NGÔI NHÀ CỦA MATRIONA Aleksandr Isaevich Solzhenitsyn

AleksandrIsaevich Solzhenitsyn (sinh 1918), nhà văn Nga, gii thưởng Nobel Văn chương 1970. Ngôi nhà ca Matriona là mt trong nhng truyn ngn ni tiếng nht ca ông.

SOLZHENITSYN truyen nganPhần 1

Ti km 184 tuyến đường st Matxcơva – Murom và Kazan, có đến hơn na năm sau ngày xy ra s c, tt c các chuyến tàu đu gim tc, chy tht chm. Hành khách c dán mũi vào ca kính, kéo ra ca lên xung: đang sa đường hay sao vy? Hay tàu chy sai gi?

Không. Qua khi đon đường này, tàu li bt đu tăng tc, hành khách tr v ch.

Riêng cánh lái tàu là biết rõ ngn ngành.

Và c tôi na.

1Mùa hè 1956, t sa mc nóng bng và bi bm, tôi tr v nước Nga mà chưa biết đi đâu. Chng mt nơi nào trên đt nước có người đang đi hay vy gi tôi – tôi bit tích đã mười năm. Tôi đơn gin mun v min Trung cho đ nóng, có tiếng lá rng xào xc. Nhng mun đi, đi mãi đ ri mt hút vào nơi sâu kín nht ca nước Nga, nếu có nơi nào như vy.

Mt năm trước ngày xy ra s c, bên này dãy Ural, tôi không kiếm được vic làm, chng l li đi làm phu phen tp dch. Đến mt chân th đin mt công trường t tế cũng đng hòng xin được. Thc lòng tôi ch mun đi dy hc. Nhng người am hiu bo tôi đng phí công đi li, mt tin tàu xe vô ích.

Nhưng ri cũng có chuyn biến. Lên hết cu thang Phòng Giáo dc Nhân dân tnh…, tôi hi thăm Phòng T chc và ngc nhiên khi thy cán b đây không ngi bên trong cánh ca bc da màu đen mà li ngi sau vách kính như trong hiu thuc. Tôi rt rè đến bên ô ca, cúi xung hi:

– Anh cho biết Phòng có cn giáo viên dy toán mt trường nào cách xa đường st không? Tôi mun đnh cư luôn mt nơi như vy.

Người ta soát xét tng câu tng ch trong h sơ ca tôi, chy hết phòng này sang phòng khác và gi đin đi đâu đó. K cũng là s l đây: ai cũng c xin v thành ph, nht là thành ph ln, càng ln càng hay. Và tôi được xếp luôn mt ch: Đng Cao. Riêng cái tên cũng đã làm tôi vui sướng.

Cái tên đã không đánh la tôi. Trên mt ngn đi nm gia nhng khe nước nh, ri li nhng ngn đi nh khác, có rng vây quanh, bên mt đm nước và mt con đp nh, Đng Cao chính là nơi mà sng chết đu rt đi thanh bình. Tôi đã ngi rt lâu trên mt gc cây rng và ước chi ngày ngày không cn ăn sáng ăn trưa, min sao được lưu li nơi này, đêm đêm nghe tiếng cành lá xào xc trên mái nhà, không bao gi nghe thy tiếng loa đài t bt c đâu và tt c thế gian đu im lng.

Nhưng than ôi, đây người ta không sn xut bánh mì! Không buôn bán thc phm! C làng phi lên tn th xã khuân v hàng bao ti đ ăn thc ung.

Tôi quay li Phòng T chc đ nài n bên ô ca nh. Thot tiên người ta còn không mun tiếp chuyn tôi na. Nhưng ri h li chy hết phòng này phòng n, gi đin, than phin và cui cùng, đánh máy vào Lnh điu đng ca tôi: “Torfoproduct”.

Torfoproduct? Ch nghĩa như thế thì đến Turghenev cũng chào thua! 1

Ti ga xép Torfoproduct, ngay trước cái lán g sơ sài có treo tm bin quy đnh dt khoát: “Ch lên tàu t ga chính”. Bên cnh là dòng ch vch thêm bng mũi đinh: “Và min vé”. Còn quy vé, cũng vi cái cười chua chát như vy là dòng ch khc hn bng dao: “Không có vé“. Sau này tôi mi hiu được ý t thâm trm ca nhng ph đ trên. Đến Torfoproduct thì d, nhưng đi thì khó đy.

vùng này cũng đã tng ng tr nhng cánh rng vng lng, thâm u, sau cách mng vn còn nguyên. Ri rng b tàn phá bi bàn tay ca đo quân khai thác than bùn và mt nông trang tp th kế bên. Ch tch nông trang là Gorscov đã đn tri nhiu hecta rng, đem g xung tnh Odessa bán hái ra tin, nông trang nh đó mi pht lên.

Gia nhng khu đt thp Torfo đã hình thành mt khu lao đng ln xn gm nhng lán g đơn điu, vách trát thô sơ, mu nhà thnh hành vào nhng năm ba mươi và nhng ngôi nhà nh có chm tr mt tin, vách hiên lp kính – mu nhà thp k năm mươi. Nhưng trong nhà li không có vách ngăn chm trn nên tôi chng tìm đâu ra được mt ch tr kín đáo.

Bên trên khu lao đng, khói nhà máy bc lên nghi ngút. Ct ngang khu là mt di đường st kh hp, và nhng chiếc đu máy cũng pht khói mù mt, rú còi inh i, kéo nhng toa tàu ch than bùn đóng bánh màu nâu tái vùn vt lao đi. Rt có th ti nay, bên trên ca s ra vào câu lc b, tiếng máy quay đĩa li m vang, còn dc ph thì nhng gã say mc sc làm trò, k c nói chuyn vi nhau bng đao búa.

Tôi li mơ v mt góc khut ca nước Nga. Phi chăng nơi tôi va t b y, tôi đã có th sng trong mt túp khata 2 bng đt nn, ngonh mt ra sa mc. đó đêm v gió tht trong lành tươi mát, và ch mt tri sao rng m trên đu.

Trên chiếc ghế dài trong ga, tôi không tài nào chp mt được. Tri hng sáng là tôi đã ct bước tha thn trong khu lao đng. Tôi gp mt cái ch rt nh. Có mi mt người đàn bà đng bán sa lúc tinh mơ. Tôi ung ngay mt chai.

Ging nói ca người ph n khiến tôi sng st. Nó ngân nga như hát, còn li l ca ch li khiến tôi nh v châu Á xa xôi.

– Ung đi à, ung đi cho ngt cho ngon. B anh t đâu đến phi không?

– Thế ch người đâu? – Tôi tươi tnh hn lên.

Và ri tôi được biết quanh đây không phi ai cũng là th m than bùn, rng bên kia đường st có mt gò cao, bên kia gò cao là mt ngôi làng, đó là làng Talnovo c kính t thi Zigan phu nhân vi nhng cánh rng hùng vĩ. Tiếp đó là làng mc tri dài: Tsaslisy, Ovintxy, Xputni, Severtni, Sestimirovo – càng ra xa đường xe la, thôn làng càng ho lánh hơn cho đến tn vùng h.

Nhng tên đt tên làng vang lên bên tai tôi như nhng li an i. Nhng đa danh đã gieo vào lòng tôi nim hy vng còn tìm li được mt nước Nga có t bao gi.

Tôi nh người ph n mi quen h bán xong hàng thì dn tôi đến Talnovo và tìm giúp mt nơi tr.

Tôi là khách xp ri thôi: ngoài lương bng ra, nhà trường còn ha cho tôi mt ôtô than bùn đ chng chi vi ngày đông tháng giá. V lo lng va xóa đi nhng nét du dàng trên gương mt ch bng tiêu tan. V chng ch hin nay còn phi chăm sóc m già cao tui nên nhà không có ch cho thuê, ch đưa tôi đi khp các nơi trong h ngoài làng. Nhưng ri cũng không sao tìm được ch kín đáo, đâu đâu cũng n ào cht chi.

Chúng tôi đi mãi đến mt con sông nh, nước đã cn khênh, có cu bc qua. Khp làng chưa thy đâu có cnh sc nên thơ đến thế: vài ba cây liu, mt ngôi nhà cũ k, vt tung tăng bơi li dưới ao, my con ngng kéo đến bên b, giũ lông giũ cánh.

– Chúng ta ghé vào nhà bà Matriona mt tí vy, – người dn đường ca tôi chng như đã nn. – Nhà này thì chng được gn gàng đâu, y có mt mình, li còn đau m na.

Nhà bà Matriona ngay gn đy, mái hai đ dc, lp ván, mt dãy bn ca s nh phía sau và mt ca s trang trí nh trên gác thượng, ngay dưới mt tng nóc con con. Nhà cao đến mười tám súc g tròn, nhưng mái đã mc, nhng súc g vn chc khe vách nhà và cng chính đu bc phếch bc phơ, np g cũng bong dn.

Cánh cng đã cài then, nhưng người dn đường ca tôi không gõ ca mà lun tay vào kéo then ra – cng đóng ch đ ngăn súc vt và người l thôi mà. Sân thì không có mái che nhưng nhà thì có nhiu phn, đu gn kết vi nhau, có mái tiếp ni. Vào nhà qua ca chính, khách gp ngay nhng bc thang dn lên các nhà cu rng rãi có mái che cao. Bên trái có cu thang dn lên nhà ph – mt gian tách bit không có lò sưởi, và cu thang dn xung các bung kho. Bên phi là nhà chính có gác bên trên và hm bên dưới.

Ngôi nhà được ct t lâu, rng rãi đàng hoàng, dành cho c mt gia đình ln, vy mà gi đây ch còn mi mt bà già cô đơn đã lc tun.

Khi tôi bước vào nhà thì bà đang nm trên b chiếc lò sưởi Nga ngay cnh ca chính, trên người đp mt tm vi rách nhem nhuc, không rõ vi gì nhưng chc chn là đ b đi vi người làm ăn t tế.

Ngôi nhà khá rng và đc bit là phn sáng sa cnh ca s có đt nhng chu cây cnh bng gm, bng g trên nhng chiếc ghế đu, ghế dài. Chúng kha lp ni cô đơn ca bà ch bng c mt đám đông câm lng nhưng tràn đy sc sng. Chúng góp nht tng tia sáng nghèo nàn bên hướng bc mà vươn lên tươi tt. T sau ng khói lò sưởi, trong ánh chiu tà, khuôn mt bu bu ca bà ch hin ra rõ ràng, đau đn trước mt tôi. Qua ánh mt m đc ca bà, tôi có th thy được bnh tt đã làm bà kit sc.

Tiếp chuyn khách, bà vn c nm sp trên b bếp lò, không kê gi, đu hướng ra ca, còn tôi đng phía dưới. Bà không t v vui mng khi có người đến thuê nhà mà ch than phin v căn bnh quái ác mà lúc này bà va mi dt cơn đau: không phi tháng nào bà cũng đau, nhưng mi ln đau

– … là c phi hai ba ngày, mà lúc đã nm bp mt nơi thì còn lo chuyn ăn ung cho anh thế nào được na. Còn nhà ca thì tôi nào có tiếc, anh đến càng vui.

Bà mách tôi tìm đến nhng nhà có ch tin hơn, đ phin toái cho tôi hơn. Nhưng tôi đã thy cái s tôi là phi trong ngôi nhà này, ngôi nhà ti tăm có chiếc gương m soi không rõ mt, hai t áp phích sc s r tin qung cáo bán sách và c đng cho v gt treo trên tường vi mc đích trang trí. Tôi còn thích đây vì Matriona quá nghèo không có máy thu thanh, quá cô đơn chng có người trò chuyn.

Và mc dù Matriona Vaxilievna đã bt tôi đi khp làng, khi tôi quay li còn mt mc thác:

– Tôi vng lm, ch biết nu nướng gì c thế này thì phc dch làm sao? – Nhưng bà đã xung đón tôi, thm chí còn sáng mt lên khi thy tôi quay li.

Chúng tôi đã tha thun vi nhau v giá c, v khon than bùn mà nhà trường s cho ch đến.

Mãi sau này tôi mi được biết là đã nhiu năm nay Matriona Vaxilievna chng kiếm được rup nào. Bà không có lương hưu. H hàng thân thích tr giúp chng được là bao. nông trang tp th thì đi làm ch lĩnh th, làm gì có tin. Th công nht được gã thng kê vào s mt cun s chm công nhem nhuc.

Vy là tôi đến tr nhà Matriona Vaxilievna. Chúng tôi không ngăn bung. Giường ca bà đt mt xó ca cnh bếp lò, còn tôi thì m chiếc giường gp ra bên ca s và dn gn đám cây cnh con cưng ca Matriona li, dành mt phn ánh sáng cho chiếc bàn con kê dưới mt ca s khác. Đin trong làng đã được kéo t Satura ti t nhng năm hai mươi. Báo chí hi đó gi đèn đin là “đèn ca Ilits”, còn cánh mugic thì c tr mt ra kêu “La Sa hoàng!”

Có th đi vi dân giàu có trong làng thì ngôi nhà ca Matriona chng nghĩa lý gì nhưng đi vi chúng tôi thì nhà khá tt vào c mùa thu ln mùa đông năm y: có mưa nhà vn không b dt, gió but thì gn v sáng mi pht ra t ming bếp lò, k c nhng ngày gió thi t phía thi tiết đang cơn t hi.

Ngoài Matriona và tôi, trong nhà còn có mt con mèo, mt lũ chut, gián.

Con mèo cũng đã già, nhưng điu đáng nói là nó tht mt chân. Matriona thương tình nht nó v và nó cũng đã quen. Nó thì vn đi bn chân nhưng là đi tp tnh đến vo c người: nó gượng nh cái chân đau. Khi nó nhy t trên b lò sưởi xung sàn nhà thì tiếng đng phát ra không nh không êm như tiếng mèo nhy mà là mt tiếng đp mnh ca c ba chân mt lúc: hp! – Tiếng đp mnh đến ni tôi phi git mình, chưa quen ngay được. Nhng lúc đó c ba chân nó dng xung sàn, chân th tư co li.

Nhưng nhà có chut không phi vì mèo què không bt được chut: nó lao như tên bn vào đám chut trong góc và tha ngay ra mt con, cn cht gia hai hàm răng. Nhưng mèo không làm gì được chut vì không biết t bao gi, v ch nhân phong lưu nào đó đã dán lên vách nhà Matriona loi giy bi tường màu xanh lá m, có rãnh, mà không ch mt lp – nhng năm lp lin. Các lp giy thì dính cht vào nhau, riêng lp dán vào vách thì nhiu ch b bong keo, to nên mt lp áo ca vách nhà. Gia nhng súc g làm vách và giy bi tường, chut to cho chúng nhng li đi và ngang nhiên chy lot sot. Con mèo đưa mt gin d dõi theo tiếng lot sot kia, nhưng chng làm gì được.

Thnh thong mèo cũng ăn c gián, nhưng ri nó chán. Cái duy nht mà lũ gián còn n trng là gii phân cách gia ming chiếc lò sưởi Nga và nhà bếp vi nhà trên. Gián không bò lên nhà trên. Ngược li trong nhà bếp, gián nhung nhúc c đêm. Nhng ln đêm khuya tôi xung bếp ung nước, c bt đèn lên là thy hu như toàn b mt sàn, mt ghế và thm chí mt vách hin lên dưới mt màu cánh gián lp la lp lánh. Tôi mang borac t phòng hóa nghim v trn vi bt đ tr gián. Gián gim đi, nhưng Matriona li s chết mt mèo. Chúng tôi ngng rc thuc, gián li sinh sôi ny n.

Đêm đêm, khi Matriona đã ng, còn tôi ngi bên bàn thì tiếng chut chy nhanh thnh thong vang lên st sot cũng chìm đi trong tiếng gián lo xo lào xào dưới bếp nghe như tiếng sóng bin rì rào t xa vng ti. Nhưng tôi đã quen vi bn hp âm này vì trong đó có gì là đc ác và gi trá đâu. Tiếng lo xo ca gián là s sng ca loài vt mà thôi.

Và tôi cũng đã quen vi người đp kch cm trên t áp phích sut ngày lng lng chìa ra trước mt tôi nhng trước tác ca Belinxki, Panfiorov và c mt chng sách gì đó na. Tôi đã quen vi tt c nhng gì hin hu trong ngôi nhà ca Matriona.

Matriona thường dy vào bn, năm gi sáng. Chiếc đng h qu lc ca Matriona đã được hai mươi by năm k t ngày mua ca hàng hp tác xã tiêu th. Nó thường xuyên chy nhanh nhưng Matriona không h áy náy: còn hơn là chy chm, sáng ra rt d mun gi. Bà bt ngn đèn con dưới bếp lên ri rón rén, nh nhàng đ khi phát ra tiếng đng, bà nhóm lò, đi vt sa dê (gia súc ca bà có đc mt con dê cái sng con lông màu trng đc thôi), sau đó đi ly nước và nu ăn bng ba cái ni gang: mt cho tôi, mt cho bà và mt cho dê. Bà ly khoai tây dưới hm nhà lên, chn nhng c bé nht cho dê, bé va cho mình, khoai ca tôi bng qu trng gà. Khoai nhà trng chng bao gi được to c: đt thì đt cát, t nhng năm trước chiến tranh đến gi vn chng có phân, ch trng khoai tây hết năm này sang năm khác.

Tôi hu như không nghe thy tiếng đng nào t trong bếp. Mùa đông tôi dy mun, mãi mi vươn người, thò đu ra khi chăn và áo lông. Hai chân còn được đp thêm mt chiếc áo bông dã chiến, giường tri đm rơm. Bao nhiêu th đã m cho tôi ngay gia nhng đêm băng giá t phương bc tràn xung áp đo nhng chiếc ca s ti tàn ca chúng tôi.

Nghe tiếng đng nh t phía sau vách bếp, ln nào tôi cũng ct tiếng chào khe kh:

– Chúc bui sáng tt lành, Matriona Vaxilievna!

Và bao gi tôi cũng được đáp li bng chính li chúc đó, bt đu bng tiếng m trm m như tiếng nhng người bà trong c tích:

, … tôi cũng chúc anh như vy!

Và mt lát sau:

– Ba sáng có ri đy.

Ba sáng có nhng gì thì bà không nói, nhưng cũng d đoán thôi: khoai tây luc hoc xúp khoai tây, không thì cháo đi mch (năm y Torfoproduct không th mua được các loi ngũ cc khác và ngay c đi mch người ta cũng tranh nhau khuân hàng bao ti v nuôi ln, loi lương thc r tin mà). Các món không phi lúc nào cũng được nêm mui va vn, thường b quá la, tôi thường b cn bám chân răng và rát c.

Nhưng li không phi Matriona: Torfoproduct không có bơ, du thc vt thì khách hàng phi tranh nhau, ch có m hn hp là sn. Hơn na, theo quan sát ca tôi, cái bếp lò Nga không tht đc dng trong nu nướng, nhit t các phía tiếp cn chiếc ni gang không đu đn. Nhưng có l nó đã đến vi t tiên chúng ta t thi đ đá vì ch cn nhóm mt ln là lò cháy sut đêm, gi được đ ăn thc ung nóng sut c ngày cho người và gia súc. Ng cnh bếp lò thì m.

Tôi ngoan ngoãn chén hết các món được chế biến cho mình, chu khó nht b rác rưởi chng may ln vào, chng hn mt si tóc, mu than bùn, cái cng gián. Tôi không dám trách Matriona. Nói cho cùng, chính bà đã chn trước: “Tôi vng lm, ch biết nu nướng gì c thế này thì phc dch làm sao?”

– Cám ơn bà, – tôi nói rt chân thành.

– Có gì mà cám ơn? Vì anh đi tt vi tôi ư? – N cười rng r ca bà đã khiến tôi quên hết nhng điu nh nht. Ri bà đưa cp mt màu xanh nht nhìn tôi, v tht thà: – Nào, anh ăn gì vào ba sau nào?

Ba sau đây là ba ti! Hàng ngày tôi vn ăn hai ba như ngoài mt trn. Thì cũng ch là các món khoai tây.

Tôi cam chu cnh này, vì cuc sng đã dy tôi rng ý nghĩa ca s tn ti hàng ngày không nm miếng ăn. Đi vi tôi, điu đáng quý hơn chính là n cười kia – n cười hin hin trên gương mt bu bu ca người ph n kia, n cười mà rút cc tôi đã không tài nào ghi li được bng máy nh. Trước con mt lnh lùng ca chiếc ng kính đang chĩa thng vào mình, dáng v ca Matriona rt khác, không gượng go thì cũng ra điu nghiêm ngh.

Duy mi mt ln tôi ghi li được hình nh bà đang nhìn qua ca s xung đường, cười rt t nhiên.

Mùa thu năm y Matriona có lm chuyn bc mình. S là mi có chế đ hưu bng mi, ch em hàng xóm c khuyên bà c gng xin tr cp. Bà là người hoàn toàn không nơi nương ta, vy mà mi bt đu m nng, đã b nông trang tp th thi hi. Matriona phi chu quá nhiu ni bt công: bà b bnh như thế mà vn không được coi là người mt sc; bà đã làm vic nông trang đến mt phn tư thế k nhưng ch người làm vic nhà máy mi được hưởng lương hưu. Như vy bà ch còn biết đi xin tin tut ca chng: gia đình bà b mt người lao đng chính, người nuôi dưỡng gia đình. Nhưng chng bà đã mt mười hai năm ri, ngay t hi đu chiến tranh, thành th bây gi mà đi xin chng nhn v ngch bc ca ông nhng đơn v khác nhau là rt khó. Vn đ đt ra là phi xin được đ giy t có ghi rõ mc lương, dù ch 300 rup/tháng; li phi có giy chng nhn v tình trng không nơi nương ta ca bà; ri giy khai sinh; sau đó mang đ giy t lên Phòng Bo him xã hi; ri còn phi làm li giy t vì sai sót. Np xong giy còn phi đi li hi thăm kết qu.

Công vic khó khăn ch Phòng Bo him xã hi cách nhà bà đến 20 km v phía đông, Xô viết xã – 10 km v phía tây, Xô viết khu – mt gi đi b v phía bc. Bà đã chy khp các văn phòng hai tháng, tn nhiu thi gian vào th tc nhiêu khê. Mi bn b mt đt mt ngày. Đến Xô viết xã thì hôm nay thư ký đi vng – đi vng là đi vng, vy thôi, các xã bao gi ch thế. Vy thì hôm sau li đến. By gi thư ký có mt nhưng li không mang du đến. Hôm sau na vy. Nhưng li đành đ đến hôm khác vì giy vn chưa xong, b ký nhm sang giy khác – giy t ca Matriona ghim c thành mt tp mà.

– H hành tôi quá xá, Ignatitr , – bà than phin vi tôi sau by nhiêu phen công cc công cò. – Mt bao công sc!

Nhưng bà cũng ch nhăn nhó mt lúc thôi. Tôi đã phát hin ra phương thuc đc hiu giúp bà ly li khí thế, y là công vic. Có chán chường tht vng đến đâu thì ri cũng ngay sau đó, hoc là v ly cái xng đi d khoai tây, hoc kp ly cái bao ti vào nách đi kiếm than bùn, không thì xách cái gi đan đi sâu vào rng hái qu kim anh, vit qut… Công vic xong xuôi, Matriona kh cúi chào tm bit, nhưng không phi là tm bit nhng chiếc bàn giy văn phòng, mà là tm bit nhng lùm cây bi trong rng, tr v nhà vi v mt rng r, n cười tươi tn trên môi, cho dù lưng có gp li vì mang vác.

– Tôi yên chí t nay biết ch ly ri, Ignatitr , – bà nói v than bùn. – Ch này thì min chê luôn!

– Kìa Matriona Vaxilievna, ch l ch than bùn ca tôi còn chưa đ dùng hay sao? C mt xe đy.

, ch y thì ăn thua gì! Bng y na, li phi bng y na thì mi gi là đ. Mùa đông đây ghê gm lm, đt bao nhiêu cũng không va. Than bùn thì xưa nay chúng tôi vn đi kiếm hàng ngày, đng tướng! Bây gi mà có than tôi li không cõng hết ba ôtô ư? Nhưng thế thì s b bt ngay. Có mt m đây sp phi ra tòa đy.

_______________

Chú thích ca dch gi:

1 đây hai t sn phm (product) và than bùn (torfo…) được viết lin đ to đa danh, mt li “sn xut” t hơi “mi”.2 Kiu nhà ph biến trước đây ca nông dân Ucraina, Belaruxia và min Nam nước Nga.

 

 PHẦN 2

 Vâng, đúng là như vy. Hơi th d dn ca mùa đông đang ph đến khiến lòng người hong s. Xung quanh nhng rng là rng, nhưng cht đt vn chng kiếm đâu ra được. Cn cu vn quay tròn trên các đm than nhưng than bùn thì không bán cho dân mà ch ch v cho thượng cp cùng cánh ăn theo; nhà giáo, thy thuc, công nhân nhà máy thì được cp phát tng ô tô mt. Chng có quy đnh gì v nhiên liu c, mà cũng không nên hi v chuyn đó. Ch tch nông trang đi li trong làng đôn đc kim tra, trao đi, nói đ th chuyn, riêng chuyn cht đt thì chng bao gi đ cp đến. Thì chính ông ta cũng tích tr mà. Trước sau mùa đông cũng s v, dù chng có ai mong đi.

Trước đây khi mi người ăn cp g ca lãnh chúa, bây gi thì ăn cp than bùn ca liên hip xí nghip, thế thôi. Ph n kéo nhau tng tp năm người, mười người cho đ s. H đi ngay gia ban ngày. Mùa hè than bùn được khai thác khp nơi trong vùng m, được dn li thành tng đám đ phơi. Than cháy tt còn có nguyên nhân là liên hip không th vn chuyn đi ngay được. Than khô dn cho đến tn mùa thu, có khi còn phi ch tuyết nếu đường vn còn nát, xe chưa chy được hoc liên hip vn còn bí v phương tin. Đây s là thi cơ cho các bà các ch. Than mà m thì bao ti than vơi, than khô thì đy, gn gp đôi than m. Mi bao ti c 2 put 3 vi hành trình có lúc đến 3 km va đ cho mt bn nhóm lò. Mùa đông thì nhng hai trăm ngày. Đt lò thì sáng nhóm lò Nga, ti nhóm lò Hà Lan. Lò Nga thì ch được nhóm bui sáng, lò Hà Lan bui ti.

– Ch nói nhăng nói cui! – Matriona ni xung vi mt người nào đó trong tưởng tượng. – Nga không có mà không è c ra mà kéo thì hi ly đâu ra! T không quen sõng lưng! Mùa đông thì kéo xe trượt tuyết, mùa hè thì vác ci, đúng thế đy gii !

Các bà các ch mi ngày đi my chuyến lin. Nhng ngày đp tri Matriona vác v đến sáu bao ti. Than ca tôi thì bà đ phơi ra đy, còn than ca mình thì ct k dưới gm nhà cu, ti ti mang ván xung che che đy đy.

– Chúng nó đoán già đoán non k nó, – bà mm cười, đưa tay qut m hôi trán, – mình ct thế này thì có mà tìm vào mt!

Liên hip xí nghip đã hành đng ra sao? H không đ biên chế cho phép ri quân ra canh gi tt c các đm than. V phn th hin trên s sách, sn lượng khai thác ln buc phi khu tr phn tht thoát, phn hao ht do mưa. Thi thong, đi tun tra tp trung ra quân và chp được mt “đi tượng” bên cng làng. Các bà các ch vt hết bao ti chy tán lon. Thi thong, theo tin cáo giác, h cho người đến nhà dân khám xét, lp biên bn ghi rõ khi lượng than phi pháp và da đưa ra tòa. Các bà các ch đành tm ngh, nhưng mùa đông rc rch đến gn buc h đêm đêm li phi lên đường cùng nhng chiếc xe trượt tuyết.

Đ ý quan sát Matriona, tôi nhn thy ngoài công vic ni tr, hàng ngày bà còn phi gii quyết khá nhiu vic khác. Vì đã sp xếp sn trong đu nên c sáng ra va ng dy bà đã biết hôm y phi làm gì. Ngoài vic kiếm than bùn, ngoài vic thu gom nhng gc cây c th đã được máy kéo đánh bt lên trên đm, ngoài món vit qut dm trong nhng chiếc thùng ln (Nếm th cho nó ê răng mt cái xem nào, Ignatitr! – Bà thường mi tôi), ngoài vic d khoai tây, ngoài vic chy tin tut, bà còn phi đi kiếm đâu đó mt ít c khô cho con dê duy nht có b lông màu trng đc ca mình na.

– Sao bà không nuôi ly mt con bò cái, Matriona Vaxilievna?

, , Ignatitr, – Matriona gii thích, bà đang đng trong ca bếp, người quay v phía chiếc bàn viết ca tôi, trước ngc đeo chiếc tp d hơi bn. – Tôi dùng sa con dê cũng tm đ ri. Tôi mà nuôi bò thì có mà ch xác ra cho nó ăn! Hai bên nn đường st cũng có ch c đy, ra đy mà ct c! C trong rng cũng min ct – lâm nghip qun hết ri. Còn nông trang thì người ta chng khiến tôi đi ct c, người ta bo tôi bây gi không còn là nông trang viên na. Mà ngay c nông trang viên cũng phi ct bng hết v cho nông trang, mun có c thì đc xung tuyết mà ly, còn c gi quái gì na?… Gia v hè đã tng sôi lên v c đy ri còn gì, t Petrov đến Ilits. C mà c như Sâm Cao Ly 4…

Vy là đi vi Matriona, riêng vic lo c cho mi mng dê còm cũng đ hết hơi. Ngay t sáng bà đã tay ti tay lim đi đến nhng nơi mà bà nh là có c mc bên mép đường, b rung, quanh nhng h nước nh trong đm. Lèn cht mt bao ti c tươi nng trch, bà tha v đ mt đng tướng sân. Ri bà gy c khô dn bng nng gy rơm.

Ông ch tch nông trang mi, mt cán b mi được điu đng t thành ph xung, đã trin khai công vic đu tiên là giao đt trng rau cho tt c nhng người mt sc. Matriona được nhn mười lăm xotka 5 đt cát, trong đó có mười xotka hoang hóa vì chưa có kênh mương. Tuy nhiên, vi bng y đt, Matriona đã được thu dng, li là quân ca nông trang. Nhng lúc thiếu người, các bà các ch c kiếm c đ vng mt thì bà v ông ch tch li đến gp Matriona. Bà ta cũng là người thành th, tác phong cương quyết. Vi chiếc bành tô ngn và ánh mt gườm gườm, trông bà ta như mt n quân nhân.

Bà ta bước thng vào nhà, không chào, đưa mt nghiêm ngh nhìn Matriona khiến bà cht d.

– Thếế! – V ông ch tch nói rành rt. – Đng chí Grigorievna nh? Phi giúp đ nông trang! Mai phi ra đng ri phân!

Matriona n mt n cười ngượng ngùng như đang ngượng thay cho v ông ch tch khi bà này không có tin đ tr công cho bà.

– Vâng, đy, – Matriona r rà. – Tôi đang m, đúng thế. Thành th lúc này không tham gia được. – Nhưng li vi vàng nói cha: – Mai my gi h bà?

– Nh mang theo cái cào răng! – Ch tch phu nhân dn xong b đi, chiếc váy vi cng quèo kêu st sot.

– Thế cơ đy! – Matriona nói vi theo người va đi khi. – Mang cào đi na đy! Nông trang ch thế thôi: xng không, cào chng có. Thế nhà tôi không có đàn ông thì ai tra cán cho tôi đây?

Ri bà ngm nghĩ sut c bui ti:

– Chán hết ch nói, Ignatitr ! Làm ăn cái kiu như thế thì phng nước non gì? C vic đng chng xng mà ngóng còi nhà máy mười hai gi trưa. Thế mà còn lôi thôi đ th, nhng là tp hp, đim danh. Ch như ngày trước c vic ai người y làm thì đúng là cm đu cm c mà làm, loáng cái đã trưa, vèo cái đã ti.

Dù sao sáng hôm sau bà cũng vác cào đi làm.

Có điu là khi có vic thì không ch người ca nông trang mà bt c ch em nào, dù ch là người có h xa hay đơn gin là hàng xóm, cũng đến gp Matriona t ti và nói:

– Matriona, mai sang giúp tôi vi nhé. D nt khoai tây y mà.

Và Matriona không th t chi được. Bà đành gác vic nhà li đ đi giúp hàng xóm và khi v đến nhà còn khoe rt vô tư, không h ghen t vi ai:

– Ignatitr này, khoai nhà cô y to c thế ch l! D sướng c tay, không mun v na, đúng thế đy, gii !

Không mt bui cày nương nào là thiếu mt Matriona. Ph n Talnovo đã xác đnh được rng làm đt nương mà c mt mình mt xng mà bao gi cũng tn công mt sc nhiu hơn so vi vic sáu người cùng kéo mt lưỡi cày, cày c sáu nương. Vic này người ta cũng gi Matriona đến giúp.

– Thế các bà có tr tin công cho bà y không? – V sau tôi buc lòng phi hi mi người.

– Bà y không ly đâu. Bà y không cn ai phi băn khoăn.

Matriona còn rt mt mi ln đến lượt phi lo chuyn ăn ung cho hai cu chăn dê: mt cu thì to khe, va câm va điếc, cu kia thì mi ln, môi lúc nào cũng đưa đy mt mu xì gà ướt nhoét. Mt tháng rưỡi mt ngày thôi, nhưng Matriona cũng phi chi tiêu tn kém. Bà đến ca hàng hp tác xã tiêu th mua nào cá hp, nào đường, nào bơ, nhng th mà bà chng dám ăn. Thì ra các bà thường sĩ din vi nhau, ai cũng mun cho các cu chăn dê ăn ung tươm tt trên tài thiên h.

– Phi biết s gã th may vi thng chăn gia súc, – bà gii thích. – Mình mà có gì trái ý bn này là chúng nó rêu rao khp làng trên xóm dưới ngay thôi.

Vy mà trong cuc sng lao đao ln đn ca bà, thnh thong Matriona còn m nng, nm lit giường đến hai ngày hai đêm. Bà không rên r kêu ca, thm chí hu như không nhúc nhích. Nhng ngày đó thì bà Masa, bn thân ca Matriona t hi tr thường đến chăm sóc con dê và nhóm h lò. Bn thân Matriona thì không ăn không ung, không đòi hi tí gì. Talvono mà mi bác sĩ trm xá khu đến nhà thì b coi la cao ngo, coi khinh hàng xóm. Có ln người ta đã mi được mt bà bác sĩ đến khám cho Matriona. Bà này t ra quái ác, lnh cho Matriona bao gi dy được thì phi t dn xác lên trm xá. Matriona buc phi lên trm xá, người ta ly mu xét nghim ca bà gi lên bnh vin qun ri mt hút luôn, chng có tin tc gì na. Cũng ti Matriona c.

Công vic vy gi con người tr li vi cuc sng. Matriona nhanh chóng gượng dy được, lúc đu c đng chm chp, sau hot bát dn.

– Anh chưa được thy tôi ngày trước đy, Ignatitr , – Matriona t hào k li. – Bao ti than ca tôi toàn năm put hết – không là cái đinh gì! B chng tôi quát: “Matriona! Sm lưng con bây gi!” Ri thì ch g súc 6… Con Voltsok ca chúng tôi là mt con nga chiến, khe…

– Sao li là nga chiến?

– Người ta đi con nga b thương này ly con nga ca chúng tôi đ lên đường ra trn. Hóa ra con này là con nga đc chng. Có ln nó t nhiên phát hong, kéo thng chiếc xe trượt tuyết xung h, cánh đàn ông nhy hết ra ngoài thế mà tôi chp ly dây cương ghì li được, đúng thế đy. Con nga được ăn thóc kiu mch. Nga ăn kiu mch y à, không biết nng là gì đâu nhé.

Nhưng Matriona cũng chng gan góc gì cho lm. Bà s đám cháy, s chp, s nht là xe la, không rõ vì sao.

– Tôi đang mun đi Treruxti thì đoàn tàu t Netxaevka tr ti, tr hai con mt to thô l ra, đường ray rên xiết – khiếp, người tôi nóng ran, hai đu gi run bn bt. Đúng thế đy, gii ! – Matriona t ly làm ngc nhiên và nhún vai.

– Ti người ta không bán vé chăng, Matriona Vaxilievna?

quy vé ư? Ch bán vé ghế mm thôi. Mà tàu thì sp chuyn bánh ri! Chúng tôi bt gp mt cánh ca không khóa, thế là nhy đi lên, chng vé vung gì c – cũng may là toàn toa hng bét, c vic nm dài ra ghế. Vì thế chúng nó mi không bán vé, quân ăn hi y mà, chúng nó thì cn biết đến ai…

Vy mà đến mùa đông năm y, cuc sng ca Matriona đã tr nên d th hơn bao gi hết. Bà bt đu được hưởng tr cp lâu dài tám mươi rup/tháng. Nhà trường và tôi tr cho bà hơn mt trăm.

– Hm! Bây gi thì Matriona không nên chết mt tí nào! – Mt s người hàng xóm đã bt đu ghen t. – Già ri, tin vào na đ đâu cho hết.

– Cái gì, tr cp lâu dài ư? – Nhng người khác phn bác. – Nhà nước thì có gì là chc chn đâu. Nay thế này mai thế khác.

Matriona đt đóng mt đôi ng d, mua mt cái áo khoác mi. Bà còn cha mt cái áo capt cũ thành mt chiếc bành tô. Chiếc áo capt đó – đ đng phc ca nhân viên ngành đường st – là ca chng Kira, con gái nuôi ca bà, tng cho bà. Anh ta là tài xế xe la Treruxti. Ông th may gù trong làng đã lót vào chiếc áo d đó mt lp bông đ có mt chiếc bành tô tuyt ho mà sáu mươi tui đu bà mi được x tay.

Đến gia mùa đông Matriona đã khâu vào trong lp lót bành tô hai trăm rup dành cho tang l. Bà vui v nói:

– T nay tôi cũng được yên lòng mt chút, Ignatitr .

Tháng chp trôi qua, tháng giêng trôi qua – hai tháng lin bà không b m. Càng ngày bà càng hay sang nhà bà Masa vào bui ti, ngi cn ht quì vi nhau. Bà không r ai đến nhà vào bui ti, s nh hưởng đến công vic ca tôi. Mãi đến L Ba Vua, v đến nhà tôi thy mi người đang nhy múa. Tôi làm quen vi ba bà em rut ca Matriona. Thi gian qua đây tôi rt ít nghe nói v các bà em ca bà, hay h s Matriona nh v h?

L hi năm đó, có mi chuyn không hay làm phin lòng Matriona: bà đã đi năm dm 7 đến nhà th đ xin nước thánh, đã đt bình nước xin ban phép ca mình gia nhng bình nước khác. L ban phép kết thúc, các bà các ch xúm vào tranh nhau ly nước. Matriona chm chân tt li, cui cùng chng thy bình nước ca mình đâu na. Cũng ch thy bình nước nào đ li. Mt thế này hn là ác qu đã ly đi.

– Ch em ơi! – Matriona đi gia nhng người đang cu nguyn. – Có ai ly nhm nước thánh ca tôi không? Bình nước thánh y?

Không ai nhn là đã ly nhm. Hay là tr con nó nghch? Trong nhà th lúc này cũng có my đa con trai nh tui. Matriona v nhà mà lòng bun rười rượi: năm nào cũng xin được nước thánh, năm nay thì không.

Tuy nhiên cũng không th nói rng Matriona là mt con chiên ngoan đo. Thm chí bà còn mang màu sc mt tín đ Ngu tượng giáo nhiu hơn: bà mt mc tin rng c vào l Thánh Ivan Poxny mà bước vào nương vườn thì năm sau s b mt mùa; bão tuyết mà cun lên thì t là đâu đó có người đã tht c chết; va chân vào ca là nhà sp có khách. vi bà bao nhiêu lâu mà tôi vn chưa thy bà cu nguyn, làm du thánh bao gi. Nhưng bt tay vào vic gì bà cũng “Ly Chúa”, ln nào tôi đi đến trường bà cũng “Cu Chúa phù h cho anh!”. Có th là bà vn cu nguyn nhưng không mun đ l ra vì ngượng vi tôi hoc không mun làm tôi mt t nhiên. Khám th thì nhà trên, tượng thánh Nikolai Ugotnik đt trong bếp. Ngày thường thì nhng nơi đó không đ đèn, vào kì l nguyn thì có, các ngày l thánh thì Matriona bt đèn lên ngay t sáng.

Tuy nhiên, bà vn ít ti hơn con mèo tht ca bà. Nó còn bt chut.

Matriona càng ngày càng c gng tranh th thi gian đ chăm chú lng nghe các chương trình phát thanh qua máy thu thanh ca tôi (tôi không quên lp riêng cho mình mt phát hin – Matriona gi các cm đin như thế! Cái máy thu thanh nh bé không quy ry tôi được vì tôi có th đưa tay tt máy vào bt c lúc nào, nhưng qu tht đi vi tôi, t chn xa xôi ho lánh này, nó đã tr thành mt dng c thăm dò, phát hin). Năm y, mi tun người ta tiếp đón, tin đưa hai ba đoàn đi biu nước ngoài, đưa đi biu đến nhiu thành ph, t chc mitting. Ngày nào cũng đy ry nhng thông báo quan trng v chiêu đãi, tic tùng.

Matriona chau mày, th dài đánh thượt:

– Ăn ung sut, ming ăn núi l thôi mà!

Nghe tin v nhng loi máy mi va được phát minh, Matriona ct tiếng lu bu trong bếp:

– Lúc nào cũng máy mi, máy mi, thế máy cũ không làm thì vt đi đâu?

Người ta còn d báo trong năm đó v tinh nhân to ca trái đt s được phóng lên qu đo. Matriona lc đu nhún vai:

– Khiếp tht, thế thì người ta s làm biến đi mùa đông hay mùa hè mt thôi.

Saliapin hát nhng bài hát Nga. Matriona đng nghe mt lúc lâu ri nói dt khoát:

– Hát kiu gì y, không như dân mình hát.

– Bà nói thế nào y ch, Matriona Vaxilievna, bà nghe li đi!

Bà li nghe, mm cht môi, ri nói:

– Không. Không chun. Không phi li hát ca chúng ta. Ca sĩ li còn khoe ging na.

Bù li, Matriona cũng đã làm tôi cm thy mát rut. Đài phát li mt chương trình hòa nhc mt s bn tình khúc ca Glinka. Đt nhiên sau năm bn tình khúc thính phòng, Matriona co ro đi t phía sau vách bếp lên, tay gi cht tp d, cp mt m rm l:

– Đây này, đây mi là hn ca chúng ta… – bà thì thm.

——————————-

Chú thích ca dch gi:

3 1 put = 16,38 kg.

4 Nguyên văn: c như là c mt.

5 1 xotka bng 1% hecta tc 100m2.

6 Lược mt câu: Cái gã ng rng li không chy đến ghếch h súc g lên xe ch l!

7 1 verxta (dm Nga) = 1,06 km.

 

  

PHẦN 3

Matriona đã quen có tôi, tôi cũng đã quen có bà, và chúng tôi sng vi nhau mt cách tht thà dung d. Bà không gây tr ngi gì cho công vic bui ti kéo dài dng dc ca tôi, không căn vn thế này thế khác. Cho đến thi đim đó, tôi không thy bà cái thói tò mò tc mch thường thy ph n, c th là cho đến thi đim đó, bà t ra tế nh ti mc chưa h hi thăm tôi đã có v hay chưa, ly v t bao gi. Các bà các ch Talvono c xon ly bà mà hi thăm v tôi. Bà bo h:

– Ai mun biết thì đi mà hi người ta. Tôi ch biết anh y là người nơi khác đến thôi.

Ít lâu sau, khi tôi th l vi bà rng tôi đã tù khá lâu thì bà ch gt đu, ý như bà đã ng ng như thế t trước.

Cũng như bà, tôi ch nhìn thy mt Matriona ca hôm nay, mt bà già l loi cô qunh. Tôi cũng không khơi dy quá kh ca bà, cũng không hi vng tìm được chút gì trong đó.

Tôi biết rng Matriona ly chng t trước Cách mng, ri luôn trong ngôi nhà chúng tôi đang , bt tay ngay vào quán xuyến công vic gia đình vì m chng và người ch gái vy ca chng đu đã mt, và ngay bui sáng đu tiên sau ngày cưới, Matriona đã phi đâm đu vào bếp. Tôi biết rng bà đã sinh được sáu người con nhưng đu chết yu nên chưa bao gi có được hai con còn sng. V sau bà có mt cô con gái nuôi tên là Kira. Chng Matriona đã ra trn không v. Giy báo t cũng không. Các chiến hu đng hương cùng đi đi nói rng ông hoc đã b bt làm tù binh hoc đã hi sinh nhưng không tìm thy thi hài. Mười mt năm sau chiến tranh, Matriona đã t nh lòng là hãy c coi ông như người đã mt. Thà như vy còn hơn. Ch gi d bây gi ông vn sng thì cũng phi là người có v đâu đó tn Brazil hoc Australia. Và làng Talnovo ln tiếng Nga ông cũng quên dn…

Mt ln trường v, tôi thy trong nhà có khách. Mt ông già cao ln, tóc vn còn xanh, mũ lông đ trên đu gi, đang ngi chiếc ghế ta mà Matriona đy ra gia phòng, v phía chiếc bếp lò Hà Lan, mi khách ngi chơi. Râu tóc đen dày, hu như chưa có si bc, trùm kín gương mt ông: b ria mép rm rp màu đen nhp làm mt vi b râu cm to b cũng màu đen, thành th mm ming ch còn hin ra thp thoáng; hai vt râu quai nón rm rt màu đen chy t dưới lên đón ly nhng m tóc đen buông t trên xung, che gn kín c hai tai; cp lông mày sâu róm cong chm vào nhau. Ch có trán là hin ra như mt mái vòm nhn thín ni lin vi c khoang đu hói rng bên trên. Trước mt tôi, toàn b dung mo ca ông già toát lên v thông minh và đĩnh đc. Ông ta ngi vi v rt rè, hai tay đt trên trc cây gy đang chng thng xung sàn – ông ngi trong tư thế nóng lòng ch đi và rõ ràng là không nói chuyn nhiu vi Matriona lúc này đang lúi húi bên kia vách bếp.

Khi tôi bước vào nhà, ông nh nhàng quay cái đu oai v v phía tôi và ct tiếng chào, gi đúng tên tôi:

– Thy giáo!… Tôi nhìn thy không được rõ. Thng con tôi hc vi thy đy. Nó là Grigoriev Antoxka…

Không cn ông phi nói thêm gì na. Đang nóng lòng mun được giúp đ ông già đáng kính này, tôi không đ ông phi nói nhng li vô ích na, tôi biết c ri. Grigoriev Antoxka là mt cu bé trng tro c ch, hai má ng hng, hc sinh lp 8G. Nó đến trường như đi ngh mát, ngi trong lp mm cười nht nho. V nhà, nó chng bao gi ngó đến sách v. Tuy nhiên, vi mc tiêu phn đu đt thành tích cao v dy và hc, gi vng danh hiu vinh quang mà các trường trong huyn trong tnh chúng tôi và các tnh bn đã giành được, hết năm này sang năm khác, nhà trường vn cho nó lên lp. Nó đã hiu rõ rng cho dù các thy có da dm thế nào đi na thì cui năm nó vn được lên lp như thường, hc làm gì cho nhc xác! Hc lp 8 ri mà nó vn chng biết gì v phân s, không phân bit được các kiu tam giác. Trong hai quý đu ca năm hc nó b toàn đim hai môn tôi dy, sang quý ba chc cũng vy thôi.

Nhưng vi ông già mù d, người b người li đáng tui ông thng Antoxka, người đang cu cnh tôi đây – liu tôi có th nói được rng nhà trường đã la di ông hết năm này sang năm khác, tôi không th la di ông được na, nếu không tôi s làm hng hết lp hc, tôi s biến thành k ba hoa và tôi s phi nh tot vào toàn b lao đng và danh hiu ca chính mình?

Song tôi li đành nhn nhc gii thích vi ông rng con ông quá xao nhãng hc hành, đến trường hay v nhà đu nói di quanh, phi kim tra s đim ca nó thường xuyên hơn và c hai bên phi thc s nghiêm khc vi nó.

– Còn nghiêm khc thế nào na, thưa thy, – ông khách đoan chc vi tôi. – Tun nào tôi cũng đánh đòn nó c. Đánh đau.

Qua câu chuyn tôi bng nh ra là có ln Matriona không hiu vì lý do gì cũng đã đ ngh gii quyết vic gì đó cho thng Antoxka Grigoriev, nhưng tôi đã không hi là nó có h như thế nào vi bà, và tôi đã t chi. Còn bây gi Matriona cũng ra đng trong khung ca bếp vi v khn cu nhưng chng nói gì. Và khi Faddeia Mironovitr đã t bit tôi vi li đ ngh được gp li tôi đ được biết tin tc, tôi lin hi Matriona:

– Matriona Vaxilievna này, tôi chưa hiu, Antoxka nó là thế nào vi bà nh?

– Con ca anh chng, – Matriona tr li ct ln ri đi vt sa dê.

Hiu ri, ông già tóc đen kiên nhn đó là anh rut chng bà, mt quân nhân mt tích.

Sut bui ti, Matriona không đ cp gì đến chuyn đó na. Mãi ti khuya, khi tôi đã quên bng v ông già, đang làm vic trong ngôi nhà yên tĩnh, ch còn lo xo tiếng gián và tiếng tích tc ca đng h, – Matriona bng nói vng ra t trong góc ti ca bà:

– Ignatitr này, ngày xưa tôi suýt ly ông y đy.

Tôi thm chí đã quên khuy đi s hin din ca bà, không nghe thy bà nói gì, nhưng ging nói ca bà vng ra t ch ti nghe hi hp c như ông già kia đang tình t vi bà 8.

Rõ ràng là c bui ti hôm nay Matriona ch nghĩ v chuyn đó.

Bà bước ra khi chiếc giường lót gi ti tàn, chm rãi đến bên tôi, chng như đang nhp bước vi nhng li tâm s. Tôi ng người vào lưng ghế và ln đu tiên tôi nhìn thy Matriona khác hn mi ngày.

Trong căn phòng ln, um tùm cây cnh này thì phía trên b ti. Ngn đèn bàn ch chiếu sáng nhng quyn v ca tôi, nên khi tôi đưa mt t ch sáng nhìn ra thì c căn phòng chìm trong ánh hng hng. Matriona t trong đó hin ra. Tôi thy hình như đôi má ca bà không còn vàng vt na, mà cũng ng hng lên.

– Ông y là người đu tiên dm hi tôi… trước Efim… Ông y là anh. Năm y tôi mười chín tui, Faddeia thì hai mươi ba. Ngày y nhà h ngay trong ngôi nhà này đy. Nhà ca h đy. Ông c thân sinh ra h ct lên đy.

Tôi bt giác đưa mt nhìn quanh. Trước mt tôi, xuyên qua lp áo màu xanh nht thếch bng giy bi tường, bên trong có chut chy, ngôi nhà mc nát xám xt bng hin ra mi m, thu y vn tươi màu, g súc nhn nhi, thơm phc mùi nha cây.

– Thế bà vi ông y thì thế nào?…

– Mùa hè năm y… chúng tôi vào rng ngi, – bà thì thm. – Cánh rng nh y bây gi là khu chung nga đy, người ta cht cây đi… Tôi sp ly ông y thì chiến tranh chng Đc n ra, Ignatitr . Faddeia được lnh lên đường ra trn.

Matriona b lng câu chuyn – trước mt tôi sáng rc lên cái tháng by xanh, trng và vàng ca năm mt ngàn chín trăm mười bn: bu tri vn thanh bình, mây nhn nhơ bay và không khí làm vic sôi ni trên đng lúa chín. Tôi mường tượng thy hai người đang sánh vai nhau: chàng trai vm v, tóc đen nhánh, vai vác lim bên cô thôn n má hng, tay ôm bó lúa. Và h ct lên tiếng hát, hát mãi dưới tri xanh, nhng bài hát t lâu làng quê không hát na, nhng bài hát không th hát cùng máy móc.

– Ông y ra trn ri bit tăm luôn… Sut ba năm tôi đã sng khép kín, dc lòng ch đi. Vn c là bt vô âm tín…

Trong khong m ti, đi din vi tôi là gương mt bu bu ca Matriona qun trong tm khăn trùm bc phếch. Gương mt y dường như không còn nhng nếp nhăn, không còn l ra gia tm khăn xoàng xĩnh thường ngày mà là mt gương mt thanh xuân thng tht trước mt s la chn đáng s.

Vâng. Vâng… Tôi hiu… Lá rng, tuyết rơi – ri tuyết li tan. Người ta li cày, li gieo, li gt. Và lá li rng, và tuyết li rơi. Và mt cuc cách mng. Và mt cuc cách mng khác. Và c thế gii đo ln.

– M h mt, thế là Efim đt vn đ vi tôi. Ông y bo: Trước đây cu đã mun đến làm người nhà này, thì bây gi hãy đến đi! Efim kém tôi mt tui. Các c đây thường nói: “Thun ri thì cưới cho nhanh, ch đ tròng trành gió git thuyn nghiêng” 9. Gia đình h cũng đang thiếu người trông nom quán xuyến. Tôi đã ly ông y… Chúng tôi làm l thành hôn vào ngày l Thánh Petrov thì đến ngày l Thánh Mikol vào mùa đông… Faddeia tr v… t tri tù binh Hunggari.

Matriona nhm mt li.

Tôi ngi lng thinh.

Bà quay người v phía ca c như đó là mt nhân chng sng:

– Ông y dng li bên ngưỡng ca. Tôi hét toáng lên. Suýt na thì tôi đã nhào ra ph phc dưới chân ông!… Không th được… Ông y nói: Nó mà không phi là em rut ta thì ta đã băm chết c hai đa ri!

Tôi rùng mình. T s xúc đng hay s hãi ca bà, tôi đã hình dung ra mt cách sng đng cái giây phút ông đang đng gia nhng cánh ca sm màu, râu tóc đen nhánh, tay vung chiếc rìu lên trước mt Matriona.

Nhưng bà đã bình tâm tr li, đng tì người vào lưng ta ca chiếc ghế trước mt và k bng mt ging du dương:

– Kh thân ông y! Gái làng có thiếu gì đâu nhưng nht đnh ông y không ly. Ông y nói: Tôi s đi tìm cái tên em, tìm mt Matriona khác. Và ông y cũng đã mang t Lipovka v mt Matriona, ct mt ngôi nhà riêng mà bây gi h vn đang đy, hôm nào anh ch đi qua nhà h đ đến trường.

À ra thế! Bây gi tôi mi hiu là tôi đã nhiu ln nhìn thy bà Matriona th hai. Tôi không thích bà ta: bà ta c đến vi Matriona ca tôi đ than phin v vic b chng đánh, ri chng keo kit, hành h bà ta. Bà ta khóc đến lâu đây, lúc nào cũng nghn ngào, thn thc.

Hóa ra Matriona ca tôi cũng chng bn tâm đến vic Faddeia đánh v, c hiếp c nhà.

– Ông nhà tôi thì chng bao gi đánh tôi, – bà nói v Efim. – Ra ngoài thì ông y vn chong nhau vi bn đàn ông, nhưng vi tôi thì qu chưa tng… Riêng cái ln tôi cãi nhau vi bà ch ông y thì ông y có cm cái thìa cp mt cái vào trán tôi. Đang ăn tôi bng đng pht dy, hét toáng my câu 10 ri b vào rng. T đó v sau, ông y không bao gi đng đến tôi na.

Xem chng Faddeia cũng có gì đáng hi tiếc đâu: Matriona th hai ca ông cũng sinh cho ông được sáu đa (Antoxka là út, mt đa lì lm), c sáu đa đu đu c. Còn v chng Matriona – Efim thì tt c my đa con đu chết yu hết, không chng bnh gì mà chng đa nào đu được đến ba tháng tui.

– Mt đa con gái, nó là Elena, lt lòng ra vn khóc, vy mà tm ra xong là nó đi luôn, không còn phi tm ra cho thi hài na. Đám cưới ca tôi nhm vào ngày l Thánh Petrov thì l an táng đa th sáu là thng Alekxander cũng li nhm vào ngày l Thánh Petrov.

Và c làng đu nht mc cho rng Matriona đã b phù phép.

– Tôi b phù phép đy! – Đến nay Matriona vn gt gù xác nhn. – Người ta ch tôi đến nhà mt cu n tu đ cha bnh, bà ta làm cho tôi phát ho lên, bt c ra bng được con nhái đang b ym trong bng. Chán! Chng ăn thua gì c!

Năm tháng trôi đi như nước chy qua cu… Năm bn mươi mt Faddeia không trúng tuyn vì mt kém, còn Efim trúng tuyn. Và cũng ging người anh trai hi Thế chiến th nht, người em li bit tích vào Thế chiến th hai. Nhưng người em thì đã không bao gi tr li. Ngôi nhà trước đây lúc nào cũng đông vui nhn nhp mà nay hoang vng tiêu điu – và bà Matriona cô qunh cũng đang héo tàn trong đó.

Và bà đã xin ca bà Matriona th hai ti nghip mt khúc rut ca bà ta (hay là mt git máu ca Faddeia?): đa con gái bé ca h, Kira.

Sut mười năm, bà đã nuôi dy cô gái như con đ, thay cho nhng đa con xu s ca mình. Trước khi tôi đến đây ít lâu, bà đã g cô cho mt chàng tài xế xe la Trerusti. Đi vi bà, ngun tr giúp nh nhoi duy nht hin nay là thnh thong h mang đường, nếu giết ln thì mang m cho bà.

Lúc đang khn kh vì bnh tt và nghĩ mình sp chết, Matriona đã dn li rng sau khi bà mt, Kira s được tha hưởng căn nhà ph. Còn nhà chính thì bà không đ đng đến. Ba bà em ca bà đã nhm nhe ri.

Ti hôm đó, Matriona đã bc bch vi tôi tt c ni lòng. Và, như thường l, mi dây ràng buc và ý nghĩa cuc đi bà, nhng điu mà tôi va loáng thoáng nhn ra, đã hin dn ra trong thc tế vào chính nhng ngày này. Kira đã t Trerusti v, ông già Faddeia đang lo: mun xin và gi được lô đt Trerusti thì v chng nhà nó phi ct cho được mt căn nhà. Căn nhà ph ca Matriona hoàn toàn phù hp. Không còn cách nào khác vì biết đào đâu ra g na. Trong vic chiếm lĩnh lô đt Trerusti thì chính Kira ln chng cô đu không st rut bng b, ông st rut thay cho h.

Ông Faddeia t đó thường xuyên đến ch chúng tôi, ra công c sc khuyên bo ri ép buc Matriona phi cho chúng căn nhà ngay bây gi, ngay lúc bà còn sng. Nhng ln ông đến, tôi thy ông không còn là mt lão già chng gy hom hem, ch cn mt va chm nh hay mt li nói nng thôi là đ đ lăn knh. Tuy đã hơi còng vì đau eo lưng nhưng nom lão vn gn gàng cân đi, ngoài sáu mươi mà râu tóc hãy còn xanh, nhit huyết có tha.

Hai đêm lin Matriona không chp mt được. Tht khó nghĩ quá. Bn thân căn nhà đ không thì bà không tiếc, cũng như nói chung thì công sc, ca ci ca mình bà chng tiếc xót gì bao gi. Mà căn nhà ph thì bà cũng đã cho Kira được tha kế ri. Nhưng bo bây gi đem tháo d cái căn nhà bà đã bn chc năm nay thì bà cũng hãi. Thm chí như tôi, mt người khách tr, cũng thy đau lòng mt khi nhng tm ván, nhng súc g kia b cy bt, tháo ri. Và như thế thì toàn b cuc đi Matriona cũng coi như hết.

Nhưng nhng người đang nng nc đòi nhà thì vn bo rng có th tháo d căn nhà ngay khi bà còn sng.

Thế là vào mt sáng tháng hai, Faddeia kéo c tp năm tay rìu gm toàn con trai con r đến cy vách ken két, phang nn m m. Mt Faddeia lp lánh v tinh anh ca mt người tho vic. Tuy không thng lưng lên được, lão vn khéo léo đu lên tn vì kèo và làm vic luôn tay, quát gi người n người kia ph giúp. Căn nhà này do lão cùng vi b lão t tay ct dng t ngày lão còn là mt gã thiếu niên. Căn nhà này làm ra chính là dành cho lão, cu con trai c, sau này ly v ra riêng. Còn bây gi lão đang hùng h tháo tung ra đ chuyn đi nơi khác.

H đánh s các súc g vách và ván lát trn ri tháo d căn nhà ph vi bung kho, còn nhà chính vi các gii nhà cu va b ct ngn thì h thưng tm bng ván mng. H b qua nhng khe h còn l ra trên vách – mi s đu cho thy k phá hoi không phi là người xây dng. V chăng h cũng chng nghĩ rng Matriona còn sng đây lâu.

Trong lúc đàn ông d nhà thì đàn bà con gái xúm vào ct rượu cho ba tic khi hành ch tin đâu mà ung vodka. Kira mang t tnh Mátxcơva v cho Matriona mt put đường kính, ban đêm bà thường lén lút mang đường ra và chai đi kiếm rượu ngang.

G súc đã được mang ra xếp ngay ngn trước cng, anh con r lái tàu đã v Trerusti gi máy kéo.

Nhưng ngay hôm đó bão tuyết đã tràn v. Bão tuyết quay cung sut hai ngày đêm, đường sá ngp trong nhng đng tuyết ln. Ri khi đường va được dn, xe ti bt đu chy được vài chuyến thì tri bng m lên, mây mù m ướt kéo đến, và ch trong mt ngày, tuyết tan chy thành sui kêu róc rách, nước dây lép nhép c vào trong ng ng.

——————–

Chú thích ca dch gi:

8 Nguyên văn: đang thuyết phc bà.

9 Nguyên văn: Gái khôn ly chng sau l Thánh Pokrov, gái di ly chng sau l Thánh Petrov.

10 Nguyên văn: Tôi quát: “Các người chết hết đi, tc c n hng mà chết hết c đi, đ ăn hi!”.

 

  

PHẦN 4

Sut hai tun l, căn nhà ph không chu np mình cho máy kéo! Hai tun l y Matriona c ra ngn vào ngơ như k mt hn. Bà quá đi đau lòng v vic ba bà em v thy s tình, đã hùa nhau vào mng ch là ngu ngc khi đem cho mt căn nhà, đòi t mt ch ri đùng đùng b đi.

Cũng vào nhng ngày này, con mèo tht b nhà đi hoang ri mt hút luôn. Hết chuyn này đến chuyn khác. Càng nu rut thêm.

Cui cùng, đường sá đang sũng nước không đi li được đã rn li dưới tri băng giá. Mt ngày tươi sáng bng lên, nng vàng rc r, lòng người nh nhõm lâng lâng. Ti hôm trước, Matriona đã có mt gic mơ đp. Ngay t sáng, bà đã biết rng tôi đang mun chp mt bc nh có người nào đó đng bên mt c máy dt kiu c (quanh đây có hai nhà có loi máy dt này, h dt thm thô). Bà cười ngượng nghu:

– My hôm na, Ignatitr nhé! Đ tôi cho cái căn nhà nó đi đi đã. Tôi s gióng cái máy dt ca tôi lên, nó còn nguyên vn mà anh, ri anh chp nhé! Đúng thế đy gii !

Bà mun cho người đi thy li hình bóng mình trong quá kh đây! ngôi nhà đã b thu ngn li, ô ca s lnh lo đã ng hng lên trong tiết tri băng giá, dưới ánh sáng đang lan ta t mt mt tri đ i đng xa. Và ánh sáng du dàng này đang sưởi m khuôn mt Matriona. Khuôn mt ca nhng người lương tâm thanh thn bao gi cũng đp.

trường v khi chiu đã mun, tôi thy mt cnh tượng nhn nháo đang din ra trước cng. C xe trượt c ln mi toanh ca máy kéo đã cht đy g súc, nhưng g vn còn nhiu – và c nhà lão Faddeia cùng nhng người đến làm giúp bèn t tay đóng thêm mt c xe trượt na. Mi người làm vic như điên, đy v hung hăng thường thy my k đã đánh hơi thy mt món hi hay mt ba bét nhè, toái loái. H quát hét lon xà ngu, cãi nhau m ti.

Tranh lun đã n ra v vic kéo xe trượt như thế nào, kéo tng cái hay kéo c hai mt lúc. Gã con trai tht chân và chàng con r lái tàu ca Faddeia thì cho rng không th kéo c hai mt lúc, máy không kéo ni. Vi thân hình lc lưỡng, mt to phèn pht, dáng v t tin, gã lái máy kéo ct ging khàn khàn kêu la gã biết hết ri, lái xe mà l, gã s kéo tut c hai! Gã đã nhn ch khoán căn nhà ch không chy chuyến. Mt đêm mà chy nhng hai chuyến hai nhăm cây s cng mt chuyến quay v thì có thánh chy kp! Sáng mai gã đã phi có mt gara cùng vi chiếc máy kéo, không mun can ti đánh trm xe đi làm thuê ly tin b túi.

Faddeia thì đang nôn nóng mun chuyn hết căn nhà đi ngay hôm nay nên lão lc đu ra hiu cho các con nhượng b gã kia “cho nó xong đi”.

Matriona chy ti chy lui gia đám đàn ông, xăng xái giúp đ mi người cht g lên xe. Tôi thy bà mc chiếc áo bông dã chiến ca tôi, hai ng tay áo c qut vào băng bn g, và tôi đã nhc bà mt câu vi v khó chu. Chiếc áo đó là vt k nim ca tôi, nó đã p tôi trong nhng tháng năm gian kh.

Ln đu tiên tôi bc bõ vi Matriona Vaxilievna là như vy đó.

– Gii đt ơi, kh thân tôi đu óc thế này này! – Bà lung cung. – Tôi vơ quàng cái áo, li không nh là áo ca anh ch l! Xin li anh, Ignatitr nhé. – Và bà ci áo đem phơi.

Vic bc xếp đã hoàn thành và tt c mười người đàn ông va làm vic rùng rùng kéo qua ch bàn làm vic ca tôi, vén mành chui tt c vào trong bếp. T trong đó vng ra tiếng cc chm nhau nghe xa xa, thnh thong có tiếng chai cp mnh, riêng ging nói thì mt lúc mt to, li l mi lúc mt bc đng. Gã lái máy kéo huênh hoang mt tc đến gii. Mùi rượu ngang nng nc xc vào mũi tôi. Nhưng h ung không lâu, ti ri, phi vi. H kéo ra ngoài. Vi nét mt d dn, gã lái máy kéo có v dương dương t đc. áp ti căn nhà v Trerusti có chàng con r lái tàu, anh con trai tht chân ca Faddeia và mt thng cháu na. Còn na thì gii tán. Faddeia vung gy đui theo ai đó đ bo cái gì không biết. Gã tht chân nán li bên bàn làm vic ca tôi, châm thuc hút và bng nói rng gã rt quý thím Matriona, gã mi ly v và mi có con trai. Có người quát gi gã, gã đi ra. Tiếng máy kéo ct lên xình xch ngoài đường.

Người cui cùng t trong bếp lao ra là Matriona. Bà đưa mt nhìn theo đoàn xe, lc đu vi v lo lng. Bà mc áo khoác vào, trùm khăn lên đu. Ra đến ca bà nói vi tôi:

– Thuê ly hai cái máy kéo thì đã làm sao? Hng cái này còn có cái kia. Bây gi thì cơ s ra sao có mà gii biết!…

Ri bà lt đt chy theo.

Cuc rượu cùng nhng tiếng cãi vã om sòm và cnh nhn nháo qua đi, ngôi nhà trng tri, but giá bng tr nên im lng l thường. Bên ngoài tri đã ti mt. Tôi cũng mc áo bông vào và ngi xung bên bàn. Tiếng máy kéo nh dn ri mt hút.

Mt gi trôi qua, ri mt gi na. Thêm mt gi th ba. Matriona vn chưa v nhưng tôi đ rng bà đã đến nhà bà bn Masa sau khi tin bit đoàn xe.

Li mt gi na trôi qua. Li tiếp. Không ch có bóng ti mà mt bu tnh mch thâm u đã buông xung làng quê. Lúc by gii không hiu được vì sao li im ng đến thế – thì ra là sut bui ti không có chuyến tàu nào chy qua tuyến đường st cách ch chúng tôi na dm. Máy thu thanh tôi đã tt và tôi nhn thy đêm nay chut chy hn chưa tng thy: dưới nhng lp giy, chut chy băng băng, mi lúc mt ngang tàng, m ĩ, va chy va kêu chí chóe, giy kêu soàn sot liên hi.

Tôi tnh hn ra. Đã quá mười hai gi đêm mà Matriona vn chưa v.

Bng tôi nghe có tiếng my người đang nói khá to. Nhng tiếng nói còn xa, nhưng đúng là người ta đang đi v phía chúng tôi. Đúng, ch mt lát sau, tiếng đp ca m m vang lên cng. Mt ging nói l, hách dch quát lên bt m cng ngay. Tôi bm đèn sc bước ra trong bóng ti dày đc. C làng đu đang ng, ca s các nhà vn ti om, tuyết đã tan đến mt tun nay và cũng không còn ánh phn quang. Tôi xoay cái cht dưới, m ca cho h vào. Bn người mc áo capt cùng bước vào nhà. Ai mà ch bc mình khi có người l mc áo capt xc vào nhà vào ban đêm mà mm ming c bô bô.

Dưới ánh đèn tôi thy có hai người mc áo capt ca nhân viên đường st. Người ln tui hơn, to béo, có khuôn mt rt ging gã lái máy kéo, ct tiếng hi:

– Bà ch đâu?

– Tôi không biết.

– Thế chiếc máy kéo hai cái xe trượt ra đi t nhà này phi không?

– T nhà này.

– H ung rượu đây trước khi đi ch?

C bn người đu nheo mt nhìn quanh, tt c chìm trong ánh nh nh vì không được ngn đèn bàn chiếu sáng. Tôi hiu ra rng người đó đã bt hoc đang truy lùng ai đó.

– Có chuyn gì vy?

– Ông hãy tr li câu hi!

– Nhưng…

– H lên đường khi đang say rượu phi không?

– H đã ung rượu đây ch?

Có ai đó đã giết người ư? Hay là không được phép chuyn nhà như vy? Bao nhiêu nghi vn hin ra dn dp trong đu. Duy có mt điu rt rõ: Matriona rt có th vào tù vì ti nu rượu lu.

Tôi lùi v phía ca bếp và đng che nó đi.

– Tht tình tôi không đ ý. Tôi không thy.

(Mà tôi không thy tht, ch nghe thy thôi).

Tôi đưa tay làm mt điu b bt lc như ch còn biết mi xem khung cnh căn nhà: ánh đèn du nh chiếu xung sách v, c mt đám cây cnh um tùm nép mình vào mt góc, chiếc giường gp khc kh ca mt n sĩ. Chng có du vết gì ca s ăn chơi.

Chính h cũng bc mình khi thy đây chng có vết tích rượu chè gì c. Va quay ra ca h va bo nhau rng bn người kia không ung rượu đây nhưng giá mà phát hin ra bng chng đây thì đp quá. Tôi tin h ra ca và c gng hi xem va có chuyn gì. Mãi lúc ra đến cng, mt người trong s bn h mi tr li tôi, ging lu bu:

– Đi tong hết ri. Thi th ch còn ch mt, chết không vn xác.

Mt người khác nói thêm:

– Đã thm vào đâu! Tàu tc hành 21 suýt trt đường ray kia kìa!

Và h đi luôn.

Ai, h là ai? Chết hết c ri ư? Nhng ai mà chết hết? Matriona đâu ri?

Tôi quay ngay vào nhà, vén mành chui xung bếp. Mùi rượu ngang xc vào mũi đến phát bun nôn. C mt bãi chiến trường: ghế đu, ghế dài đ ngn ngang, chai không lăn lóc, mt chai rượu còn ung d, cc ln cc bé, cá trích b tha, hành, m ln vn vn.

Đúng là mt cnh tang thương. Ch có nhng con gián là vn bình thn bò đi bò li trên chiến đa hoang tàn.

Tôi lao vào dn dp. Tôi súc ra chai, dn sch bàn ăn, chuyn ghế ra ngoài, ch rượu ngang còn tha thì đem giu xung căn hm ti om, tít tn trong góc.

Mãi đến lúc xong vic tôi mi đng đc ra gia ngôi nhà trng tri: không biết người ta nói cái gì v tàu tc hành 21 y. Chuyn gì vy? Có th là ban nãy mình nên đ cho h thy hết cnh tượng này? Tôi bt đu thy hoang mang. Nhưng sao li có cái tác phong khn nn coi thường qun chúng như thế? Không gii thích gì cho dân hiu c.

Cánh cng bng rít lên ken két. Tôi chy vi ra:

– Matriona Vaxilievna đy ư?

Bà bn Masa ca Matriona long chong bước vào nhà:

– Matriona… Ôi Matriona ca chúng ta, Ignatitr ơi…

Tôi dìu bà ra ghế ngi và bà bt đu k vi ging st sùi.

Đường cái ct ngang đường st trên mt mm đi, rt dc. Không có chn tàu. Chiếc xe trượt th nht va được kéo qua thì tut cáp, và chiếc xe trượt th hai, chiếc xe đóng ly y, rung lên và gy răng rc ngay gia đường tàu – Faddeia đã không cho g tt đ đóng cái xe này. Gã lái máy kéo và cu con trai tht ca Faddeia kéo chiếc xe trượt th nht ra ngoài mt quãng ri lùi máy kéo li đ móc cáp vào chiếc xe trượt th hai. Matriona không hiu thế nào cũng lo đo chy theo, lt vào quãng gia chiếc máy kéo và chiếc xe trượt y. Mà bà y thì làm được cái quái gì cho bn đàn ông cơ ch. Lúc nào bà y cũng xen vào công vic ca đàn ông. Ngày xưa bà y suýt b nga qut xung h băng trên h ri y ch. Mà bà y mò ra quãng đường tàu khn nn y làm gì không biết? Căn nhà ph thì cho ri, làm hết bn phn ri. Thng tài xế xe la đang tr mt canh chng chuyến tàu t Trerusti sang, quyết phát hin sm đèn hiu ca tàu – thì t chiu ngược li, t phía nhà ga y, có hai cái đu máy ni nhau chy git lùi, không có đèn hiu. Sao li không có đèn thì chưa rõ ch nếu đu máy chy git lùi thì thng tài xế xe la s b bi than toa than nước bay vào mt, nhìn không rõ na. Thế là c ba người lúc by gi đang lúi húi gia chiếc máy kéo và chiếc xe trượt, đu b hai cái đu tàu nghin nát. Máy kéo b hng, xe trượt thành g vn, đường ray chng ngược lên, c hai đu tàu đu đ knh ra.

– Hai cái đu máy lao ti mà h li không nghe thy gì ư?

– Máy kéo đang n máy m m mà l.

– Còn xác ba người thì thế nào?

– Người ta chưa cho ti gn. Còn bo v hin trường.

– Tôi có nghe nói v chuyến tàu tc hành… Tàu tc hành hay sao y nh?…

– Còn chuyến tàu tc hành mười gi thì xut phát t ga, cũng đang trên đường đến đy. Nhưng khi hai chiếc đu máy đ thì hai gã lái tàu may phúc nhy ngay ra được, h chy ngược tr li và vy tay ra hiu cho tàu dng li và đoàn tàu đã kp dng li ngay trước my đon đường ray chng ngược… Thng cháu ông già cũng b chn thương vì g súc. Nó đang trn nhà Klavka, không mun cho mi người biết là nó cũng theo ra đó. Li phi đng ra làm chng thì ry!… Ngu si hưởng thái bình là hơn c… Còn chng Kira may mà không h hn gì. Hn tht c t t nhưng được mi người cu thoát. Hn nói: Chính vì tôi mà cô tôi chết, anh tôi chết. Hn ra đu thú ngay, b gi ri. Nhưng còn trò gì na, vào nhà thương điên thì có. Ôi Matriona, Matriona yêu quý…

Matriona không còn na. Mt người thân yêu đã b giết hi. Vy mà ngay trong ngày tn thế, tôi đã bc vi bà v cái áo bông.

Cô gái được v bng màu sc đ vàng lòe lot trong t qung cáo sách vn mm cười vui v.

Bà Masa ngi khóc thêm mt lúc. Và khi đã đng lên đ ra v, bà cht hi:

– Ignatitr này! Anh có nh… có cái áo len màu xám ca Matriona… Bà y có dn là mai kia bà y mt thì bé Tanka nhà tôi s được nhn cái áo, đúng không anh?

Trong ánh sáng m o, bà nhìn tôi vi v hi vng – l nào tôi li quên?

Nhưng tôi vn nh:

– Bà y có dn, đúng đy.

– Thế thì thế này, anh cho tôi cm luôn nhé? Sáng mai người nhà h đến thì còn ly thế nào được na.

Và người bn na thế k ca Matriona, người duy nht trong làng chân thành yêu mến bà li đưa mt nhìn tôi vi v khn cu và hi vng…

Có l phi thế thôi.

– Tt nhiên… Bà cm v đi… – tôi đng ý.

Bà ta m cái rương con, ly cái áo ra thu vào vt áo và ra v.

Lũ chut lên cơn điên, chy lon x trên vách, và tp giy bi tường màu xanh lá m nhp nhô dn sóng trên lưng chut.

Tôi chng biết đi đâu na. T người ta s còn đến vi tôi, ly li khai ca tôi. Sáng mai tôi vn phi đến trường. Đã hơn hai gi sáng. Tt nht là khóa ca đi nm.

Phi khóa ca vì Matriona không còn tr v na.

Tôi đi nm mà không tt đèn. Lũ chut vn rít lên, gn như rên r và chy đi chy li liên hi. Đu óc mt mi, ý nghĩ ri rc, tôi không th nào xua đui được ni s đang ám nh tôi: dường như Matriona đang cung cung chy đi chy li đ nói li t bit vi xung quanh, vi ngôi nhà ca mình.

Và đt nhiên tôi mường tượng thy Faddeia hin ra trước ca ra vào, râu tóc đen nhánh, tay lăm lăm cái rìu: “Nếu nó không phi là em rut ta thì ta đã băm chết c hai!”

Bn chc năm qua, li đe da ca lão vn hin hu trong nhà như mt lưỡi tm sét treo lơ lng, – và nó đã giáng xung phũ phàng đến vy.

 

 

PHẦN 5

Tri va rng sáng, các bà các ch đã đưa t hin trường v tt c nhng phn thi th còn li ca Matriona trên mt chiếc xe trượt tuyết, bên trên đy tm mt chiếc bao bn thu. Người ta b cái bao ra, ra sch thi hài. C đôi chân, mt na thân mình và toàn b tay phi ln hết vào nhau trong mt đng bèo nhèo. Mt ph n làm du thánh giá và nói:

– Chúa đã đ li tay phi cho bà. Lên trên y bà cu tng Chúa…

Và ri tt c đám cây cnh mà Matriona yêu quý đến ni có ln vào ban đêm b khói làm tnh gic, bà đã không s cháy nhà mà li lao ra bê hết chu cnh xung sàn nhà vì s cây chết ngt – tt c các chu cây được mi người b hết ra ngoài. Tm gương đã m ca Matriona được ph kín bng mt chiếc khăn dt bng máy gia đình c l. Nhng tm áp phích hi hè dán trên vách được g ra. Chiếc bàn ca tôi được đy gn vào trong. Bên dãy ca s, dưới nh thánh, c áo quan đóng sơ sài đã được đt lên nhng chiếc ghế đu.

Trong c áo là Matriona. Thi th hao khuyết và đy thương tích ca bà được đy bng mt tm ga sch, đu ph mt vuông khăn trng, – còn khuôn mt vn gn gàng, bình thn, c như mt người còn sng.

Người làng ln lượt đến bên linh cu đ vĩnh bit bà. Ch em dt c con thơ đến vĩnh bit bà. Và nếu có tiếng khóc ct lên thì tt c đàn bà con gái, k c nhng người ch ghé qua vì tò mò, đu nht thiết khóc theo như hát đng ca. Nam gii thì b mũ đng im.

Bn thân vic khóc, người nhà cũng phi canh chng. Tôi nhn ra trong chuyn khóc than này mt tp tc lâu đi, nghiêm ngt. Người h xa thì ch đến bên linh cu trong chc lát, lm rm khn nguyn đôi câu. Người t cho mình là h hàng rut tht thì khóc ngay t ngưỡng ca, ri cúi sát mt người quá c đ kêu than. Nhc điu khúc bi ca thì tùy ý mi người, t biên t din. Min sao giãi bày được hết khúc nhôi.

Có dp này tôi mi biết vic khóc trong đám ma không h đơn gin, nó là mt hot đng chính tr đc bit. Ba bà em ca Matriona kéo nhau v chiếm lĩnh ngôi nhà, con dê và cái bếp lò, khóa trái cái rương ca bà ch li, lôi trong lp lót áo bành tô ra hai trăm rup tin tang l, ch có h là người gn gũi ca Matriona. Và h khóc trên linh cu:

i ch ơi, ch yêu quý ơi! Chúng em ch có ch thôi, còn ai đâu h ch! Ch hin lành như thế mà li b mà đi! Ch li vi đi bao gi ch có chúng em bên ch! Căn nhà ph ca ch nó giết ch ri! Căn nhà ph khn nn kia nó hi ch ri! Ch d nó ra làm gì cơ ch? Mà sao ch li không nghe li chúng em h ch?

Li than khóc ca ba bà là bn lun ti cánh h hàng nhà chng Matriona: h ép buc Matriona tháo d căn nhà mi nên nông ni này đây! Và còn ng ý: nhà ph có ly thì ly ch nhà chính thì đng hòng!

H hàng nhà chng gm các ch em gái ca Efim và Faddeia cùng các cháu gái cũng kéo đến khóc:

– M ơi! Thím ơi! Bác ơi! M tht là không biết gi ly thân! Bây gi thế nào người ta ch oán chúng tôi! M thân yêu ơi, vic này ch ti m thôi! Ch căn nhà nó có ti tình gì đâu h m! Mà sao m li mò ra đúng cái nơi thn chết đang rình rp m? Có ai khiến m ra đy đâu cơ ch! Sao li chết oan chết ung thế này! Sao m li không nghe li chúng tôi h m?

(Bài khóc đã toát lên li gii đáp: chúng tôi không có li gì trong cái chết ca bà y c, còn vic ngôi nhà s nói chuyn sau!)

Nhưng Matriona “th hai”, mt ph n cc mch, mt to b, người tng được Faddeia rước v làm v ch vì mi cái tên – thì đã đi chch hướng, ch biết gào lên đau đn, tht thà:

– Ch gái ơi là ch gái ơi! Ch gin gì em mà đến nông ni này h ch? i gii đt ôi!… Ch em mình đã phơi bày hết rut gan ra vi nhau ri! Ch th li cho em, đa em khn kh này! i gii đt ôi! Ch đã v vi m ch ri… nhưng ri cũng có ngày quay li đón em! i gii đt ôi!

Mi ln “i gii” là bà li rũ ra và hy ngc thình thình vào vách áo quan. Và khi s khóc than đã vượt qua gii hn nghi l thì các bà các ch đng thanh lên tiếng như cùng nht trí công nhn vic khóc than đã đt yêu cu:

– Thôi! Thôi!

Matriona lui ra nhưng sau đó li quay li và còn kêu khóc d hơn. Mt bà già l kh t trong góc nhà bước ra, đt tay lên vai Matriona, nói vi ging nghiêm khc:

– Chuyn sinh t trên đi là bí him lm thay, biết làm sao được!

Matriona nín ngay và mi người đu lng phc.

Nhưng ch mt lát sau, chính bà già l kh này cũng khóc. C là người cao tui hơn nhiu so vi tt c các bà già có mt đây và dường như chng có quan h gì vi Matriona. C than:

– Ôi em ơi, đau lòng ch lm em ơi! Vaxilievna ca ch ơi! Tao chán tin đưa chúng mày lm ri!

Và hoàn toàn không còn mang tính nghi thc na, mà bng tiếng khóc thc lòng ca thi đi chúng ta, mt thi đi không thiếu gì tiếng khóc, người con gái nuôi bt hnh ca Matriona đã khóc thương bà – cô chính là Kira Trerusti, người có căn nhà được mi người vn chuyn và phá hy như ta đã biết. Đu bù tóc ri, cp mt đ hoe. Cô chng còn biết khăn quàng trên c đã rơi mt lúc nào gia tiết tri lnh giá, mc bành tô thì quên c x tay. Cô đi như người mt hn t linh cu m nuôi bên này sang linh cu anh trai bên kia – mi người còn s cô không khéo lon thn kinh mt vì chng cô chc chn phi ra tòa.

Chng cô đã phm hai ti cùng mt lúc: anh không nhng đã vn chuyn căn nhà, mà còn là mt tài xế xe la, nm được quy tc chy tàu khi vượt qua nhng giao đim không có cnh gii – l ra anh phi đến nhà ga đ báo trước v chuyến máy kéo. Đêm đó, trên chuyến tàu tc hành t Ural, mt ngàn mng sng đang yên gic trên hai tng giường dưới ánh đèn êm du y có th đã tiêu vong, ch vì lòng tham ca my người mun kiếm mt mnh đt, hoc không mun mt thêm mt chuyến máy kéo.

Duyên do là căn nhà đã b nguyn ra t khi Faddeia ra tay tháo d nó.

Tuy nhiên, gã lái máy kéo thì đã thoát ti chn trn gian. Còn chính Cc giao thông thì va có li ch mt giao đim gia đường st và đường b nhn nhp như thế mà không có cnh gii, va có li trong vic hai cái đu máy lôi nhau chy không đèn. Chính vì thế mà lúc đu người ta đã tìm cách đ v cho rượu, còn bây gi thì không mun đưa v vic ra tòa.

Đường b hư hi nng đến ni ba ngày lin, khi các linh cu đang quàn ti nhà, xe la phi vòng theo nhánh khác. Trong sut my ngày th sáu, th by và ch nht – t lúc kết thúc điu tra cho đến lúc c hành mai táng, đon đường được sa cha sut ngày đêm. Th sa đường b rét cóng; đ sưởi m và thp sáng vào ban đêm, h c vic ly không ch g ván mà chiếc xe trượt th hai trút ra ngang đường, đt vô ti v.

Còn chiếc xe trượt th nht vn ăm p g, nguyên lành, đng lù lù cách đó không xa.

Sut hai ngày th sáu và th by, lão râu đen Faddeia c ly làm bt rt v ni mt chiếc xe trượt tuyết thì c như c ì ra đy đ trêu ngươi, còn chiếc kia thì vn còn có cách gii cu khi ngn la. Con gái lão đã bt đu ln thn, con r có nguy cơ phi ra tòa, con trai b chính lão đưa đến ch chết đang nm trong nhà, người đàn bà mà lão đã tng yêu và va b sát hi cũng đang nm đó, ngay trong xóm ph này thôi – vy nhưng Faddeia ch đến đng chc lát bên các linh cu, tay gi chòm râu. Vng trán cao ca lão như trĩu nng bun thương nhưng đu óc lão lúc này thì ch chăm chăm vào vic gii cu nhng súc g khi ngn la hung tàn và nhng mưu mô ca bn em gái Matriona.

Quan sát dân làng Talnovo, tôi hiu ra rng nông thôn không phi ch có duy nht mt Faddeia.

Người ta hay dùng ch ca chúng tôi hay ca tôi mt cách l lùng. Và trước mt mi người, c mt ca là đáng xu h, là ngu.

Faddeia c thế chy long sòng sc, hết lên khu li lên cc, hết ban n đến phòng kia. Vi tm lưng còng và cây gy chng, lão khn khon van xin tng cán b chiếu c cho tui già ca lão mà cho lão xin li căn nhà g.

Cui cùng lão cũng được cp gip phép. Lão tp hp đám con trai, con r, cháu trai vn còn may mn li, mượn my con nga ca nông trang v – và ri t phía bên kia đon đường tàu đang được thi công ba bn, bng đường vòng xuyên qua ba làng, lão áp ti phn còn li ca căn nhà ph v nhà. Lão hoàn thành vic đó vào đêm th by rng sáng ch nht.

L an táng c hành vào ch nht. Hai linh cu gp nhau đúng gia làng. H hàng bàn tính nên đ cái nào đi trước. Ri người ta đt hai cô cháu nm cnh nhau trên mt cái xe trượt ln. Dưới tri u ám, trên mt băng m ướt ca tháng hai, người ta đưa hai k xu s vào nghĩa đa nhà th cách làng chúng tôi hai làng. Thi tiết xu, lng gió nên linh mc và thy tr tế ch trong nhà th ch không sang Talnovo đón.

T ngoài vào đến cng, đoàn người đi chm và hát thánh ca. Ri dng li.

Đêm hôm trước, các bà các ch còn bn tíu tít trong ngôi nhà ca chúng tôi: mt bà già lm rm kh hát thánh ca bên linh cu, các bà em ca Matriona loay hoay nu nướng bên chiếc bếp lò Nga hng hc hơi nóng ta ra t khi than bùn đ rc, đây là than do Matriona vác tng bao ti t mt đm than cách xa làng. H làm nhng chiếc bánh nướng nht nho bng loi bt xu.

Sang ngày ch nht, t lúc đi đưa đám v cho đến ti, mi người tp trung vào d tic tưởng nim. Bàn kê mt dãy dài đúng vào ch kê linh cu lúc sáng. Thot tiên mi người đng xung quanh bàn và ông anh r ông Efim đc kinh “Ly Cha”. Ri mi người được mt to nước mt pha rót vào đáy bát. Đ tưởng nim vong linh, chúng tôi dùng thìa vét nước mt ung không. Ri chúng tôi ăn các th và ung vodca, chuyn trò rôm r dn lên. Trước khi ung nước trái cây, tt c đng lên hát “K nim muôn đi” (mi người cho biết là nht thiết phi hát bài này trước khi ung nước trái cây). Ri li ung rượu. Mi người nói mi lúc mt to, không đ đng gì đến Matriona na. Ông anh r ông Efim ba hoa:

– Thưa chư v tín đ Chính thng giáo, chư v có thy hôm nay chúng ta hát kinh Cu Siêu t tn không nào? Được như vy là vì cha Makhail đã đ mt đến tôi. Cha biết tôi là tôi biết vic kinh bn mà. Không thì cũng đến nhao nhao mt lúc là chun, kính ly các thánh!

Cui cùng tic cũng đã tàn. Mi người nht lot đng lên hát bài “Tâm khúc tôn vinh”. Ri hô vang ba ln đ ghi sâu: K nim muôn đi! K nim muôn đi! K nim muôn đi! Nhưng ai ny ging cũng đã khàn, lc điu mi người mt phách, mt đn ra vì rượu, và chng ai còn vn vương gì đến nhng k nim muôn đi đó na.

Các v khách quý ln lượt ra v, ch còn li người nhà, thế là c bn thoi mái d thuc lá ra đt, cười đùa m ĩ. Câu chuyn bng lái sang vic ông chng bà Matriona mt tích, ông anh r nói trên lin đm ngc thùm thp, qu quyết vi tôi và bác th giày, chng ca mt bà em ca Matriona:

– Chết ri, ông Efim y, ông y chết ri! Không chết sao li không v? C như tôi thì dù có biết mười mươi là v quê s b treo c, tôi cũng c v!

Ông th giày gt đu tán thưởng. Thì ông vn là lính đào ngũ và qu tht chưa bao gi ri b quê hương: sut my năm chiến tranh ông được m giu kĩ dưới nhà hm.

Bà lão già nht làng, nghiêm ngh, ít nói, đêm nay ngh li đây, đang ngi mt ch cao, trên b lò sưởi. Bà lng lng nhìn xung đám người ít tui toàn năm sáu chc xuân xanh đang nhao nhao hết c lên, nom rõ nga mt.

Ch có người con gái nuôi bt hnh, người đã ln lên chính nơi này, là li thi b ra sau dãy hàng rào, đng khóc.

Faddeia không đến d tic tưởng nim Matriona – có th vì lão cũng đang phi nhà tưởng nim con trai. Nhưng ngay nhng ngày sau đó, vi thái đ thù đch, lão đã hai ln đến ngôi nhà đó đ thương lượng vi ba người em gái ca Matriona và gã th giày – quân nhân đào ngũ.

H tranh cãi v vic ai là người được quyn tha kế căn nhà: em gái hay con nuôi. Vic đáng lí phi đưa ra tòa, nhưng h đành đu du vi nhau vì đã ng ra rng tòa s không x cho ai c, mà s sung vào qu ca Xô viết xã. H kí giao ước vi nhau. Con dê thuc v mt người em gái, ngôi nhà thuc v v chng ông th giày, còn phn ca Faddeia, “người đã t tay đo tng súc g“, là căn nhà ph đã ly ri, nhưng my ch em còn nhường nt cho lão cái chung dê và toàn b dãy rào trong, ngăn sân vi nương vườn.

Mt ln na, vượt qua bnh tt cùng nhng cơn nhc mi, lão già tham lam li hot bát hn lên và tr hn ra. Lão li tp hp nhng đa con trai con r vn còn may mn li, bt tháo d chung dê và hàng rào, còn lão thì t tay vn chuyn nhng súc g bng chiếc xe trượt tuyết con con, hết chuyến này đến chuyến khác, mãi gn xong vic thng Antoxca lp 8G ca lão mi sang ph giúp, hăng say đáo đ.

Ngôi nhà Matriona được khóa trái li cho đến tn mùa xuân. Tôi chuyn sang nhà mt bà ch gái Efim, cách đy không xa. V sau, vào nhng dp khác nhau, bà ch chng có hi tưởng li ít nhiu v Matriona và dường như t mt góc đ khác đã giúp tôi nhn rõ được chân dung ca người quá c.

– Efim không yêu cô y. Cu y nói: Em thích ăn mc mt cách văn minh, còn cô y đc mt li quê mùa. Mt ln tôi vi cu y ra thành ph làm thuê, cu y bt được mt em, thế là không mun v vi Matriona na.

Mi li bình phm ca bà v Matriona đu có ý chê bai: nào là người ngm bn thu, nào là không lo mua sm, nào là không biết dành dm, thm chí ln cũng không nuôi, (không thích chăn nuôi ch l!) Ri thì ngu ngc, đc đi làm đy t không công cho thiên h (bà nhc chuyn này vào dp không gi được người cày nương). Ngay c s tt bng và tính tht thà cht phác ca Matriona mà bà không ph nhn, bà cũng nói đến vi v thương hi mà thôi.

Và mãi đến lúc này, t nhng ý chê bai ca bà ch chng, tôi mi thy hin rõ trước mt mình mt Matriona mà tôi chưa tng thu hiu, dù vn ngay bên bà.

Người ta nói không sai! Nhà nào cũng nuôi ln c. Nhưng bà li không nuôi. Còn gì d bng nuôi mt chú ln con háu ăn, ch biết có ăn! Ngày ba ln nu ba cho nó, sng vì nó đ ri giết tht và ly m.

Vy mà bà không có…

Không lo sm sa trong nhà… Không lăn ln kiếm tin đ tu đ đc và gi cho nó được bn lâu hơn c cuc đi mình.

Không chy theo qun n áo kia. Không chy theo nhng b cánh vn tô v cho cái v b ngoài ca nhng k xu xa, đc ác.

Không được chính chng mình hiu, b chng rung b, tng chôn sáu đa con nhưng không chôn vùi đc hnh – lòng v tha hào hip ca mình, xa l vi ch em rut, ch em chng, ng ngn đến bun cười, đc đi làm đy t không công cho thiên h mt cách ngu ngc, – bà đã không dành dm được gì cho cái ngày nhm mt xuôi tay. Con dê có b lông màu trng đc, con mèo tht chân, nhng chu cây cnh…

Tt c chúng tôi đu đã sng bên cnh bà mà không hiu rng bà là mt tín đ m đo trang nghiêm mà không có h, nói như tc ng Nga là:

không có thôn làng.

Không có thành ph.

Không có c trái đt này ca chúng ta.

(1959-60, Ac-Metset – Riazan)

VÕ MINH PHÚ dch t tiếng Nga. Ngun: Vit Nam Thư Quán

——————————-

Chú thích ca dch gi:

1 đây hai t sn phm (product) và than bùn (torfo…) được viết lin đ to đa danh, mt li “sn xut” t hơi “mi”.

2 Kiu nhà ph biến trước đây ca nông dân Ucraina, Belaruxia và min Nam nước Nga.

3 1 put = 16,38 kg.

4 Nguyên văn: c như là c mt.

5 1 xotka bng 1% hecta tc 100m2.

6 Lược mt câu: Cái gã ng rng li không chy đến ghếch h súc g lên xe ch l!

7 1 verxta (dm Nga) = 1,06 km.

8 Nguyên văn: đang thuyết phc bà.

9 Nguyên văn: Gái khôn ly chng sau l Thánh Pocrov, gái di ly chng sau l Thánh Petrov.

10 Nguyên văn: Tôi quát: “Các người chết hết đi, tc c n hng mà chết hết c đi, đ ăn hi!

 

Advertisements