ch khác gì cái gi rách!… Nàng s thy hết; và cũng s gp c cái lão Apollon kia na. Con vt này chc chn s làm nàng gin ch không phi đùa; nó s mượn c này c khác ct đ mình cáu cho mà coi. Còn mình y à, đương nhiên ri, mình s li s run lên, cung cung nhy cà tưng cà tưng trước mt nàng, ri qun cht chiếc áo choàng vào người, ri cười cười, ri di trá… Chó tht! Mà đâu đã hết: đê tin hơn na, khn nn hơn na là mình li phi đeo cái mt n la di đó!…” 

Nghĩ đến đy tôi bng thy chóng mt. 

“La di? Có thc là la di không đã? Hôm qua mình rt thành thc khi din thuyết vi Liza. Mình còn nh mình đã có mt xúc cm thc s. Mình mun gi ra nơi nàng nhng tình cm tt. Nàng khóc được như vy là tt lm, như vy là được lm!…” 

Nhưng tôi vn không sao yên tâm được. Sut c bui ti, thm chí sau chín gi – lúc mà theo tôi tính Liza không th đến na – tôi vn không ngng nghĩ đến nàng và không ngt nhìn thy nàng trong tưởng tượng, cái hình nh ghi sâu vào kí c nht đêm hôm trước: lúc tôi bt que diêm và nhìn thy khuôn mt tái nht, nhăn nhó đó ca nàng, cái nhìn vô cùng thm thiết đó ca nàng. Và n cười khi y mi thm hi làm sao, gượng go và nhăn nhó làm sao! Nhưng lúc đó tôi chưa hay rng mãi mười lăm năm sau đó tôi vn còn hình dùng ra Liza dưới dung mo đó, vn vi n cười ti nghip và nhăn nhó đó. 

Sáng hôm sau tôi đã li sn sàng coi mi vic xy ra như mt chuyn vô lí mà cái thn kinh bnh hon ca tôi đã quá phóng đi. Tôi luôn luôn nhn ra cái đim yếu này ca tôi và s hãi cho nó lm: “Mình lúc nào cũng hay thi phng, – tôi thường nhc nh tôi như thế, – chc là bnh ri”. Vy mà… vy mà tôi vn c t nh “Liza s ti”; quanh đi qun li tôi ch nghĩ có thế: “Liza s ti, Liza s ti!” Điu đó làm tôi phát điên: “Liza s ti! Nht đnh Liza s ti!” Tôi va kêu m lên va đi đi li li trong phòng. Nếu không hôm này thì mai! Thế nào nó cũng mò ra được mình! Ôi, khn nn thay là cái lãng mn ca nhng tâm hn trong trng! Ôi, đê tin! Ôi, ngu xun! Ôi tm thường thay nhng tâm hn đa cm vô duyên! Ti sao mình đã không hiu như vy? À, mà ti sao mình đã không hiu được như vy ch?… Nhưng đến đây tôi ngng li, lòng vô cùng băn khoăn bt rt. 

“Nhưng ti sao, ti sao ch cn vài câu nói, – tôi cht nghĩ, – ch cn mt chuyn ái tình, (mà ái tình gượng ép, ba đt), cũng có th hoàn toàn đo ln được mt đi người! Qu là mt vùng đt còn trinh nguyên!” 

Đôi khi tôi có ý nghĩ là chính tôi nên đến đ k cho nàng “tt c mi chuyn” và xin nàng đng đến na. Nhưng khi ý nghĩ này va đến vi tôi thì tôi đâm ra gin d đến đ giá lúc này tóm được nàng đây tôi s xé xác “con Liza khn kiếp” y ra, tôi s chi ra nàng, tôi s nh vào mt nàng, tôi s đui nàng đi và đánh cho mt trn nên thân! 

Nhưng ri mt ngày trôi đi, ri ngày th hai, ngày th ba, vn không thy nàng đến. C sau chín gi là tôi yên tâm hn, thm chí tôi còn mơ mng rt là khoái chí na. “Mình s cu vt Liza… nghĩa là ch cn thuyết cho nàng khi nàng ti thăm mình…. Mình s giáo hóa nàng, s khai trí cho nàng. Ri mình cũng s đ ý thy là nàng yêu mình, yêu say mê… nhưng mình gi v như không biết (ti sao tôi làm như vy tôi cũng không rõ, có l là do ưa chung nhng tình cm đp chăng)… ri hết sc bi ri, cm đng và rưng rưng nước mt, nàng quỳ xung chân mình và nói rng mình là v cu tinh ca nàng, và nàng yêu mình hơn ai hết trên đi… Mình mê mn bàng hoàng. – “Liza, – mình nói, – em tưởng là anh không nhn thy tình yêu ca em sao? Anh nhn thy hết, anh đoán được hết, nhưng anh không dám chiếm đot trái tim em, bi vì anh có nh hưởng vi em quá nhiu nên anh s rng em đã ch yêu anh gượng ép. Ch vì lòng biết ơn, em phi c ép mình đáp li tình yêu ca anh, em c t gây trong em mt tình cm mà có l em không có, anh không mun thế, bi như thế anh s mang ti là đc tài, như thế là khiếm nhã” (tóm li, đến đây tôi lúng túng trong nhng tinh tế ca tình cm tht quý phái, tht là ‘Âu châu’, kiu George Sand). Nhưng gi đây em thuc v anh ri, em là tác phm ca anh ri, ôi, người em nh trong trng, mĩ miu, ôi người v hin ca anh!” 

Và nhà anh đó, t do và mnh d

Em bước vào và ng tr đi em! 1 

Ri hai người s sng vô cùng hnh phúc, s đi ra ngoi quc, vân vân và vân vân… Tóm li, khi tưởng tượng đến đây tôi cm thy xu h đến ni tôi đã phi thè lưỡi t chế giu mình. 

“Vi li – tôi nghĩ – chưa chc người ta đã đ cho nàng đi. Bi hình như người ta không cho phép các cô gái đi chơi, nht là vào bui chiu (không hiu sao tôi c tin là nàng phi đến tôi vào bui chiu đúng sáu gi). Nhưng nàng nói vi mình là nàng chưa b ràng buc hn, nàng vn còn có mt s quyn đc bit. Nghĩa là…. A hem!… Chó tht! Nghĩa là nàng s đến! Chc chn nàng s đến!” 

Cũng may là sut my hôm đó tôi còn có lão Apollon xc láo kia đ gii su. Lão làm tôi mt hết c kiên nhn. Lão già Apollon là mt tai ha, mt bnh dch mà tri đã gieo xung cho tôi. Tôi và lão đã gay gt, hm hc vi nhau t my năm nay ri và tôi ghét cay ghét đng lão. Tri, sao tôi ghét lão đến thế! Có l trên đi này tôi chưa căm thù ai như lão. Lão là mt người có tui, có b tch quan trng. Ngoài vic săn sóc tôi, lão còn làm ngh th may na. Lão khinh tôi, không hiu sao, khinh tôi không đ đâu cho hết và luôn luôn ngó tôi bng con mt trnh thượng không th chu ni. V li ai lão cũng nhìn trình thượng như vy. Ch nom thy cái đu bt tóc vàng hoe, cái m tóc xoã xung trán un xoăn lên và thoa du cn thn, cái ming nghiêm ngh hình ch Y đó là quý v cm thy ngay đó là mt nhân vt không h biết t hoài nghi mình. Đó là mt mô phm cc đoan, tên mô phm ln nht mà tôi chưa tng thy trên thế gian này; hơn na hn li còn có mt lòng t ái có th ví ngang vi Alexandre de Macedoine! Lão yêu tng cái khuy trên áo ca lão, tng cái móng tay ca lão. Lão đi x vi tôi như mt k đc tài đi x vi bn dân đen, rt hiếm khi lão nói vi tôi, và khi nào phi nhìn tôi thì luôn luôn đó là môt cái nhìn rn đanh, đy t ph và giu ct, mà đôi khi làm tôi phát điên lên. Lão làm cho tôi mt vic gì là làm vi mt c ch cc kì khoan dung. Vi li, hu như lão chng làm gì cho tôi hết và không h cho mình có bn phn phi làm cho tôi mt cái gì hết ráo! Không còn nghi ng gì na: lão cho tôi là mt thng ng hng nht trên đi, và s dĩ lão còn “chu ni cái mt tôi” là vì tôi tr lương cho lão. Lão bng lòng vi brúp mt tháng đ “không làm cái gì” cho tôi. Vì lão mà tôi phm thêm nhiu li na. Tôi ghét lão đến đ h c nghe tiếng bước chân lão là tôi đã đ b đng kinh ri. Nhưng cái làm tôi không tài nào chu ni là cái li nói không thèm un lưỡi ca lão. Lưỡi lão ln quá hay b tt gì đó mà nói c d d ra, không un lưỡi gì hết, mà còn ly làm khoái chí là khác, chc tưởng phát âm như thế còn làm tăng thêm cái v oai v ca lão hay sao. Lão ưa nói vi mt ging nhè nh, đu đu, hai tay chp sau lưng và đu thì cúi xung. Nhưng cái làm tôi điên tiết nht là khi lão bt đu cao ging đc kinh trong phòng lão (cách phòng tôi ch có mt bc vách mng). Tôi đã bao nhiêu ln đu khu vi lão ch vì thế. Nhưng lão c thích đc vào bui ti, ging nhè nh, đu đu, ê a, c y như là đc đu giường người chết. Mà qu nhiên lúc v già lão làm như vy: người ta thuê lão đc kinh đu giường người chết. 

Vy mà tôi không tài nào đui được lão già đi, c như th đi lão đã dính lin vi đi tôi. Mà chính lão cũng không chu ri tôi ra na. Tôi không th sng được trong mt khách sn có đ đc; ch tôi sng là cái v c, là cái hp diêm ca tôi, nơi đó tôi lánh mt và trn tránh toàn th nhân loi, còn lão Apollon, có qu thn ha may mi hiu ti sao, đi vi tôi hình như là mt phn gn lin vi ch tôi . Và vì thế sut by năm tri tôi không th tng lão già ra khi ca được. 

Tôi không th nào gi lương ca lão được quá hai ngày. Lão s làm m ĩ lên ngay tc thì và ri tôi không biết đng nào mà chui c

Nhưng my hôm xy ra v kia tôi đã cáu sườn vi c thế gii đến đ tôi nht quyếtrng pht lão Apollon và gi lương lão li trong hai tun. Đã t lâu – cách đây hai năm – tôi đã chun b chơi lão cái v này ch ct cho lão biết rng lão không có quyn làm ra cái điu quan trng vi tôi, rng bt c lúc nào mun tôi cũng có th không tr lương cho lão. Ln này tôi nht quyết không nói gì vi lão hết, ch mt mc lng thinh đ đè bp cái thói kiêu căng ca lão và đ lão phi hi tôi trước s tin đó. Tôi s rút brúp trong ngăn kéo ra, s giơ cho lão xem đ lão biết là đó, có tin đó, nhưng tôi c tình gi li, “tôi chưa mun, phi, chưa thèm mun tr cho lão, bi vì tôi thích thế, bi vì đó là cái ý mun lãnh chúa ca tôi”, bi vì lão xc láo, lão l mãng. Nhưng nếu lão chu ăn nói t tế vi tôi, có th tôi s ngui đi và tr cho lão, bng không, lão s phi ch hai hay ba tun, thm chí mt tháng cũng nên… 

Nhưng tôi tc gin đến my thì tc gin, cui cùng li vn là lão thng. Tôi không th cm c được quá bn ngày lin. Lão bt đu bng nhng trò mà lão vn hay làm trong nhng trường hp đó, bi đây không phi là ln đu v y xy ra (tôi đã biết thuc lòng trước tt c nhng trò h lưu ca lão ri): mi đu lão ném cho tôi mt cái nguýt tht dài, nht là lúc tôi đi ra ca hoc v nhà. Nếu tôi cm c bng cách làm b không thèm đ ý đến cái thâm kế đó ca lão, thì lão bt đu bước sang chiến thut th hai, mà vn không thèm nói mt li: đt nhiên không có lí do nào hết, lão lng lng bước vào phòng tôi trong lúc tôi đang đc sách hoc đang đi đi li li, lão đng ngay gia ca, mt chân đ ra đng trước, mt tay sau lưng, và bt đu ngó tôi trng trng, không phi mt cái ngó nghiêm ngh, mà là mt cái nhìn hết sc khinh b. Nếu tôi hi lão mun gì thì lão không thèm đáp, c tiếp tc ngó tôi như vy thêm vài giây na, ri bm môi li, v mt đy ý nghĩa, chm rãi quay lưng đi và chm rãi bước v bung lão. Hai gi sau lão li ra khi bung và li xut hin ln na. Điên tiết lên, tôi không thèm hi lão mun gì na. Tôi vênh mt lên kiêu ngo, hách dch, và ngó thng vào mt lão. Có khi tôi và lão trong mt hay hai phút c ngó nhau chm chm như vy. Sau đó lão li t t quay lưng đi, hết sc trnh trng, và li khut mt trong hai gi

Nếu chiến thut đó không làm tôi nao núng và nếu tôi vn còn tiếp tc cm c, thì lão bt đu va ngó tôi va th dài, th dài thườn thượt, rõ tht là sâu, ta như làm vy là đo được tt c chiu sâu cái sa đa tinh thn ca tôi, và c nhiên, rt cuc, lão li thng. Còn tôi thì gin điên lên, tôi la, tôi hét, nhưng ri cui cùng vn phi đi theo con đường chính lão mun tôi đi. 

Nhưng ln này, lão va mi tung ra cái chiến thut đu tiên ca lão, nghĩa là lườm nguýt, thì tôi ni xung lên và tn công lão ngay. (Chưa có chuyn đó thì thn kinh tôi đã b kích thích quá đi ri!…) 

– Ê, đng li! – Tôi hét ln khi lão va quay lưng đi, chm chp và yên lng, mt tay chp sau lưng, đi v phía bung lão. – Đng li! Li đây tao bo! – Và chc tiếng la ca tôi tht thanh đến ni lão phi quay gót li, và ln này còn ngó tôi vi mt v ngc nhiên na. Nhưng lão vn lng thinh, và cái đó mi làm cho tôi càng điên tiết hơn. 

– Ti sao không được phép mà mày dám bước vào phòng tao và đng ngó tao như thế? Tr li ngay! 

Lão đim nhiên ngó tôi thêm đ ba mươi giây na, ri li sa son quay lưng đi. 

– Đng li đó! – Tôi rng lên và chy li phía lão. – Không nhúc nhích! Nào! Bây gi tr li tao ngay: mày ngó tao như thế đ làm gì? 

– Đ xem ông có điu gì bo đng tôi làm, – lão đáp d d, sau mt lúc yên lng, bng cái ging nhè nh đu đu, lông mày nhướn lên, đu hơi ng sang mt bên, và tt c các điu b đó được làm vi v bình thn d s

– Tao không hi chuyn đó, không hi chuyn đó, không phi thế, đ súc sinh! – Tôi hét, gin đến run người. – Tao nói cho mày biết đây này, quân súc sinh, ti sao mày đã vào phòng tao: mày thy tao không tr lương cho mày, nhưng mày không thèm hi tao vì mày t ph, t kiêu, và mày ngó tao mt cách ngu xun như thế là đ trng pht tao, đ hành h tao, hiu chưa? Mà mày đâu có biết thế là khn nn, khn nn, khn nn! 

Lão li bt đu sa son quay lưng đi, không nói na li, nhưng tôi nm áo lão li. 

– Nghe đây này! – Tôi hét tht ln. – Tin đây này, mày thy chưa? (Tôi rút tin trong ngăn kéo ra). Byrúp. Nó đó, đúng brúp, không thiếu mt xu. Nhưng mày s không được s đến nó, mày s không được s đến nó chng nào mày không chu l phép đến xin li tao. Mày hiu chưa? 

– Cái đó không được, – lão tr li dõng dc l thường. 

– Cái đó phi được! – Tôi hét lên. – Tao th danh d vi mày là nu không thì mày s không có lương. 

– Tôi chng làm gì đ phi xin li ông c, – lão nói tiếp, như không h đ ý đến tiếng hét ca tôi, – bi chính ông va mi kêu tôi bng “quân súc sinh” xong, mà tôi còn đi thưa cnh sát là đng khác. 

– Đi đi! Đi đi! – Tôi tru lên, – Đi ngay bây gi đi! Đi ngay đi, quân súc sinh! Súc sinh! Súc sinh! 

Nhưng lão ch mt mc ngó tôi. Ri lão quay lưng đi, không đ ý đến tiếng la ca tôi, cũng chng thèm ngonh đu li, lão t t bước ra. 

“Không vì cái con Liza kia thì đâu có đến ni này!” – Tôi t nh. Ri sau mt phút ch đi, rt nghiêm trang, nhưng tim đp thình thch, tôi đi vào bung lão Apollon. 

– Apollon! – Tôi nói bng mt ging nh nhàng nhưng như tt nghn trong c. – Mày đi gi ngay cnh sát v đây! 

Lúc đó lão đã ngi vào bàn, đã đeo kính vào và đang sa son khâu cái gì. Nhưng lúc nghe tôi ra lnh như thế, lão bng bt cười phì ra. 

– Đi đi! Đi ngay đi! Mày không đi thì mày biết tay tao! 

– Ông lon trí tht ri, – lão nói không thèm ngng mt lên, vn bng cái ging d d đó và va nói va lun ch vào kim. – Có đi ai đi thưa cnh sát đ cho b bt bao gi! Và còn nếu đ da tôi y à, thì vô ích, vì tôi không s đâu! 

– Đi đi! – Tôi nm vai lão và hét lên, ging lc đi. Tôi cm thy ch mt chút na là tôi s đánh lão. 

Nhưng ngay lúc đó ca bng m ra t t, êm như ru, và mt bóng người bước vào, ngng li ngưỡng ca, ngơ ngác và nhìn c hai chúng tôi. Tôi ngng mt lên, chết lng người vì xu h và chy vi v phòng. V đến đó, hai tay nm tóc, tôi da đu vào tường và đng ch

Hai phút sau tôi nghe thy tiếng bước chm chp ca lão Apollon. 

– Có người con gái nào hi ông, – lão va nói va ngó tôi mt cách đc bit nghiêm ngh, ri nhường ch cho Liza bước vào. Lão chưa mun đi vi, và c đng như vy nhìn chúng tôi vi v chế nho. 

– Bước đi! Bước đi! – Tôi hét vào mt lão. Ngay lúc đó chiếc đng h treo tường khò khè, ho hng ri đim by tiếng. 

Thch Chương dch t tiếng Pháp

——————————–

1. Thơ Nekrasov nói v tình yêu gia mt thanh niên và mt gái giang h. Thanh niên đó, chu nh hưởng ca phong trào ci cách xã hi Nga hi by gi, đã ci hun cô gái và sau ly nàng v làm v. Chú ý đây cái ma mai ca Dostoievski. (ND).

Ngun: DIN ĐÀN VIT NAM

Advertisements